ԴԱՇՏԻՑ ԴՈՒՐՍ | OFFSTAGE (ընթացիկ / in progress)

 2023-12-10

Էջը պարբերաբար համալրվելու է նոր ձայնագրություններով։

The project is in progress, new recordings will be added periodically.

Loader image

⇧

16. ԶՐՈՒՅՑ ՏԱՍՆՎԵՑԵՐՈՐԴ / SIXTEENTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023թ․ օգոստոս ամսին

Հենց պատերազմի առաջին օրը, իրականում, ես Երևանում էի: Եկել էի, որ երեխային դպրոցական պարագաներ վերցնենք։ Էդ ժամանակ, կհիշեք, կորոնա էր, մեր մոտ դպրոցները ուշ էր բացվում։ Երեխային վերցնում եմ, նստում ենք առավոտ շուտ, գնում ենք, որ գազելով պետք ա գնանք արդեն Բերձոր։ Մեկ էլ տեսնում ենք՝ գազելի մեջ տեղ չկա արդեն, ու մեկ էլ մեր բերձորցիներից, բա՝ տիկին, դուրս եմ գալիս, ես չեմ գնում, կարաք իմ տեղ դուք գնաք, եթե ուզում եք։ Ասում եմ՝ խի՞, զարմացած։ Բա պատերազմ ա, սաղ ասում են՝ մի եկեք, պատերազմ ա։ Ասում եմ՝ վայ, նույն Ապրիլյանի նման ա լինելու, ի՞նչ ես մտածում։ Նստում ենք գազելի մեջ։ Էնտեղ քանի հոգի կան քիչ-քիչ դուրս են գալիս։ Մեկ էլ վարորդը եկավ, մոտիկացավ, բա՝ կներեք, երկու հոգուդ համար չեմ քշի։ Այսի՞նքն, երկու հոգուդ համար չեմ քշի։ Բա՝ պատերազմ ա։ Ասեցի՝ հա, լավ, պատերազմ ա։ Իմ մեջ էնենց էր, որ էլի սահմանում մի քիչ անհանգիստ վիճակ ա։ Ես չեմ պատկերացնում, որ Ստեփանակերտի վրա են հենց առաջինը կրակել։ Այնինչ հենց առաջինն իմ մորքուրի շենքն էր՝ էդ Արցախ թաղամասի։ Վերջը, մի քիչ սպասում եմ, հետ ենք գնում տուն, բայց ես իմ տեղը չեմ գտնում, որովհետև իմ անելիքս էնտեղ ա, ես էնտեղ պետք ա լինեմ։ Երեխուն թողում եմ տանը ու արդեն գնում եմ Բերձոր, որովհետև գիտեմ, որ ես էնտեղ պետք եմ, ու մերոնք՝ ամբողջ գերդաստանս, ամբողջ հարազատությունս էնտեղ։ Բացի դրանից էլ հաստատ Քաշաթաղն իրա անելիքը կունենա, հեսա Թալիշից, Մադաղիսից ընտանիքներ կգան Բերձոր, ու մենք պետք ա հոգանք։

Վերջը, գնում եմ էնտեղ, տեսնում ենք՝ չէ, իսկապես որ վիճակը էդ էն 16 թիվը չի։ Սա չորս օր չի տևում, ոնց որ սպասում ենք, որ էսօր վաղը, էսօր վաղը ու չի լինում։ Անկեղծ եմ ասում, էդ ժամանակ, անգամ Բերձորից հետ գալուց Երևան, ես իմ տնից մի շոր չեմ վերցրել, որովհետև ես մտածել եմ, որ հեսա մի երկու օրից ետ եմ գնում, ոնց եկել եմ էդ նույն մայկով, էնքան որ զապրավկում իջնելու համար մի հատ էլ թևով բլուզկա, դաժե ոչ թե ժակետ, վրից հագնում եմ ու դուրս եմ գալիս։ Էդ էլ ո՞նց ենք որոշում․ անընդհատ տագնապի ձայնից։ Իմ քույրիկիս ընտանիքն էլ էնտեղ էր, երեխեքը՝ քույրիկիս երեխեքն են, հենց տագնապի ձայնը միացնում են, երեխեքը էդ ձայնից ավելի շատ են վախենում։ Մինչ այդ էլ արդեն էնտեղ Մարտունի, Թաղավարտում էլ էր վիճակը սրված։ Էնտեղից էլ ընտանիքներ, երեխեք բան բերած, Բերձորում ենք, հենց նույն տեղում։ Ու երեխեքի համար մթոմ խաղ ենք ստեղծում՝ ապահովության համար էս ա, էն ա, որ իրանք չզգան, որ ինչ-որ վտանգավոր ա, այլ իրանց հետ խաղում ենք։ Մեկ էլ տեսնում ենք՝ չէ, հենց միանում ա, երեխեքը վախենում են ձայնից։ Զանգում եմ փեսուս, ասում եմ՝ տանե՞մ մեր տուն, մեր նկուղը, ասում ա՝ հա, մեկ էլ ասում ա՝ չէ, ձերն էլ ա վտանգավոր։ Մերոնք՝ սաղ տղամարդիկ պոստերում են հիմա, մեջները որպես ավտո քշող մենակ ես եմ և տան տղամարդի դեր պետք ա տանեմ։ Հիմա ի՞նչ անենք։ Մեկ էլ զանգում եմ, ասում եմ՝ երեխեքը մեղք են, տանե՞մ Երևան թողեմ, ես հետ գամ։ Բա՝ հա, հա է, հա, ավելի լավ ա տենց։ Դե, արդեն քանի օր ա, չէ՞, տևական ա, ու քանի գնում, երեխեքի վիճակն՝ ավելի վատ։ Վերջը, հիմա պետք ա, ավտոն վերցնում եմ, առանց ֆառեր միացնելու, մենակ երեք ժամ քառասուն րոպե մենք Բերձորի էդ կալոննան ենք անցնում, բոլորս էլ նույն ձև՝ առանց լույսեր միացնելու։ Տենց էլ գալիս, անցնում ենք։

***

Վերջը, գալիս ենք Երևան, մի տան մեջ քսանմեկ հոգով։ Արդեն Թաղավարտից ընտանիքները՝ բարեկամների, տեգոր կին, տալ, քույրիկս, ու սաղ՝ երեխեքով։ Գալիս հասնում ենք Երևան, բայց սաղս էն վիճակում ենք, որ հեսա հետ ենք գնում, հեսա հետ ենք գնում։ Անգամ մենք դպրոց չտվեցինք երեխեքին։ Մինչև հունվար իմ երեխեքը դպրոց չեն գնացել, որովհետև մենք ամեն վայրկյան սպասում էինք, որ մենք հետ ենք գնում։ Հետո, դեկտեմբերին քույրիկիս ընտանիքը, մերոնք սաղ վերադառնում են, էստեղ մնում ենք ես ու տղես։ Մնում ենք էստեղ, բայց էն բանով, որ հեսա մենք էլ ենք հետ գնում։ Մենք էլ ենք գնում։ Ու էս դեկտեմբերին՝ արդեն էս տարի դեկտեմբերին, որ պետք ա վեցին գնայի, տասներկուսին տղուս ծնունդն ա, քույրիկս ոնց որ բան զգար, զանգում, ասում ա՝ անակնկալ անեմ․ իրա սիրած տորթը Ստեփանակերտից ուղարկում ա։ Ուղարկում ա, անգամ էդ տորթի հետ գումար ա ուղարկում, ասում ա՝ տես, քարտիդ չեմ նստացնում, գումարն ուղարկում եմ, որ առձեռն դնես երեխու ձեռը, ինչ ուզում ա անի, որովհետև ես պատերազմից հետո ո՛չ ծնունդ եմ նշել, ո՛չ Նոր տարի ենք մենք նշել, հակառակ՝ անգամ էս բլոկադայի ժամանակ էլ մերոնք զանգում ջղայնանում էին, որ երեխեն մեղք չունի, գոնե մի տոլմա սարքի, մի բան արա, ասում եմ՝ չէ։ Ժամը տասնմեկին զանգում ա, ասում ա՝ ի՞նչ ես անում, ես պառկած, վիդեովիզըվ էլի, լացում եմ։ Հավաքի քեզ, դու իրավունք չունես թուլանալու, բա մեր հույսը դու ես։ Ես իրանցից եմ ուժ ստանում ու առայսօր, որ զանգում ենք, սկսում եմ ես լացելը։ Իրանք՝ էդ փոխանակ մեզ հույս տաս, դու ե՞ս լացում, հ՛ա, խի ի՞նչ ա եղել, դու ես է՜ բլոկադայում, որ չես կարում գաս մեր մոտ։

***

Չգիտեմ, երևի թե էս պատերազմն իսկապես մեզ բոլորիս համար չսպիացող վերք ա, որովհետև կարոտը կարոտի վրայից ավելացնում ա։ Էսօր էն միտքը, որ ամեն ինչի միջով անցանք ու պատրաստ ենք․․․ Տեսեք, ես կոնկրետ Բերձորում մնացի ապրելու, որովհետև ինձ մի հատ խոսք ասվեց՝ 90-ականին պապադ զոհվեց, որպեսզի էս հողը ազատագրվի, իսկ դու պարտավոր ես ապրես, շենացնես, որ իրա գործը շարունակողը լինես։ Ու էդ ժամանակ ես իսկապես էնտեղ ապրեցի էն հույսով, որ ես էստեղից երբեք ոչ մի տեղ չեմ գնալու՝ ո՛չ Ստեփանակերտ, ո՛չ Երևան։ Ու կառուցեցի իմ երազած տունը։

***

Երբ որ զանգեցին, որ եկեք ձեր վեշերը հանելու, ես ասում էի՝ մենք հետ ենք գալու, էս հնարավոր չի, դա կյանքի ճանապարհ ա, դա միակ ճանապարհն ա Արցախի, ինչ տան-չտան, Բերձորը չեն տա, ես հետ եմ գնալու։ Ու ասում են՝ չէ էլի, էն վիճակը չի, արի վեշերդ՝ ինչ կարաս, գոնե ինչ մնացել ա էդ տար, որովհետև մեզնից ավել արդեն էնտեղից տարել էին։ Ու ես ասում էի՝ պաժառ եմ տալու, քանդելու եմ, բայց ոչ մի բան չեմ կարացել անեմ, որովհետև էդ հույսով եմ եղել, որ մեկ ա ես հետ եմ գալիս։ Ես մինչև վերջին պահը չեմ հավատացել, որ մենք էլ Բերձոր չենք ունենա, որովհետև ոնց որ զգում էի, որ Բերձոր չլինի՝ Արցախի ճամփեն փիս ա լինելու։

Ու դրանից հետո, Բերձորի պատերազմից հետո, որ ամեն անգամ Բերձորի միջով գնում էի դեպի Ստեփանակերտ, որը շատ հաճախակի էր թե՛ աշխատանքի բերումով, թե՛ նենց, մեկ ա՝ ես ինձ տեղ չեմ գտնում, ամեն անգամ տանս ասում եմ՝ սպասի, չկարոտես, հեսա գալիս եմ, մեկ ա՝ ես հետ եմ գնալու։ Երկար ժամանակ երեխես չէր ուզում գար, բայց արդեն կարոտը՝ քույրիկների, բան, ասեց՝ հա՛, մամ էս անգամ գալիս եմ հետդ Արցախ։ Ու ես ձգտում էի։ Սաղ ճամփեն ես լացում էի, բայց քանի որ երեխեն հետս ա, ես ինձ պետք ա թույլ չտամ լացեմ, որ ինքը չնեղվի ճամփին։ Ինձ ձիգ պահեցի, որ չենք լացում, անգամ մեր տան կողքով անցնելուց ես իրան շեղեմ, որ չնկատի։ Բերձորի միջով անցնում ենք, բան փոխվեց կամ ինչ-որ մի բան։ Հասնում եմ Ստեփանակերտ, արդեն էնտեղ էլ չեմ դիմանում, պոռթկում եմ։ Մամ, ի՞նչ եղավ։ Ասի՝ հեչ, ուրախությունիցս ա։

***

Իմս չի ստեղ, ես էսքան ժամանակ ստեղ ապրում եմ, փորձում եմ, գործ դրեցի, փորձում եմ ինձ շեղեմ, որ հա հիմա ի՞նչ տարբերություն՝ Արցախն էլ ա հայրենիքդ, Հայաստանն էլ՝ քոնը, մի մասնիկն ա, բայց անկեղծ չեմ կարողանում առայսօր։ Ու էն ապրումներս հիմա, որ առողջական էս խնդիրներս առաջ ա գալիս, էդ էն ա՝ ինչ որ էնտեղ տեսել եմ։ Անկեղծ, մենք ճանապարհից անցնում էինք, ես չէի պատկերացնում, որ վտանգավոր ա, չգիտեմ ինչի, էն ժամանակ ես մտածում էի, որ պատերազմը սահմանին ա, թեկուզ էնտեղ արկ էր ընկնում, ասում էի՝ շփոթված ընկավ, չէինք պատկերացնում։ Հետո արդեն ստեղ, որ արդեն պայքար էինք տանում՝ ՄԱԿ-ի գրասենյակ, էս մեկ, էն մեկ, էդ կարայինք՝ էդ էինք անում, բայց՝ չէ, երևի մենք ավելին կարայինք, բայց ավելին չենք արել։ Մտածում եմ, որ մեր մեղքի չափաբաժինն էլ ունենք։ Առաջին հերթին մեղադրում ենք, ամեն մեկս երևի մեզ մեղադրենք, որ էս օրում ենք։ Ի՞նչ ստեղծվեց, ի՞նչ արեցինք։ էդքան էլ մեծ չեմ, երեսունվեց տարեկան եմ, բայց սաղ կյանքս ստեղծեմ, ստեղծեմ, ստեղծեմ ու էսօր ոչ մի բան չունեմ։ Կատակով ասում եմ՝ էլիտար բոմժ եմ, ունեի պաշտոն, բայց ունեմ վարձով տուն։ Ու հիմա, որ մենք պետք է հիպոտեկով սերտիֆիկատով տուն առնենք, մենք անգամ էդ չենք կարողանում դեռ անել։

Չգիտեմ, հիմա արժևորում եմ մեր էն կյանքը, որովհետև էսօր ապրում ենք երանի տալով, որովհետև ամեն մեր մի հաջորդ օրը երանի ա տալիս նախորդին։ Էս քանի ամիսները, որ ապրում են էս բլոկադայի մեջ, իրականում, որ ամեն րոպե ես ուզում էի հետ գնամ, բայց ոնց որ մերոնք ինձ [համոզեցին]: Միգուցե պետք ա լինելու՝ դու գաս մեզ դիմավորես, միգուցե պետք ա լինելու՝ դու էլի գաս մեզ հանես, մնա էդտեղ, չգաս ստեղ, դու որ ստեղ լինես, մեր հետևից եկող չի լինի։

Էսօր մտածում ես՝ երեխեքը ուտելիք չունեն։ Ասում ա՝ էսօր մի հաց կարողացել ենք առնենք։ Ես ասում էի՝ էտ էն մի երեխուն, բա մնացա՞ծը։ Մենք ասում ենք ժողովրդավարական պետություն ենք, միգուցե իսկապես ժողովրդի հետ անկեղծ լինեն և ավելի խելացի լուծման կգան։ Տեսեք՝ էս վիճակում, բայց էլի մարդիկ պայքարում են, որ իրանց էն երեխեն, որ ավտովթարից մահացավ՝ Հելենը, ուզում են, որ տանեն իրա հայրենիքում, իրա Մարտունիում իրա հուղարկավորությունը անեն, որովհետև ոչ մեկի մտքում չկա, որ կարող ա վաղը չլինի։ Գոնե կասեին՝ լավ, գոնե Երևանում լինի, գոնե երեխուս աճյունը փրկվի, էդտեղ մնա։

***

Մեր ազատամարտիկների միության նախագան, բա՝ դու մեզ ստեղ ես պետք, մնա էդտեղ, ցուցակներն անընդհատ քեզ ուղարկեն, դու հիվանդանոցներով գտի՝ ով վիրավոր, զոհված։ Անհայտ կորածների ցուցակներն էին։ Ու ստացվեց, ութ հոգի տենց, բայց էն վախը սրտումս, որ հանկարծ երկրորդ անգամ ծնողին չզանգենք ասենք՝ ողջ ա, մեկ էլ պարզվի՝ ես սխալ եմ գտել։ Չգիտեմ, էն որ անգամ մոռգեր էինք մտնում։ Ընկերուհիս մենակ չէր թողնում ինձ էդ ժամանակ, հետս գալիս էր։ Էն տեսարանները ես երբեք չեմ կարա մոռանամ։ Հիմա չեմ էլ ուզում մեքենայի համարները, անունը ասեմ, ինձ համար իրանք էլ ո՛չ քաղցրավենիք բերող են, ո՛չ միս բերող են, ո՛չ մի բան։ Ես իրանց մեջ ուրիշ բան եմ տեսել ու ի՜նչ վիճակում։ Շատ-շատ էին, ախր, ու տեսարանն էլ էն չէր, ինձ թվում ա ես երբեք չեմ մոռանա ու հոտն էլ չեմ մոռանա։

Էդտեղ ցուցակներով ձեռս, մտնում ցուցակներն էինք նայում, հիվանդ կային, որ անգամ անունները չգիտեին՝ նկարագրելով, մենք էինք ասում։ Մտնում, նայում էի, նշաններ ուղարկում, էստեղ նշան ունի, էստեղ սպի կա, էստեղ տատու կա, որ ինչ ա մոտավոր տեսնանք՝ մերոնցի՞ց են, թե՞՝ չէ։ Դե, մեր ցուցակների մեջերքը կային նաև շատ հարազատներ, որ ինձ պետք չէր ոչ մի նշան, ես իրանց լավ ճանաչում էի։ Ամեն անգամ մտնելով՝ երանի էի տալիս, որ ինչ կլինի, վայ տեր Աստված, Ռոբին գտնեմ։ Ամենաառաջինը հենց ցուցակով ինքն էր, ես իրան լեգենդար էի ասում, լավ նկարում էր ու մեր տան էդ ռեմոնտնն առաջինը հենց իրա ձեռքի շնորքն էր, ասում էի՝ ստորագրությունը դիր «լեգենդար»։ Եսիմ, տենց, բայց ցավոք՝ չգտանք։

Էն որ դիակն ես գտնում ու չգիտես՝ ո՞նց ասես։ Ասե՞մ, թե՞ չասեմ։ Ընկերուհուս, ամենամոտ ընկերուհուս եղբորը, որ ինքը ինձ զանգում, ասում ա՝ գիտեմ, որ էդ գործի մեջ ես, (ինքն էլ Ստեփանակերտից ա), խնդրում եմ, աչքիդ տակ ախպորս էլ [ունեցիր]։ Ու ես իմանում եմ, բայց չեմ կարողանում զանգեմ իրան ասեմ։ Ես ո՞նց իրան ասեմ, որ հաստատ ա, ես ինքս չէի ուզում հավատամ դրան։ Երբ տեսնում ես մեկին, ում ցուցակներում էլ անունը չկա, ու ոնց որ դու առաջինը տեսար, էդ ապրումները ինձ․․․ Ցուցակում չկա, որ էս մարդը զոհված ա, բայց իրան ես արդեն տեսա էդ վիճակում։

Մտածում էի՝ ամենաահավոր, ամենադժոխքային տեսարանս, որ ես տեսա, էդ Էրեբունիում էր, երբ որ վերտալյոտով բերեցին ու անդամահատված՝ առանձին, իրանից առանձին ոտ, իրանից առանձին ձեռ։ Էդ ժամանակ առաջին անգամ ուշագնաց եղա ու մտածեցի, որ էդ ամենաահավոր տեսարանն ա, որ ես տեսա։

Ես հիշում եմ Քառօրյայի ժամանակ էդ նույն ձև XXXյանը զանգում ա, ասում ա` 10-ը կամավոր կանանց ցուցակ կազմի: Ասի՝ ես, X-ը։ Ասում ա՝ էդ երկուսիդ հանի, ես ստեղ արդեն ասել եմ, որ տանկ էլ դայաղ անեք, իրանք քշող են, վիրահատություն էլ կանեն բացօթյա։ (X-ը բժշկուհի ա)։ Ձեզ երկուսիցդ բացի եմ ասում՝ տասը հոգի, ցուցակ արեք։ Մտածեցի՝ էս մի պատերազմի ժամանակ, ասում ա՝ պարտավորեցնում ա, էն ժամանակվա արդյունքը գնահատվեց, որ կին տեղովս ես արել եմ ու գնահատվել եմ, հիմա իրանք ինձնից ավելին են սպասում ու ես պիտի անեմ։ Էն ժամանակ դռոնի ձենից, ասում էի՝ հեչ, նկարեց, գնաց, էդքան մի բան։ Կամ ասում էի՝ ավտոյից իջնում ենք, վազում ենք, ամեն մեկս ցրվելով ենք, վազում ենք։ Չէի պատկերացնում՝ ինչ կարա լինի։

Հետո, հետո եկանք հասանք [Երևան]։ Հանում ենք երեխեքին եկեղեցու հայաթ, մեկ էլ՝ ցածր թռչուն են տեսնում կամ դռոն են տեսնում նկարելուց, մերոնք վախենում են: Քույրիկս ասում ա՝ սրանք խայտառակչի են, բերեք տանենք տուն, ոնց որ վայրենի լինեն։ Էն ժամանակ ամեն մեկի ծննդին քանին հատ սալյուտ էինք [խփում]։ Մենք չգիտենք էլ սալյուտը ինչ ա, որովհետև դա արդեն հիշացնում ա ֆոսֆորը։ Երբ մտածում ենք, ունենք դաժե էդ կադրերը նկարած, որ սալյուտի էինք նմանցրել, բայց պարզվել ա՝ ֆոսֆոր ա, ոչ թե սալյուտ։

Երանի, գոնե էսքանից հետո, իսկապես գոնե մնացած Արցախը լինի անվտանգ, կարողանայինք հետ գնայինք, նորից ապրեինք։

Առանց չափազանցնելու եմ ասում, էնտեղ մեր ամեն մի օրը, հավատում ե՞ք, այ ես էստեղ ապրում եմ, ասենք, ոնց որ էնտեղ, չէ՞, մենք էնտեղ և՛ զվարճանալու և՛ իրար տուն գնալու ժամանակ ունեինք։ Մենք Բերձորում մի հինգ վեց ընտանիք, որ մտերիմ էինք, մի օր մեր տանն էինք լոտո խաղում, մի օր էս մեկի տանը։ Էդ առիթ էր, հետո՝ սեղանի շուրջ հավաքվել։ Ամեն ինչը տոն օր էինք դարձնում։ Մեկը տունը ռեմոնտ ա արել, սաղովի հավաքվում էինք, գնում էինք էդ մարդու տունը, ռեմոնտը յանիմ մաքրություն անելու։ Վերջը, ուտել-խմել ,հըլը մի բան էլ գինին շփել պատին, ոնց որ հուշ մնաց էլի էտ, բացելուց հետք մնա։ Ըհը, ասում ենք՝ եկանք խալխի տունը ռեմոնտը շնորհավորեցինք։ Ասեց՝ չեմ էլ մաքրելու, էսի սենց պիտի մնա։ Անգամ էդ մաքրելու պրոցեսը մեր համար քեֆ-ուրախություն էր։ Վերջը, արդեն մինչև լույս ուրախություն էր դառնում։ Մենք էստեղ հարևանը հարևանի հետ շփվելու անգամ ժամանակ չունենք։

Պատերազմի ժամանակ լիքը օտար մարդիկ նեցուկ եղան մեզ՝ թև ու թիկունք, լի՜քը։ Ու մինչև էսօր մենք հարազատ ենք, ոնց որ հարազատ դառնաս։ Դրա համար, ասենք, Արցախում և Հայաստանում կան էլի և՛ լավը և՛ իրար հակասող։

Էն ժամանակ ավտոյիս մատոռը վնասված ա եղել, հենց 24-ին։ 23-ին գնացել եկել ենք, որ պետք ա արդեն հետ գամ Լաչին։ 24-ին նորից, քանի որ Շուշիի վերևն ա եղել, հետ իջացնում եմ մեքենան արդեն Ստեփանակերտ։ Մեքենան էնտեղ ա մնալու։ Պատերազմից հետո, երբ որ բերում եմ ստեղ սարքեն, հենց էդ արհեստավորն ասում ա՝ քեզ երկու միլիոն տամ, էս ավտոմեքենան թող ինձ։ Ասում եմ՝ չէ, էս մեքենան անգին ա, անկախ դրանից՝ չսարքվի էլ, իմ հայաթում պիտի կանգնի, ես սա չեմ կարա վաճառել, որովհետև միակ էս ա մնացել, մի մեքենա, տուն, տեղ, անասուններ, ամեն ինչը կորցնես, ոնց որ էդ մի հատն ա մնացել ինձ Արցախից հիշատակ։ Չի փոխվի, բայց երևի թե պիտի չասեի, որովհետև հենց իմացավ, արդեն՝ վերջ։ Պատկերացրեք՝ մինչև էսօր ավտո ենք սարքում։

***

Հիմա էլ էստեղ էս գործը, որ դրել եմ, մեր շորերը հիմնականում արցախյան են՝ տատիկ-պապիկ, Շուշի, եկեղեցին։ Էն ժամանակ, որ նոր-նոր սկսեցի էս գործը, ասում էի՝ Արցախը սրտումս ա, տատիկ-պապիկը սրտի զարկերակով էդ էր խորհրդանշում, որ Արցախը իմ սրտումն ա։ Իսկ էսօր կյանքի ճանապարհի բացումը դարձավ նաև բոլորիս համազգային երազանք։ Ու էսօր մինչև անգամ Վիեննա, ԱՄՆ, տարբեր տեղեր, տարբեր տեղեր իմ արտադրանքս կա արդեն։ Ընկերուհուս երեխու հետ, ընկերուհուս հետ դուրսն ենք, ես ու իրա մաման նստած ենք, ինքն էլ երեխեքին կառուսելին նայում ա, մեկ էլ եկավ՝ ուրախ-ուրախ տղես, ասում ա՝ մա՛մ, մի բան ասեմ, տրամադրությունդ բարձրանա, մա՛մ, անծանոթ երեխա եմ տեսել, քո շորից էր [հագին]: Մինչև անգամ, որ դուրս պետք ա ուղարկեմ, պարտադիր ամեն մեկի հետևում ձեռագիր խոսք եմ դնում։ Հիմա ձեզ ցույց կտամ, տատիկ-պապիկն ու մեկ էլ Շուշիի եկեղեցին ա ու հետևը՝ խոսք գրած, զուտ նրա համար, որ եթե հաճելի խոսք ես կարդում, սրտիդ հարազատ ա դառնում, դու դա չես ճմռում գցում, այլ մեքենայիդ մեջ, դրամապանակիդ մեջ պահում ես։ Ու օրերից մի օր նորից քեզ կհիշացնի տատիկ-պապիկը, Շուշին։ Տոպրակներս, որ թղթից էր սկզբում, ասում էի՝ էդ էն որակը չունի, էնքան երկար կյանք չունի, ինչքան որ ես նստեմ կտորից կարեմ։ Հիմա արդեն էկո ա, էկո տոպրակ ա՝ կպահեն, ու միևնույն ժամանակ էնտեղ տատիկ-պապիկ կա։

***

Շուտ հանձնվելը իմը չի։ Շատ դժվարություններ կհաղթահարեմ, բայց միշտ իմ մեջ կա, որ ասում ա՝ ծնկի իջնելուց մի ոտքի վրա եմ ծնկի իջնում, որ էն մեկով ես ինձ բարձրացնեմ։ Էդ էլ մի շատ հարազատ մարդ ա ասել, որ ցավոք սրտի պատերազմի ժամանակ զոհվեց։ Անընդհատ ինձ էդ էր ասում, որ պրոբլեմների առաջ երկու ոտով չծնկես, մեկի վրա, որ էն մեկով քեզ բրդես բարձրանաս։

Recorded in Armenia in August 2023

Translated by Anush Petrosyan

On the very first day of the war, I was in Yerevan. I had come to buy school supplies for my child. At the time, as you may remember, it was during COVID, and schools were reopening later than usual. I picked up my child, and early in the morning we headed out because we were supposed to take a minibus to Berdzor. Then we realized there were already no seats left. Suddenly, one of our fellow Berdzor residents said, “Ma'am, I'm getting off. I'm not going. You can take my seat if you'd like.” Surprised, I asked, “Why?” He said, “There's a war. Everyone's saying not to come. It's war.” I said, “Oh, it'll probably be just like the April War. Why are you worried about?” We got into the minibus, but little by little people started getting off. Then the driver came over and said, “Sorry, but I'm not driving all the way there for just the two of you.” “What do you mean, you're not driving for just the two of us?” I asked. “It's war,” he replied. “Alright, it's war,” I said. I simply assumed that things were a bit tense at the border again. I can't imagine that Stepanakert was the first to be shot at. While the very first building hit was my aunt's apartment building in the Artsakh quarter. I waited a little longer and we went back home, but I couldn't sit still, because that was where I belonged, that was where I was supposed to be. I left my child at home and headed to Berdzor, because I knew I was needed there, and my entire extended family, all my relatives, were there. Besides, I was certain that Kashatagh would have its own role to play. Families from Talish and Mataghis would soon be arriving in Berdzor, and we would have to take care of them.

I got there and realized that, no, the situation was truly nothing like 2016. It wasn't over in four days. We kept expecting it to end today or tomorrow, but it never did. Honestly, even when I came back to Yerevan from Berdzor, I hadn't brought a single change of clothes from home, because I was convinced I'd be back in a couple of days. I had come wearing that same T-shirt and only packed a long-sleeved top to throw on when getting out at gas stations, not even a jacket.

And even deciding to leave happened because of the air raid sirens. My younger sister's family was there too, along with her children. The children were terrified of the sirens. By then, the situation in Martuni and Taghavard had already worsened, and families with children had arrived from there and were staying with us in Berdzor. We tried to turn it into a game for the children, telling them this was for safety so they wouldn't feel that anything dangerous was happening, but simply think we were playing with them. But we soon realized that whenever the siren went off, the children were frightened by the sound.

I called my brother-in-law and asked, “Should I take them to our house, to our basement?” He said yes, but then added, “No, yours is dangerous too.” All our men were at the front by then, and I was the only one left who could drive, so I had to take on the role of the man of the house. What were we supposed to do? Then I called again and said, “The children are suffering. Should I take them to Yerevan, leave them there, and come back?” He said, “Yes, yes, that's better.” By then it had already been going on for several days, and the longer it lasted, the worse the children's condition became. So I took the car and drove without turning on the headlights. It took us three hours and forty minutes just to get through the convoy leaving Berdzor, all of us driving the same way, without switching on our lights. That's how we made it through.

***

We came to Yerevan and twenty-one of us ended up living in a single house. There were families from Taghavard, relatives, my sisters-in-law, my sister, everyone with their children. We arrived in Yerevan, but all of us were convinced that we would be going back any day now. We didn't even send the children to school. My children didn't attend school until January because we were expecting to return at any moment.

Then, in December, my sister's family and the rest of our relatives went back, and only my son and I stayed behind. But even then, we believed that we too would be going back soon. This past December, when I was supposed to leave on the sixth and my son's birthday was coming up on the twelfth, my sister seemed to have sensed something. She called and said she wanted to surprise him. She sent his favorite cake from Stepanakert. She even sent cash with it, saying, "Look, I'm not transferring it to your card. I'm sending cash so you can put it directly into his hand and let him spend it on whatever he wants." After the war, I never celebrated birthdays, and we never celebrated New Year either. Even during the blockade, my relatives would call and get upset with me, saying, "It's not the child's fault. At least make some dolma or cook something." But I would say no.

At eleven o'clock she called and asked, "What are you doing?" I was lying down, we were on a video call, and I was crying. She said, "Pull yourself together. You don't have the right to fall apart. We're counting on you." I draw strength from them, and even now, whenever we talk, I'm the one who starts crying. They tell me, "Instead of giving us hope, you're the one crying? What happened? You're the one trapped under blockade and unable to come see us."

***

I don't know, but perhaps this war truly is a wound that will never heal for any of us, because one longing only adds to another. Today, the thought that we went through everything and were ready to keep going... You see, I specifically chose to stay and live in Berdzor because someone once told me, “Your father was killed in the 1990s so that this land could be liberated, and you have a duty to live there, to help it flourish, and to carry on his work.” And I truly lived there with the conviction that I would never leave—that I would never move to Stepanakert or Yerevan. I built the house I had dreamed of.

***

When they called and told us to come and collect our belongings, I kept saying, “We're coming back. This is impossible. It's the Road of Life, the only road to Artsakh. Whatever else they may give up, they won't give up Berdzor. I'm going back.” But they told me, “No, it's not that kind of situation. Come and take your belongings. At least take whatever is left, because by then so much has already been taken away.” I kept saying that I would set the house on fire, that I would tear it down, but I couldn't bring myself to do anything, because I was still holding on to the hope that I would return anyway. Until the very last moment, I couldn't believe that we too would lose Berdzor, because I somehow felt that without Berdzor, the road to Artsakh would have a grim future.

After that, following the war every time I traveled through Berdzor on my way to Stepanakert—which was quite often, both for work and for other reasons—I still couldn't find myself. Each time, I would say to my house, “Wait for me, don't miss me too much, I'll be back soon. I'm going back no matter what.” For a long time, my son didn't want to come with me, but eventually he missed his cousins. He said, “Yes, Mom, this time I'm coming to Artsakh with you.” I longed for it. I cried the entire way, but because my son was with me, I knew I couldn't let myself cry and upset him during the journey. I held myself together and even tried to distract him when we passed by our house driving through Berdzor so he wouldn't notice if something had changed. When we reached Stepanakert, I couldn't hold it in any longer and broke down. “Mom, what's wrong?” he asked. I said, “Nothing, I'm just crying with happiness.”

***

This isn't my place. I've been living here all this time, trying my best. I started a business, I try to distract myself, telling myself that, after all, Artsakh is your homeland and Armenia is your homeland too, that it's all part of the same whole. But honestly, to this day, I still can't come to terms with it. And what I'm going through now, the health problems I'm dealing with, all that stems from what I saw there. Honestly, when we were traveling along the road, I never imagined it was dangerous. I don't know why, but at the time I thought the war was confined to the front lines. Even when shells landed nearby, I'd say they must have landed there by mistake. We couldn’t imagine...Later, once we were here and trying to fight in other ways—going to the UN office and wherever else we could—we did what we were able to do. But no, perhaps we could have done more, and we didn't. I think we bear our share of responsibility as well. Before blaming others, perhaps each of us should first blame ourselves for ending up where we are today. What did we create? What did we accomplish? I'm not even that old—I'm thirty-six—but I spent my whole life creating, and today I have nothing. I joke that I'm an elite homeless person: I once held a position, yet I live in a rented apartment. And now, when we're supposed to buy a home through the mortgage certificate program, we still can't even manage that.

Now I cherish the life we had back then, because today we live longing for it, and each passing day makes us long for the one before it. During these past months, while they were living under blockade, I wanted every minute to go back, but my family persuaded me otherwise. They said, “Maybe the time will come when you'll have to be there to meet us. Maybe you'll have to come and get us out again. Stay there. Don't come here. If you're here with us, there'll be no one left to come and get us."

Today, you think about the children having nothing to eat. They say, “Today we managed to buy a single loaf of bread.” I would ask, “That's for one child, what about the rest?” We say that we are a democratic country; perhaps people should simply be spoken to honestly, and a wiser solution could be found. Look at this situation: even now, people are still fighting. For example, Helen—the girl who died in a car accident—they are still fighting so that she can be buried in her homeland, in Martuni, because no one can bring themselves to think that tomorrow may never come. At the very least, they could say, “Let her be buried in Yerevan. At least my child's remains will be safe and will stay there.”

***

The head of our Freedom Fighters' Union told me, “We need you there. Stay there. Let them keep sending you the lists, and you go from hospital to hospital finding out who has been wounded and who has been killed.” These were lists of the missing. It turned out that we managed to identify eight people that way, but I carried a constant fear in my heart that we might call parents a second time and tell them their son was alive, then to find out that I had identified the wrong person. We even went into morgues. My friend never left me alone during that time; she always came with me. I will never be able to forget those scenes.

Now I don't even want to mention the makes of the vehicles or their names anymore. To me, they are not associated with people bringing sweets, meat, or anything else. I saw something entirely different inside them, and in different conditions. There were so many of them, and the sight was nothing like what anyone could imagine. I don't think I will ever forget it, and I will never forget the smell either.

With the lists in my hand, we would go in and check them. There were patients whose names were unknown, and we had to identify them from descriptions. I would go in, look at them, and send notes: there is a mark here, a scar there, a tattoo there, just to determine whether they might be one of ours or not. Many of the names on our lists belonged to people that I knew very well, and I didn't need any identifying marks for them. Every time I went in, I prayed, “Please, God, let me find Rob.” He was the very first name on the list. I used to call him “Legendary.” He painted beautifully, and the renovation of our house had first been made possible by his craftsmanship. I would tell him, “Sign your work ‘Legendary.’” I don't know․․. But sadly, we didn't find him.

It's when you find a body and don't know how to tell anyone. Should I say something or not? My closest friend's brother (she's from Stepanakert too) called me and said, “I know you're involved in this work. Please keep an eye out for my brother as well.” And I found him, but I couldn't bring myself to call her and tell her. How could I tell her that it was definitely him, when I myself didn't want to believe it? When you see someone, whose name isn't even on the lists, and you realize that you were the first person to find them…those feelings... His name wasn't on the list of those confirmed dead, but I had already seen him dead.

I used to think that the most horrifying, hellish scene I had witnessed was at Erebuni, when they brought people in by helicopter and there were amputated limbs—legs separated from their owners, arms separated from their owners. That was the first time I fainted, and I thought that was the most terrible thing I had ever seen.

I remember that during the Four-Day War, the same xxx person called and said, “Put together a list of ten women volunteers.” I said, “Me and X.” He replied, “Take the two of you off the list. I've already said here that even if you have to drive tanks, you two can do it. You can even perform surgeries out in the open” (X is a doctor). “Apart from the two of you, find ten more women and make a list.” During this war, I thought to myself that what I had done back then as a woman was appreciated, and now they expected even more from me, and I had to do it.

Back then, when I heard the sound of a drone, I would say, “It's nothing, it took pictures and flew away, that's all.” Or I would say, “We get out of the car, run, scatter in different directions, and keep running.” I had no idea what could happen.

Later we got back to Yerevan. We would take the children out into the church courtyard, and whenever they saw a low-flying bird or a drone being used for filming, they would get frightened. My sister would say, “They're bringing shame on us. Let's take them home—they're acting like wildlings.” They are not wildlings. Back then, we'd set off several rounds of fireworks for everyone's birthday. Now we don't even know what fireworks are anymore, because they remind us of phosphorus. We even have footage where we thought we were filming fireworks, only to realize later that it was phosphorus, not fireworks.

I only wish that, after everything, at least the remaining part of Artsakh could truly be safe, so that we could go back and live there again.

Without exaggeration, every single day there was... believe me… I live here now as I used to live there but back there, we always had time both to enjoy ourselves and to visit one another. In Berdzor, we were very close to five or six families. One day we'd be at our house playing lotto, another day at someone else's. It was always an occasion to gather around a table. We turned everything into a celebration. If someone had renovated their house, we'd all go over under the pretext of helping with the cleaning after the renovation. In the end, we'd eat, drink, and even smear some wine on the wall so that when it was uncovered later, a mark would remain as a memory. We'd say, “We came and congratulated them on their renovation.” They would say, “I'm not even going to clean it off. It'll stay just like this.” Even the cleaning process was a source of joy for us. It would turn into a celebration that lasted until dawn. Here, neighbors don't even have time to talk to one another.

During the war, many complete strangers supported us, so many of them. To this day, we remain close, as if we had become family. So, in both Artsakh and Armenia, here are both good people and the opposite kind.

Back then, the engine of my car was damaged, on the twenty-fourth. We had gone and come back on the twenty-third, and I was supposed to return to Lachin. On the twenty-fourth, since it was already above Shushi, I drove the car back down to Stepanakert, where it stayed. After the war, when I brought it here to be repaired, the mechanic told me, “I'll give you two million for this car—leave it with me.” I said, “No, this car is priceless. Even if it never runs again, it has to stay in my yard. I can't sell it, because it's the only thing I have left from Artsakh. When you've lost your house, your land, your livestock—everything—this one car is all that's left as a reminder of Artsakh.” Of course, that didn't change anything, though perhaps I shouldn't have said it, because as soon as he found out, that was it. Just imagine—we're repairing the car to this day.

***

Even now, with this business I've started, most of our designs are inspired by Artsakh—the ‘Tatik Papik’(monument), Shushi, the church. When I was just starting out, I used to say that Artsakh lives in my heart, and the heartbeat motif behind the ‘Tatik Papik’ symbolized that Artsakh is in my heart. Today, the opening of the road of life has also become a national dream for all of us.

And now my products have reached places as far away as Vienna, the United States, and many other places. Once, I was outside with my friend and her child. Her mother and I were sitting while her son was watching the children on the carousel. Suddenly he came running over, all excited, and said, “Mom, let me tell you something that'll make you happy! I saw an unfamiliar child wearing your clothes!”

Even when I ship orders abroad, I always include a handwritten note with every package. I'll show you—there's the ‘Tatik Papik’ and the church in Shushi, and on the back there's a message, simply because when you read kind words, they become dear to your heart. You don't just crumple them up and throw them away; you keep them in your car or in your wallet. And one day they'll remind you again of the ‘Tatik Papik’ and of Shushi.

At first my bags were made of paper, but I kept thinking, “They don't have the quality or the lifespan that they would if I sat down and sewed them from fabric.” Now they're eco-bags—people will keep them, and at the same time the image of the ‘Tatik Papik’ is there.

***

Giving up easily isn't who I am. I will overcome many hardships, but I've always carried something within me that says, "When I kneel, I kneel on one knee so that I can use the other to push myself back up." A person very dear to me used to say that, someone who was unfortunately killed during the war. He kept telling me, "When you face problems, don't go down on both knees. Go down on one, so that you can push yourself back up with the other."

⇧

15. ԶՐՈՒՅՑ ՏԱՍՆՀԻՆԳԵՐՈՐԴ / FIFTEENTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023թ․ օգոստոս ամսին

Երբ զարթնում եմ, միշտ հեռախոսի մեջ եմ մտնում, էդ իմ սիրած ընթերցանության ժամերն են, կամ նայում եմ ֆիլմ: Ու գիշերն անընդհատ լսում էի, որ հեռախոսը զանգում էր, անընդհատ զանգում էր, անընդհատ զանգում էր։ Բայց պահի տակ դու չես կարում արթնանաս, համ լսում ես, համ չես լսում, համ քնած ես, համ․․․ էդ հիմա եմ հիշում, որ հա՛մ քնած էի, հա՛մ քնած չէի։ «Դզզզ»-ն ես լսում։ Ու կարդացի ֆեյսբուքում, ճիշտն ասած, որ Ստեփանակերտի վրա ռմբակոծություն ա եղել։ Առաջին բանը՝ չհավատացի էդ ամեն ինչին, որովհետև ֆեյքերը շատ են լինում, որովհետև ես վստահ էի, որ եթե ինչ-որ բան սկսած լիներ, իմ ամուսինը կողքս չէր լինի արդեն, իրան հաստատ կանչած կլինեին։ Բայց ես իրան արթնացրեցի, ասեցի՝ Ստեփանակերտի վրա ռումբ են գցել։ Ասում ա՝ ի՞նչ ես ասում։ Ճիշտ չեմ հիշում քանի վայրկյան տևեց, որ ինքը գնաց․․․ գրեթե տասը, տասը վայրկյան կամ ավելի քիչ, ու մեկ էլ ինքը չկար։ Ու մեկ էլ մենք հանդիպեցինք գրեթե արդեն հունվարն էր։ Այսինքն, շատ արագ տեղի ունեցավ։

Ես մի օրագիր ունեի պահած, ամեն օր իրան նամակներ էի գրում։ Բայց ես առաջին օրվանից էլ վստահ եմ եղել, որ իրան ոչ մի բան չի լինի, շատ վստահ էի, որ իրան ոչ մի բան չի լինի։ Նաև ես մտածում էի, որ էդ ամեն ինչը կարող ա մի երկու օր տևի։ Կարող ա ուզում էի, որ երկու օր տևի, չգիտեմ, միշտ մտածում ես, որ ավելի կարճ ա տևում, շանսերը ավելի շատ են, չէ՞, որ տվյալ մարդուն ինչ-որ բան չլինի։ Էդ էր սկիզբը։

Մենք էդ ժամանակ ունեինք միայն մեկ բալիկ, ինքը դեռ մեկ տարեկան չկար, նոյեմբերի 15-ին պետք ա դառնար նոր մեկ տարեկան։ Ու ես հիշում եմ, որ ես չէի կարում կանգնեի անկողնուցս, որովհետև լուրեր ես կարդում, բան։ Ես պառկած էի ու չգիտեի՝ ինչ անել։ Ոչ էլ լացում էի, ուղղակի պառկած հա թերթում էի, հա թերթում էի։ Ինչ-որ մեկը մի բան ա գրում, ինչ-որ մեկը ուրիշ բան ա գրում, մանավանդ էդ ժամանակ մեդիապատերազմը շատ-շատ դաժան էր, հայ հանրության նկատմամբ շատ դաժան գտնվեց էլի, ու արդեն ինչ-որ նկարներ կային։ Ըտենց սկսվեց։ Ու երևի եթե [բալիկս] չլիներ, ես անկողնում էլ կմնայի, բայց պետք էր կերակրել։ Ես անկողնուց վեր կացա, կերակրեցի։

Էդ ժամանակ, դե, տենց արտահայտություն կա, չէ՞, որ աշխատանքով քեզ սպանում ես, երևի մենք՝ թատրոնով, մենք Արցախի երեխեքի համար սկսեցինք անվերջ դասընթացներ, թերապիաներ, կամավորություններ, էստեղ-էնտեղ, ճարել, ուղարկել։ Ինձ թվում ա էդ միասնությունը, որ ես զգացել եմ, էդ օրն եմ զգացել, թե ինչքան շշմելու սիրուն ա։ Իրոք, որ մարդիկ անխոս կարան քեզ օգնեն, ուղղակի մի փոսթ գրես, որ էսինչն ա պետք, ու, չգիտեմ, հիսուն հազար մարդ կարա քեզ օգնի։

Ես ամեն օր պահում էի օրագիր, որ իրան գրում էի։ Դեռ չեմ կարդացել էդ օրագիրը, իրան տվել եմ, որ կարդա, բայց ես չեմ կարդացել։ Իմ վախերի, սպասումների մասին, ու հերթով, չգիտեմ, արդեն էն կորուստների մասին, որոնք որ իմացել եմ, որովհետև մեր թատրոնում մենք համագործակցում էինք դերասաններից մեկի հետ, ու էդ երևի թե ամենամեծ շոկն էր, որովհետև շատ իրական մարդ էր։ Մինչև էդ թվեր էին, մինչև էդ ինչ-որ հարևանի տղա էր, իսկ էդ մարդ էր, ում հետ դու բեմ ես բարձրացել, էդ շատ իրական էր, շատ։ Չի կարա լինի, դու իմանում ես նորությունը, մտնում ես իրա էջ, իրա ․․․ ասում ես՝ չի կարա էդպես լինի։ Ու թվում ա, թե պատերազմը պետք ա տանի մենակ էն մարդկանց, ում որ դու չես ճանաչում, բայց երբ դու ճանաչում ես, էդ լրիվ ուրիշ ա։ Հիմա չգիտեմ, կարող ա էդ շատ անդուր ա հնչում, բայց էնքան մարդկային կորուստը չի ահավոր, ինչքան բոլոր էն արժեքներն ու երազանքները, որ մենք կորցրեցինք էդ պատերազմի ժամանակ, որովհետև նույն էն մարդիկ, ովքեր նույնիսկ կենդանի են ու տվել են իրանց, չգիտեմ, աշխատանքին, ինձ թվում ա հիմա մենք ավելի․․․ հիմա մենք առանց երազանք ենք ապրում։

Էդ շատ եսասիրաբար ա հնչում, որ իմ խնդրի մասին եմ խոսում, բայց նաև ահավոր ա հնչում, որովհետև մարդիկ տվեցին իրենց կյանքը, որ մենք ապրենք։ Իսկ մենք հիմա ապրում ենք ու չգիտենք՝ ինչի համար։ Էդ ճիշտ չի էլի, ճիշտ վերաբերմունք չի դեպի մեր ունեցածը։

Ուրեմն մեր ընկերները տեղափոխվել էին Քարվաճառ։ Մի անգամ, երևի 2013 թիվն էր, առանց իրար ճանաչելու, գրեց, որ՝ հե՜յ, մենք Քարվաճառում ենք, կարող ա՞ թատրոնով գաք։ Ես չէի եղել Քարվաճառում։ Մենք հավաքեցինք բոլոր մեր ունեցած թատերական դեկորները ու շորերը, որոնք չէինք օգտագործում, գտանք ինչ-որ տաքսի՝ ծանոթի ծանոթ, ու գնացինք Քարվաճառ։ Ունեցանք մեր հյուրախաղերը Քարվաճառում՝ նույնիսկ Ծար գյուղում։ Դրանից հետո արդեն ավելի շուտ-շուտ էինք գնում, իրար հետ կապի մեջ էինք։ 20 թվին, քանի որ կորոնա էր, մենք սկսել էինք մի հատ շարք՝ Խորօնլայն, որը ազգային երգերի ուսուցում ա մի միջազգային ցանցում։ Ասեցինք՝ ինչի՞ ոչ, սովորացնենք մեր Քարվաճառի երեխաներին, որովհետև իրանք իրենց մշակույթի պալատը վերանորոգել էին ու նոյեմբերի 15-ին էնտեղ պետք ա բացում անեին։ Մենք պատրաստվում էինք, որ պետք ա բացում անեինք, ու ամբողջ ամառ իրանց դասեր էինք տալիս օնլայն։ Էդ հույսով էի ես ամբողջ պատերազմը, որ մենք գնալու ենք Քարվաճառ, իսկ մենք գնացինք Քարվաճառ, որ տեղափոխենք դպրոցը, գրադարանը։

Ես ունեմ Քարվաճառի դպրոցից մի հատ ծաղիկ, որ խոսք եմ տվել, որ պետք ա տանեմ հետ, երբ որ էնտեղ էլի հայկական դպրոց լինի։

Արցախի երեխեքի հետ կապը կար, ու սկսեցինք աշխատել երեխեքի հետ, որովհետև ծնողները ցավի, ապաթիայի մեջ մոռանում են, չես կարա երեխուդ ու իրա կարիքները հիշես, բացի նրանից որ ինքը սոված չլինի, ինչ որ հագուստ ունենա, չես կարում ուրիշ բաների վրա կենտրոնանաս, որովհետև չես ուզում ատելությունը փոխանցես երեխուդ, չես ուզում ցավը փոխանցես երեխուդ։ Ու լիքը բաների մասին էլ չես խոսում երեխուդ հետ։ Մինչև հիմա անում ենք էդ ամեն ինչը, ու մինչև հիմա իմ ամուսինը պատերազմում ա, ու, չգիտեմ, գալիս ա երկու ամիսը մեկ երևի թե մի քանի օր ա մնում, բայց գալիս ա, էդ կարևոր ա։

Ես նույնպես ընտրել էի մի կառավարություն, որ մտածում էի՝ համաձայնեցնում ա իմ հետ իրա քայլերը։ Միջազգային իմ ընկերները միշտ ասում են՝ հե՜յ, Հայաստանը շանս չուներ, Ադրբեջանը շատ ավելի հզոր էր, մեկ ա՝ պետք ա ստորագրվեր էդ օրը, թե ուրիշ օր։ Չգիտեմ, էդ հարցի պատասխանը չենք կարա իմանանք, որովհետև էդ օրն ա ստորագրվել, ու այլ իրականություն մենք չունենք իրա հետ համեմատելու։ Բայց կարամ ասեմ, որ ես համաձայն չեմ, որ իմ ընտրած ու իրոք ժողովրդի կողմից, մեծամասնության կողմից ընտրած կառավարությունն իրա պարտքը չհամարեց ո՛չ էդ օրը, ո՛չ էդ օրվանից հետո, որևիցե մի քայլ համաձայնեցնի էն մարդկանց հետ, ովքեր ապրում են էս երկրում ու էս երկրի անունից ինչ-որ բան ստորագրելուց առաջ կամ հետո, ես չեմ հասկանում՝ ինչների՞ս էր պետք էդ օրը, ու չեմ կարում հասկանամ՝ էդ օրվանից հետո մենք ի՞նչ ենք անում մեր գլխին։ Անընդմեջ մեզ ինչ-որ մսաղացի մեջ ենք դրել ու անընդհատ արդարացնում ենք էդ մսաղացը։ Ամսի 9-ին սկսվեց։ Սեպետմբերին սկսվեց մի մղձավանջ, բայց էդ մղձավանջի մեջ մենք միասին էինք, նոյեմբեր 9-ից հետո սկսվեց մի մղձավանջ, որ շատ անհատական ա։ Մարդիկ, ոչ մեկ էլ չի կիսում իրանց ցավը, էլ իրանց ցավը կիսող չկա, որովհետև հիմա մարդիկ էլ չեն ուզում էդ լսեն, իրանք հոգնել են ցավից, ու Արցախի էս շրջափակման մեջ, մենք դեռ միասնական չենք։

Ամուսինս մի անգամ ինձ ասեց․․․ Էդ ժամանակ կորոնան էլ շատ ուժեղ թվեր եղավ, ու ես անընդհատ ինչ-որ տարբեր մարդկանց հետ ուղարկում էի տարբեր բաներ, իրանք չէին կարում հստակ, պարզ ասել՝ ինչ ա պետք։ Ամուսնուս զանգը տևում էր երևի թե հինգ վայրկյան, ինքը ասում էր՝ էն, ինչ որ էս մեկն ա սիրում, տը-տը-տը։ Մի ձևով բացատրելով, ասեց, որ ուղարկեմ սխտոր, երկու պարկ սխտոր, մոտ յոթանասուն կիլո սխտոր, որովհետև չէին բուժվում տղաները, ուղղակի հազը նոն ստոպ էր, իմունիտետը զրոյական էր, ու սթրեսը ուժեղ էր։ Ցուրտն արդեն սկսել էր, դե, էնտեղ ցուրտը չի վերջանում, կարելի է ասել, քամիներն արդեն բարձրացել էին, ու տղերքն անընդհատ հիվանդանում էին։ Երևի թե սխտորն ա մի պատկերը, ցանկացած բան, որի մեջը կա սխտոր․․․

Քեզ մի քիչ կարևոր ես զգում, որովհետև դու ինչ-որ բան ես անում էս ամբողջ անիմաստության մեջ, դու սխտոր ես ման գալիս, յոթանաս կիլո։ Դու, ոնց ասեմ, էդքա՜ն մարդ կամավորության էր գնում, քո մոտ, ինչ-որ զգացողություն, որ գոնե ինչ-որ բան ես անում, տունը սքրոլ չես անում, դու ինչ-որ բան ես անում էլի։ Տենց էդ իմ յոթանասուն կիլո սխտորի որոնումներն են, դրանից հետո սխտորը իմ մոտ շատ պատերազմի հետ ասոցացվում ա, շատ, չգիտեմ։ Էդ մի քիչ աբսուրդ ա հնչում, բայց ես տունը չեմ կարում շատ սխտորներ իրար հետ տենամ, պետք ա քիչ լինեն իրենք։

Մեկ էդ էր, որ սենց շատ հստակ ասոցացվում ա, էդ սխտորի հոտը, հետո գտնել մարդ, ով որ համաձայն ա սխտոր քշի մինչև xxx: Գիտես, որ տերմոհագուստ ա լինում կամ ինչ-որ այլ պարագաներ են լինում, մարդիկ միշտ հասկանում են, որովհետև էդ հիմնականում սենց լուպի վրա կար, չէ՞, ինչեր են պետք․ էս էր պետք, էս էր պետք, էս էր պետք։ Բայց սխտորը ի՞նչ եք անում, սաղ ասում էին՝ լո՞ւրջ, սխտո՞ր, էսքա՜ն։ Ու շատ էր, հասկանո՞ւմ ես, երկու պարկ։ Էդ մի բանը, մյուս բանն էլ, որ շուտ-շուտ չէր զանգում։

Մի անգամ զանգեց, ես էի միշտ խոսում, ինչ-որ բան էի պատմում, չգիտեմ, մեր աղջկանից, ոնց որ խոսք գնաց, որ կեղտոտել էր, այսինքն, էն ժամանակ նոր գալիս ա հավելյալ սնունդը իրա կյանք, ու ես ասեցի՝ օ՜, արդեն հոտը ուրիշ ձև ա, գույնը ուրիշ ձև ա։ Ինքը ասեց՝ նկարագրի։ Ու ես էդ տասնհինգ վայկյաններից երևի թե տասներեքը նկարագրել եմ պամպերսի մեջի պարունակությունը։ Հետո ես դու հասկանում, որ երևի թե մի պահ էր պետք էս կյանքից։

Մենք հիմա ունենք երկրորդ բալիկը, ու հիմա էդ նույն փուլում ա, երբ փոփոխվում ա էդ գույնը, էդ հոտերը, էդ էլ ա իմ մոտ շատ ասոցացվում։ Ինչ-որ գրքային, սիրունիկ բան չէր, բայց երևի թե էդ պամպերսի պահը, ուզում եմ ասեմ՝ Աստված իմ, ի՞նչ եմ ես խոսում էս տղու հետ, ես ունեմ էդ տասը վայկյանը, ես խոսում եմ ինչ-որ պամպերսի գույն, ինքը շականակագույնա ա, բայց մի քիչ կանաչ ա, ինչ-որ գնդիկներ կան, երևի թե՝ եգիպտացորեն։ Ու խոսում եմ, բայց զգում եմ, որ ինքը ընդեղից լսում ա, ոչ թե լսում ա, ինքը կլանում ա էդ ինֆորմացիան ու, բնականաբար, երբ անցան ժամանակներ, ես իրան հարցրեցի՝ հիշո՞ւմ ես էդ օրը։ Ինքը ասում ա՝ չէ, չէ, չէ, տենց բան չի եղել։

Էդ էլ էն մյուս ցավն ա, որ մեր տղամարդիկ չունեն հնարավորություն իրանց խնդիրների մասին խոսալու, որովհետև էդ խնդիրները բաց են էլի, չկա պահ, որ իրանք զգան, որ իրանք կարան հիմա հանգստանան։ Բայց էդ օրը ես զգացի, որ իրան մի փոքր օգնեցի իմ վառ նկարագրելով պամպերսի մեջ եղածը։ Եվ էդ սխտորի հոտը, էդ սխտորը, որ երևի թե ցույց տվեց, թե ինչքան բանի կարիք ունեին մեր տղերքը։ Էդ աբսուրդ ա։ Մի բան էլ ասեմ, մեզ պետք չէր էդքան Սնիկերս ուղարկել, մենք պետք ա էդ մարդկանց պաշտպանեինք, ոչ թե Սնիկերս ուղարկեինք։

Բայց, երևի թե պատերազմից հետո փորձում էի կամ փորձում եմ ամեն ինչ լավ անեմ։ Տենանք, դեռ կատարյալ չի։ Բայց էն, որ դու տենում ես՝ չէ, սենց թող լինի կամ աղբը ավելի շատ տեսակավորես, ինձ թվում ա, ինքնախաբերության ինչ-որ մեծ տոկոս ունի, վստահ եմ։ Բայց ինչ-որ տոկոս էլ կարող ա, եթե մենք ամեն օր առավոտյան ինչ որ բան անենք՝ միասնական, կարող ա էլի գանք էդ «Մի միտք, մի ոգի»-ին, բայց ոչ թե էդ գլոբալիստական բանով, երբ դու քո անհատականը կորցնում ես, բայց ինչ-որ մի համընդհանուր բան լինի էլի, միասին, որ մենք համատեղ ստիված չապրենք էլի։ Իմ մոտ տպավորություն ա մեկ-մեկ, որ մենք ստիպված ուղղակի բոլորս հայտնվել ենք էս քաղաքում, էս մի երկրում, դրա համար էլ իրար հետ ենք ապրում, ոչ թե մենք ստեղ ուզում ենք ապրել, մենք ուղղակի հայտնվել ենք ստեղ։ Հայտնվել ես ստեղ, շահել ես գրին-քարտ, ու ընկել ես էս երկիր, ու հիմա պետք ա ստեղ ապրես, դու չգիտես՝ ինչ ես ուզում անես, ինչ արժեքներ կան։

Խրամատում նստած տասնութ տարեկան տղեն կարող ա նույնիսկ չի համբուրվել էս կյանքում։ Ինքը էնքան երիտասարդ ա էդ տասութ տարեկանը, մենք մոռանում ենք տասնութ տարեկանը ինչ ա էլի, տասնութ տարեկանը էդ շատ երիտասարդ ա։ Տասնութ տարեկանի մեծամասնությունը, եթե սոված մնան, չեն կարա նույնիսկ ճաշ եփեն ուտեն։ Տասնութ տարեկանը ինքը կայացած չի, իրա արժեհամակարգը դեռ հեղհեղուկ ա, իրա նպատակները դեռ անհասկանալի են։ Էդ տասնութ տարեկանը, երբ նստած ա խրամատում, ես հիմա մտածում եմ, որ իրա կողքը կա չորս հատ Սնիկերս, ութսուն հատ սխտոր ու էս ամեն ինչ, իրա վախերը ավելի քիչ ե՞ն։ Մենք ավելի շատ կարայինք պաշտպանեինք, որ մեդիայում լինեինք ավելի հստակ մեսիջինգով, այսպես ասած, որպեսզի մենք իրոք կարողանայինք միջազգային հանրությանը հասցնեինք։ Մինչև հիմա իմ համար ավելի մեծ ցավ ա, որ միջազգային հանրության մեջ դեռ պարզ չի՝ ինչ ա տեղի ունեցել 2020 թվականին։ Դեռ քննարկում ենք, դեռ տեսնում ենք, դեռ հասկանում ենք։ Հասկանո՞ւմ եք, մենք էնտեղ պետք ա ուժեղ լինեինք, մենք էնտեղ պետք ա պաշտպանեինք, մենք պետք ա․․․ Գիտե՞ք ինչ, դուք առաք երկու հատ տանկ, ես առա երեք հատ տանկ, դուք առաք չորս հատ տանկ, ես առա՝ հինգ։ Էս անվերջ ա լինելու, հասկանո՞ւմ եք։ Ու ես կողմ չեմ որ մենք միլիտարիզմին տանք գումարը։ Բայց ես մտածում եմ՝ արդյո՞ք ես՝ որպես անհատ, պետք ա էդքան ներուժ դնեի հումանիտար օգնությունների մեջ, թե՞ ես պետք ա դնեի էդ միջազգային լոբբինգի մեջ։ Եթե ես ունեմ մեղադրելու ինչ-որ բան, ես պետության մասին էլ չեմ ուզում խոսամ, բայց հանրությանը ոչ թե մեղադրելու, այլ՝ նաև ի՛մ բաներից, որ մենք պետք ա մեր տղերքին ավելի շատ պաշտպանեինք՝ էդ միջազգային հանրության ուշադրությամբ, ու էդտե՛ղ մենք պետք ա «մի միտք, մի նպատակ»-ը դնեինք, որովհետև նույն մեդիա դաշտում մենք լավ դիրքերում չենք եղել։ Մենք լավ դիրքերում չենք հիմա։ Նույն Արցախի շրջափակման մեջ էլ մենք լավ դիրքերում չենք դեռ հիմա։ Դրա մասին եմ ասում, որ քիչ ենք արել, ու մենք պետք ա հասկանայինք, որ ամեն մի վայրկյանը զոհ ա, ամեն մի վայրկյանն ա։ Էդ «զոհ» բառին էլ էինք մենք սովորել, էսօր մահացել ա էսքան տղա, էսօր մահացավ էսքան տղա, էս են անունները, էս են նկարները, վա՜յ, մեր ջահելները․․․ Բայց էդ ճիշտ չէր էլի։ Մենք կարող ա մի փոքր չենք հասկացել՝ ոնց պետք ա պաշտպանեինք, որովհետև, էլի եմ ասում, մենք, մենք՝ ես նկատի ունեմ նաև կանանց, որովհետև քաղհասարակության մեջ կանանց ձայնը լսելի ավելի հեշտ ա լինում, քան թե տղամարդկանց։ Բնականաբար դիպլոմատիկները՝ ոնց նայում ենք, տղամարդ դոմինանտ՝ ամեն պաշտոնում, ամեն վայրկյանում, բայց լրագրության մեջ, մեդիայում մենք կարայինք ավելի շատ բան անեինք։ Էս ահռելի ներուժը, որ մեր երկիրը ու մեր ազգը ունի, ու տենց մարդիկ շատ-շատ են ու սրտացավ են ու ռեսուրսներով լի են, բայց մենք չհասկացանք՝ ուր պետք ա դնեինք էդ ուժը։

Կարող ա փորձ չունեինք, չգիտեմ, առաջին անգամ եմ էս պահի մասին մտածում։ Բայց հաստատ ճիշտ ձևով մենք չպաշտպանեցինք մեր տղերքին, կարայինք ավելի լավ անեինք։ Միշտ կարաս ավելի լավ անես, բայց եթե ժամանակի մեքենան հետ գնա, չգիտեմ, ինչ ուրիշ քայլեր կարամ անեմ, բայց էլ հաստատ հումանիտար տուփեր չեմ դասավորի։ Կարող ա մեր միջազգային հաղորդակցումը նույնիսկ նույն տերմիններով չի եղել, նույն բառերով չի եղել, էդ միասնականությունը մենք երբեք չենք ունեցել՝ խնդրի մասին խոսալուց ու կերպարները ներկայացնելուց։ Մի տեղ զոհ ենք, մի տեղ էս ենք, մի տեղ էն ենք, իսկ այլ երկրից միշտ շատ հստակ ա գալիս, թե ով ենք մենք։ Իսկ մեր կողմից միշտ՝ մեկ էս ենք, մեկ էս ենք, մեկ էս ենք, մեկ էս ենք։ Էդ հստակ կաթիլի ծակելն իրա բանը ունի։ Դրան գումարում ենք այլ ռեսուրսներ, որ այլ երկրներն ունեն, իհարկե, բայց մենք էլ մեր ռեսուրսները ունենք, ու ես չեմ համարում, որ մենք թույլ ենք։ Ես չեմ համարում, որ մենք հիմա էլ ենք թույլ։

Մենք երբեք թույլ չենք, մենք հիմա ոնց որ կոմպըսը կորցրած ենք, մենք չգիտենք, որ կողմ ենք գնում, բայց մենք երբեք թույլ չենք։ Էն մարդիկ, ովքեր կորցրել են իրանց երեխաներին, մի հատ նայեք՝ ինչքա՜ն ուժեղ են իրանք, մի հատ նայեք իրանց, էդ ո՜ւժը, որ հայ մայրը ունի։ Ես չգիտեմ՝ որտեղի՞ց իրան էդքան ուժ։ Ես չունեմ, իհարկե, տղա, ինձ դա ավելի հեշտ ա ասել, բայց, չգիտեմ, էդ ոչ թե հարգանքի արժան ա, այլ՝ ուղղակի էդ մարդիկ, տենց մարդիկ էդ Ապոլոններն են, որ բռնել են էս երկիրը, որ մենք գնանք առաջ։ Այ տենց մարդիկ են իրանք, առանց իրանց կփշրվեր էս Հայաստանն ամբողջությամբ, այ իրանք տենց հզոր են։ Բայց ամեն մեկի ցավը շատ առանձնահատուկ ա։ Չգիտեմ, ես շատ նեղվում եմ, որ էդ մարդիկ մնացել են իրանց ցավի հետ մենակ, ու նենց չի է՜, որ պետք ա օգնության ծրագիր լինի, որ իրանց ինչ-որ օգնություններ տրվեն, չգիտեմ, օգնության մասին չի էլի․․․

Recorded in Armenia in August 2023

Translated by Anush Petrosyan

When I wake up, I always go on my phone. Those are my favorite hours for reading, or sometimes I watch a film. And that night, I kept hearing the phone ringing, ringing over and over again. But at that moment, you can't quite wake up—you hear it and you don't hear it, you're asleep and at the same time you're not. Looking back now, I remember that I was both asleep and not asleep. All I could hear was the buzzing.

I read on Facebook that Stepanakert had been bombed. The first thing was that I didn't believe it, because there are so many fake reports, and because I was sure that if anything had really started, my husband would no longer have been beside me—they would certainly have already called him up. But I woke him up and said, "They've dropped bombs on Stepanakert." He said, "What are you talking about?"

I honestly don't remember how many seconds it took for him to leave—almost ten, ten seconds, or even less—and then he was gone. And the next time we met, it was almost January already. In other words, it all happened very quickly.

I used to keep a diary, and every day I wrote letters to him. But from the very first day, I was certain that nothing would happen to him. I was very confident that nothing would happen to him. I also thought that all of this might last only a couple of days. Maybe I wanted it to last only two days, I don't know. You always think that if it lasts for a shorter time, the chances are greater that nothing will happen to that person. That was the beginning.

At that time, we had only one child who wasn't even a year old yet; my child was supposed to turn one on November 15. And I remember that I couldn't get out of bed, because you keep reading the news. I was lying there and didn't know what to do. I wasn't even crying; I was just lying there, scrolling and scrolling. Someone writes one thing, someone else writes something different. Especially at that time, the information war was very, very brutal. It was extremely harsh toward Armenian society, and by then some images had already begun to appear. That's how it started. And probably, if my baby hadn't been there, I would have stayed in bed, but I had to feed my child. I got out of bed and fed my child.

Well, there's an expression, isn't there, about working yourself to death? At that time I suppose we did it through theatre. We started organizing endless classes, therapy sessions, and volunteer activities for the children of Artsakh, finding opportunities here and there and sending them along. I think that sense of unity that I felt was on that day, and I realized how astonishingly beautiful it is. Truly, people can help you without a word. All you have to do is write a post saying that something is needed, and fifty thousand people can come together to help you.

Every day I kept a diary in which I wrote to him. I still haven't read that diary. I gave it to him to read, but I haven't read it myself. I wrote about my fears and expectations, and then, one by one, about the losses I learned of, because at our theatre we used to work with one of the actors, and that was probably the greatest shock, because he was such a real person.

Until then, they had been just numbers, or someone's neighbor's son, but this was a person with whom you had shared the stage. That made it very real, painfully real. It can't be true—you hear the news, you go to his page, and you say to yourself, "It can't be like this." It feels as though war is supposed to take only people you don't know, but when it is someone, you know, it is completely different.

Now, perhaps this sounds very unpleasant, but it is not so much the human loss itself that is unbearable as all the values and dreams that we lost during that war. Because even those people who are still alive and have devoted themselves to their work… I think that now we are more... now we live without dreams.

It sounds very selfish that I'm talking about my own problem, but it also sounds terrible, because people gave their lives so that we could live. And now we're living, yet we don't know what we're living for. That's not right. It's not the right attitude toward what we have.

So, our friends had moved to Karvachar. Once, I think it was in 2013, without even knowing us personally, one of them wrote, "Hey, we're in Karvachar. Would your theatre perhaps come here?" I had never been to Karvachar. We gathered all the theatrical props and costumes we had that we weren't using, found a taxi through an acquaintance of an acquaintance, and went to Karvachar. We held our guest performances in Karvachar—even in the village of Tsar. After that, we started going more often and stayed in touch with one another.

In 2020, because of the coronavirus, we had started a series called ‘choir online’, which teaches traditional songs through an international network. We said, "Why not teach the children of Karvachar as well?" because they had renovated their House of Culture, and they were planning to open it on November 15. We were preparing for the opening, and throughout the summer we gave them online lessons. During the entire war, I held on to the hope that we would go to Karvachar. And we did go to Karvachar, but to evacuate the school and the library. I have a flower from the school in Karvachar, and I have promised that I will take it back when there is once again an Armenian school there.

We already had connections with the children of Artsakh, and we began working with them because parents, overwhelmed by pain and apathy, tend to forget things. You can't really think about your child's needs beyond making sure they aren't hungry and have something to wear. You can't focus on anything else, because you don't want to pass your hatred on to your child, and you don't want to pass your pain on to your child. There are also many things that you simply don't talk about with your child. We are still doing all of that, and my husband is still at war. I don't know—he comes back perhaps once every two months and stays for a few days, but he comes back, and that's what matters.

I had also elected a government that I believed aligned its actions with me. My international friends always say, "Hey, Armenia had no chance. Azerbaijan was much stronger. In any case, that agreement would have been signed, whether on that day or another." I don't know—we can't know the answer to that question, because it was signed on that day, and we have no alternative reality with which to compare it. But I can say that I do not agree that the government I voted for—and one that was genuinely elected by the people, by the majority—did not consider it its duty, neither on that day nor afterward, to consult in any way with the people who live in this country. Before or after signing something in the name of this country, I don't understand what we needed that day for, and I cannot understand what we have been doing to ourselves since then. We have put ourselves into some kind of meat grinder and we keep justifying that meat grinder over and over again.

It began on the 9th. A nightmare had begun in September, but within that nightmare we were together. After November 9, another nightmare began, one that is very individual. People no longer share their pain, and there is no one left to share that pain with, because people no longer want to hear it—they are tired of pain. And during this blockade of Artsakh, we are still not united.

My husband once told me... At that time, COVID numbers were also very high, and I was constantly sending different things to him through different people. They couldn't really say clearly and directly what was needed. My husband's call would last perhaps five seconds. He would say, "You know, the thing that this person likes..." Trying to explain somehow, he told me to send garlic—two sacks of garlic, about seventy kilograms in total—because the guys weren't recovering. They had a nonstop cough, their immunity was at zero, and the stress was intense. The cold had already set in. Well, over there the cold never really goes away; you could say the winds had already picked up, and the men kept getting sick. Perhaps garlic is the image that remains for me—anything that contains garlic...

You feel a little important, because you're doing something amid all this absurdity. You're searching for seventy kilograms of garlic. How can I put it? So many people were volunteering, and you had this feeling that at least you were doing something, that you weren't just sitting at home scrolling, you were doing something. So, it's those searches for my seventy kilograms of garlic. Ever since then, garlic has become very strongly associated with war for me. It sounds a little absurd, but I can't have too much garlic in the house anymore. There must be just a little of it.

One thing that is very clearly associated with that time is the smell of garlic, and then finding someone who would agree to drive garlic all the way to xxx. You know, when it's thermal clothing or some other supplies, people always understand, because there was this constant loop of what was needed: this was needed, that was needed, this was needed. But what do you do with garlic? Everyone would say, "Seriously? Garlic? That much?" And it really was a lot, you know—two sacks. That's one thing. The other thing was that he didn't call very often.

One time he called. I was the one who always talked, telling him something about our daughter. Somehow the conversation turned to our daughter having soiled her diaper. At that time, she had only recently started eating solid foods, and I said, "Oh, now the smell is different, the color is different." He said, "Describe it." And out of those fifteen seconds, I probably spent thirteen describing the contents of the diaper. Later you realize that perhaps, for a moment, he simply needed a glimpse of ordinary life.

We now have a second child, and now she is at that same stage, when the colors and smells change, and that too is very strongly associated in my mind with that time. It wasn't anything poetic or beautiful, but perhaps that diaper moment... I mean, I wanted to say, "My God, what am I talking to this man about?" I have those ten seconds, and I'm talking about the color of a diaper's contents: it's brown, but a little green, there are some little bits in it, probably corn. And I'm talking, but I can feel that he's listening from over there—not just listening, he's absorbing that information. And naturally, when some time had passed, I asked him, "Do you remember that day?" He said, "No, no, nothing like that ever happened."

That's another source of pain—that our men don't have the opportunity to talk about their problems, because those problems remain exposed. There is never a moment when they can feel that they can relax. But that day, I felt that I had helped him a little by vividly describing what was inside the diaper.

And the smell of garlic, that garlic which perhaps revealed just how many things our guys needed. It's absurd. Let me say one more thing: we shouldn't have had to send so many Snickers bars. We should have protected those people, not sent them Snickers bars.

But perhaps after the war, I was trying—or I still am trying—to do everything well. We'll see; it's still not perfect. But when you see yourself thinking, "No, let it be this way," or sorting the trash more carefully, I think a large part of that is self-deception, I'm sure of it. But perhaps some part of it is that if every morning we all did something together, we might once again come back to that idea of "One Thought, One Spirit," though not in that globalist sense where you lose your individuality, but in the sense of having something in common, something shared, so that we wouldn't have to live together merely out of necessity.

Sometimes I have the impression that we have all simply ended up in this city, in this country, and that's why we're living together—not because we want to live here, but because we have simply found ourselves here. It's as if you arrived here, won a Green Card, and landed in this country, and now you have to live here. You don't know what you want to do or what values exist here.

An eighteen-year-old guy sitting in a trench may never even have kissed anyone in his life. He is so young at eighteen; we forget what eighteen really is. Eighteen is very young. Most eighteen-year-olds, if they were left hungry, wouldn't even know how to cook a meal for themselves. An eighteen-year-old is not yet fully formed; his value system is still fragile, and his goals are still unclear.

When that eighteen-year-old is sitting in a trench, I now think about how he has four Snickers bars beside him, eighty cloves of garlic, and all these other things—does that make his fears smaller? We could have done more to protect them by being more effective in the media, with clear messaging, so that we could truly have conveyed our message to the international community. To this day, what pains me even more is that within the international community, it is still not clear what happened in 2020. We are still discussing it, still trying to see it, still trying to understand it. Do you understand? That is where we should have been strong, where we should have defended them, where we should have...

You know what? You buy two tanks, I buy three tanks, you buy four tanks, I buy five. This is going to go on forever, do you understand? And I am not in favor of spending our money on militarism. But I wonder whether I, as an individual, should have invested so much effort in humanitarian assistance, or whether I should have invested it in international lobbying instead. If there is anything I blame—not even talking about the state, because I don't want to speak about that—but speaking of society, not in the sense of blaming others, but also myself, I think we should have protected our guys more by drawing the attention of the international community. That is where we should have put our "one thought, one purpose," because in the media sphere we were not in a strong position. We were not in a strong position then, and we are not in a strong position now. Even during the blockade of Artsakh, we still are not in a strong position.

That's what I mean when I say that we did too little, and that we should have understood that every single second means another casualty, every single second. We had also become accustomed to the word "casualty"—today this many guys were killed, the other day this many guys were killed, these are their names, these are their photographs, oh, our young men... But that wasn't right. Perhaps we didn't fully understand how we should have protected them. Because, I say again, by "we" I also mean women, since in civil society women's voices are often heard more easily than men's. Naturally, when we look at diplomacy, men dominate nearly every position and every level, but in civil society and in the media, we could have done much more. Our country and our nation possess enormous potential, and there are so many people who care deeply and are full of resources, but we failed to understand where we should have directed that strength.

Perhaps we lacked experience, I don't know. This is the first time I've thought about this. But we certainly did not protect our guys in the right way; we could have done better. You can always do better, but if a time machine could take me back, I don't know what other steps I would take, but I definitely would not be packing humanitarian aid boxes anymore.

Perhaps our international communication was not carried out using the same terminology or the same language. We never had that unity when speaking about the issue and presenting the people involved. In one place we are victims, in another we are this, in another we are that, whereas the message coming from the other side is always very clear about who they are. On our side, however, we are one thing at one moment, then another, and then something else again. That persistence of a single drop wearing away at the stone has its effect. Of course, we also have to take into account the other resources that other countries possess, but we have our own resources as well, and I do not consider us weak. I do not consider us weak even now.

We are never weak. Right now, it's as if we have lost our compass—we don't know which direction we're heading in—but we are never weak. Just look at those people who have lost their children, look at how strong they are, look at them, at the strength an Armenian mother possesses. I don't know where they get that much strength from. I don't have a son, of course, so it's easier for me to say that, but it's not even a matter of being worthy of admiration; those people are like Apollons holding up this country so that we can move forward. That's who they are. Without them, this whole of Armenia would have shattered completely. They are that powerful.

But everyone's pain is unique. It pains me deeply that these people have been left alone with their grief. And it's not as if there needs to be some assistance program or that they should be given certain forms of aid—it’s not about assistance...

⇧

14. ԶՐՈՒՅՑ ՏԱՍՆՉՈՐՍԵՐՈՐԴ / FOURTEENTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023թ․ օգոստոս ամսին

Ես գորգագործ եմ։ [Գործից] եկել եմ, ասի՝ վաղը կիրակի էր, հիշում եմ: Ասի՝ լավ, մի քիչ կքնեմ, գոնե վեր իրիկունը գործի եմ։ Առավոտ ժամը յոթին, (յոթն էր, թե՞ յոթն անց, չեմ հիշում), աչքերս բացեցի ձեներից: Դե, լույս ա դեմս, պատուհանն ա դեմս, արև ա, բայց ես, քո ասած, պատկերացնում եմ, ասի՝ ամպե՞ր ա, ի՞նչ ա, խփում են ամպերին, կարկուտ չլինի։ Դե, ո՞վ կպատկերացնի։ Ձայներ եմ լսում։ Դե, մեր տունը հենց Տատիկ-պապիկից բարձրանում ես, էս մասում ա։ Տրաքցրին, մոտիկ էր էդ ձենը գալիս, Հայկազովն էր, հա։ Վերջը, դե, արդեն ի՞նչ։ Հենա սաղ իրարանցում։ Դուրսը նայում եմ, սաղ մարդիկ վազվզում են։ Վեր կացա, չգիտես՝ ի՞նչ հագնես, ի՞նչ հանես։ Հենա երեքեխին բանին սենց, չգիտեմ ոնց, իջանք ներքև։ Մերը երկրորդ հարկ էր, պադվալը մեր մոտ էր։ Վերջը, իջանք, սաղ մի սենյակում՝ փոքր երեխեքով։ Ո՛չ տղամարդ կա, ո՛չ բան, որ ասես՝ մի բանով օգնի։

Մի դուռ ունեինք մեզ։ Շուտվա սպիտակ դուռեր կա։ Էդ նույն դուռը, մյուս պատերազմին (ես էն վախտ 15 տարեկան էի) էդ նույն դուռը տենց դրել ենք, վերմակ բանը գցել, որ պառկենք, քնենք։ Չեմ հիշում, թե ոնց եմ ես էդ ծանր դուռը, (դե, մեջքի խնդիր ունեմ, ողնաշարի), երկրորդ հարկից իջեցրել ներքև, թե ինչ ա մի կողմը կուբիկներ ա, մի կողմն էլ պագռիշկա ա, որ պահի, փռենք երեխեքը քնեն, էդ աստիճանի։

Բայց ես չէի պատկերացնում, չէի հավատում, որ կռիվը կսկսի։ Ասի՝ երևի մի երկու օր ա էլի, կանցնի կգնա։

Չորս օր մնացի ես էնտեղ, տեսա՝ կողքերս մարդ չկա, սաղ երեխաներին հավաքել են, գնացել։ Էդտեղ արդեն վախեցա։ Մեքենա էլ չկա՝ մի տեղ գնաս, դաժե տրանսպորտ չկար։ Էն վախտ մարդկանց տեղափոխում էին, տեղավորում։ Դե, ո՞վ ա տենց բաների մասին մտածում։ Հոպարս Սևանում էր մնում, ասի՝ կգնամ էնտեղ երևի։ Դե, ինտերնետը կար, տեսա, գրեցի, հենա մի մարդ արձագանքեց, չեմ էլ հիշում սկի, ասեց՝ եկեք հրապարակ, ընտեղից գնանք։ Ասի՝ չեմ կարում։ Էն ա էդ գազելը ուղարկեց։ Հեքիմյան էր մնում, սպիտակ եկեղեցու մոտ էր մնում։ Տենց, ուղարկեց, նստեցինք, եկանք։ Տենց եկանք Սևան, մնացինք։

Մեր գյուղն են վերցրել, մանկության վայրս։ Չգիտեմ, տատիս հիմա հարյուր մեկ տարեկան ա, հիմա մեր տունն ա։ Մյուս տարի գնացի հարյուրամյակը նշեցի, եկա։ Դե, էս տարի չկարողացա գնամ։ Տենց, եկա ստեղ, Սևան մնացի, իրանք էլ չեն մի լավ վիճակում։ Սևան ո՛չ գործ կա, ո՛չ բան։

Երեխայիս աչքերի խնդիր ունի, տղայիս, պիտի բերեի։ Ես ամսի 25-ին ստեղ էի՝ Երևան էի։ Քսանհինգին եկա, երկու օրից հետո կռիվը սկսեց։ Բերել էի աչքերը ստուգեի։ Դաժե ինձ ասեցին՝ երկու շաբաթ պիտի ինքը լույս ընդունի։ Երևան ինձ ոչ մեկ չունեմ, վաբշե, մեկի տունը կամ մնամ կամ մի բան։ Ոչ մի տեղ չէի ճանաչում, էդ աստիճանի։ Վերջը, արդեն չեմ հիշում, մի տասը օր անցավ, ասեցի՝ ստեղ եմ՝ ստեղ եմ, գոնե տանեմ երեխայի աչքերը լույսը ընդունի։ Մալայան կլինիկան եմ տանում։ Մի շաբաթ եկա գնացի, եկա գնացի, հենա, անծանոթ մարդիկ են սաղ ինձ օգնել, չգիտեմ ոնց։ Չերեզ տենց մի մարդու, օպերայի մոտ մի հատ հոսթել կար, ասեցի՝ մի տասնհինգ օրով եմ ուզում մնամ, երեխային, որ չտանեմ բերեմ էսքան ճանապարհը։ Եկա, մնացի ստեղ արդեն։ Համ էլ ես չեմ սիրում մարդկանց նեղություն տալը։ Մի վիճակում չեն, Սևան էլ, որ ցուրտ ա, ես չէի կարա մնայի ընտեղ։ Վերջը, տենց տեղով-ընդեղով մնացի ստեղ, էդ հոսթելում մնացի՝ երեխաների հետ։

Հետո գործ արեցի ժենգյալով հացի տեղը՝ Աբովյանի վրա։ էնտեղ մտա գործի։ Փախլավան ես էի թխում ընդեղի՝ Աբովյանի վրա։ Էդ հոսթելում գազ-մազ կար, տղաները բան չէին ասում։ Տենց թխում էի, թխում էի տալիս իրանց։ Էս վերջերքս, չեմ հիշում ինչի համար, ինչ-որ դասերի համար կանչել էին սոցապից, վերևը՝ Սայաթ-Նովայի վրա։ Վերջը, որ խոսում էինք հրուշակագործության մասին, ասում ա՝ ինչի՞ ես ուզում սովորես։ Ասի՝ թխում եմ էլի, սիրում եմ։ Տենց, որ ասեցի էսինչ տեղը թխում էի, էդ աղջիկը սենց արեց, ասում ա՝ բա, ես օգտվել եմ ընդեղից։ Էդ արդեն երկու տարի ա անցել։ Ասում ա՝ շատ համով էր, ես օգտվել եմ ընդեղից։ Նենց պանի մեջ էի, ասում եմ՝ աղջի, իրոքից որ՝ իմ սարքածս, ու չգիտեմ էդ մոմենտը ինչ ասեի։ Վերջը, մնացինք։ Հետը ուրիշ գործ էլ էի անում՝ օֆիս սրբում, էնքան որ պարապ չմնամ, կարևորը՝ գործ լինի։ Էդ ընթացքում խոհարարի դասերի գնացի։ Օրումեջ էր։ Ինձ ոչ մեկ չէր ընդունում խոհարար, որ մեջքը գործի էլի, ուզում էի մտնեի, բայց բան չէր անի։ Դե, տենց արդեն, որ վերջացրի, մի երկու տեղ մտա, հենա աշխատում եմ։

Էս ընթացքում գնացի եկա։ Հետո արդեն մյուս տարի, որ ճանապարհները փակեցին, էդ ընթացքում, չգիտեմ, թե խի, որոշեցի գնամ Ղարաբաղ։ Մի տեսակ էդ մենակությունը բան արեց ինձ, էնքան որ գնամ։ Էդ ընթացքում արդեն ասում են, որ ճանապարհը փակում են, չգիտեմ, մի տասը օրից ա, ինչ ա, տենց մի բան։ Դե, արդեն տեղ որոշեցի, որ գնամ։ Երեխաները ստեղ էին էդ վախտ։ Որոշեցի գնամ, երեխեքին վերցնեմ բերեմ, դե, ուրիշ ձև չկա։ Դե, էդ չեմ ասում, հա՛մ դժվար օրեր եմ քաշել, հա՛մ՝ նենց։ Սաղ մոտիկների, չգիտեմ։ Էդ որ ասում եմ տատիկիս ծնունդը գնացի, մինչև հիմա հիշում եմ էդ վախտը, ձյուն էր, մարտ ամիսն էր, տասներկուս։ Ձուն էր եկել, չգիտեմ, ինչ ձևի։ Մյուս տարի էր։ Էդ ընթացքում էլ ռուսները գալիս են, դե, հոսթել ա չէ՞ ինքը։ Ես գնում եմ, ասում եմ՝ մի երկու օրից գալու եմ։ Դե, երեխես էս առաջին դպրոցն էր գնում, տղաս, աղջիկս, բայց Ղարաբաղ էր։ Ասեց՝ ես ըտեղ չեմ մնում։ Մթնոլորտը իրան դուր չէր գալիս էդ հոսթելի, շատ մարդ, բան, երեխես բան չէր անում։ Տենց, Էն ձյուն ձմեռը դրսերն եմ ընկնում։ Զանգում եմ, ասում եմ՝ տեղս պահում ե՞ք։ Թե բա՝ մի քանի օրից արի։ Ասում եմ՝ էս ի՞նչ են ասում։ Դե, ի՞նչ խաբար ունեմ, որ, օրինակ, ինձ երկուսով են տալիս, իրանք չորս հինգով են տալիս։ Վերջը, մնում եմ դուրսը ես։

Էդ ընթացքում, մի շաբաթից հետո արձակուրդներն էին երեխաների։ Ուսուցչի հետ խոսում եմ, ասում եմ՝ մի հատ որոշեմ, տենամ՝ ինչ եմ անում, էնքան որ երեխան գոնե լա իմ հետ չի, մի հատ գամ, տենամ՝ ի՞նչ եմ անում, ո՞նց եմ անում։ Վերջը, իրոքից որ հիասթափություն ես ապրում․ մարդ դուրսը մնա, մի քիչ էն չի։ Մին օր մեր ղարաբաղցիների մոտ եմ մնում, Ջրվեժ, էնտեղ աշխատում էի, տենց, մին օր՝ ստեղ։ Բայց էլի չեմ բան անում։ Վերջի օրուգիշերը, որ արդեն տեղ չեմ գտնում, որ մնամ, էս մասում էի ուզում մնայի, որ գոնե երեխան գնար դասի։ Վերջը, էդ ուսուցիչն էլ ասում էր՝ գոնե էս մի քանի ամիս ա մնացել, գա դասի, դե, չգիտեմ, էլի մի բան կորոշեք։ Հետներս սենց էդ կնիկը պերեժիվատ էր անում։ Ի՞նչ անենք, ի՞նչ չանենք։

Էդ հոսթելում մի հատ կին էր ապրում, հենց էս Թումանյան տասի վրա մի հատ հոսթել կա, ստեղ, հա։ Վերջը, դե իրան չէի տենում, գնում էր գործի, ուշ էր գալիս, չէի տենում։ Էդ օրը գալիս ա, թե՝ այ բալա, բա ես էլ քեզ եմ ման գալիս, էն ա մի տեղ կա, արի գնանք՝ տենանք։ Արդեն որոշած, որ ես առավոտ գնում եմ էլի։ Վերջը, գալիս եմ, տենում ստեղ, խոսում, ասում եմ՝ դե լավ, գնամ, մի շաբաթ, չեմ հիշում, մի շաբաթից հետո կգամ, արձակուրդները պրծնի՝ գամ։ Դե, հենա նորից գալիս եմ, գնում եմ տեղ, տենամ։

էդ որ ասում եմ՝ գործ եմ ման գալիս, չեմ գտնում։ Հետո էս Պիցցանինին բաներ էր գցեմ։ Տենց, զանգում եմ։ Կողքս էր էլի, գնում էի։ Ոնց որ Աստված օգնի էլի էն վերջին մոմենտին հասնի։ Դե, ես էլ չեմ ասում, էդ հոսթելում, որ մնում էի, ախր, որ ինձ օգնություն էին տալիս, ես էլ միշտ տեղի մարդկանց էի օգնում՝ հաց տալիս։ Ղազանով հաց էի սարքում, ես գնում գործի, ասում էի, էնքան որ տղայիս մին աման հաց տաք։ Ասում էի՝ գցեք, հաց տաք էլի, ես գործի եմ։ Թե էդ մարդկանց շնորհակալությունն ա՞, թե՞ օրհնանքն, ա թե՞ ինչ ա, էնքան, որ մարդիկ զանգում էին ինձ, թե՝ բան չունե՞ս սարքած ուտելու։ Տենց։ Դաժե մի հատ հնդիկ կար, եկել էր։ Էդ հնդիկին խաբեցին ընթացքում, գործի պահով։ Ռեստորանում էր աշխատում։ Տարա իմ մոտ գործի դրի։ էն որ ասում ա՝ մի լավ օրո՞ւմ եմ, մարդկանց եմ օգնում։ Հա, հետո մինչև հիմա էդ եմ հիշում, իրա մաման վիդեոյով նայեց, բայց էդ հնդիկը ռուսերեն գիտեր, էդ հնդիկը, խոսում էինք իրար հետ։ Սենց սպիտակ շորերով իսկական հնդիկ էլի, օրհնանք էր տալիս, սպասիբա, շնորհակալություն էր հայտնում, որ իրան տղային գործի եմ դրել։ Հա, էդ կնիկը մահացավ, չգիտեմ, էդ մարդը գնաց, տենց։

Հիմա, ճիշտն ասած, էդ տնից էլ եմ դուրս եկել։ Հիմա առանձին արդեն սեփական տուն ա։ Ճիշտ ա՝ շատ չի հարմարությունները, բայց, դե, ոչինչ էլի, յոլա տանելի ա։ Բայց է՛ն, որ մենակ եմ, էդ իմ համար ամեն ինչ ա, որովհետև արդեն էնքան էդ մարդկանց մեջ ապրել եմ, ոնց որ ազատ չլինես, դաժե հանգիստ չքնես էլի, մարդ, չգիտեմ, շատ դժվար ա։

Մի հատ էլ շունիկ ունեմ։ Մի օր ֆեյսբուքով նայեցի, չգիտեմ խի, վերցրեցի էդ շունիկին։ Ես շուն պահած չեմ վաբշե։ Բա՛, մի ամսական։ Էդ տունից էդ շունիկի պատճառով դուրս եկա։ Հարցրեցի ՝ հարմար չէր էլի էնտեղ շուն պահես, սեփական էր, բայց բարձր էր, հայաթ չկար, բան չկար, իմ կողքից էլ, չգիտեմ էդ մարդը ինչ ասեց։ Բայց լավ մարդիկ էին։ Մի ձևի նենց բանի մեջ ընկա, նեղվեցի։ Ասի՝ չէ։ Վերջը, էդ ընթացքում մեր աշխատողի տատիկի տունն էր էդ, ասեց՝ տալիս ենք։ Դե, հենց մի քիչ վերևը։ Ասի՝ լավ է՜, գնամ վերցնեմ։ Հիմա մեր շունիկը արդեն մեծ շունիկ ա դառել։ Միշտ նայում եմ, ասում եմ՝ քո պատճառով տունս էլ փոխեցի։ Առանց իրան արդեն չենք կարա, վա՜յ, չգիտեմ, մեր տան ոնց որ արդեն մի անդամ, սենց բաց թողած մեզ հետ ապրում ա։ Էլ ի՞նչ ասեմ։

Մեկ-մեկ նեղվում էի, մեկ-մեկ բան էի անում, բայց կողքից բան էին անում միշտ ինձ․․․ ղարաբաղցիքին ․․․ էսքան չարչարվել ես, էսքան հասել ես, բան ես արել, խի՞, մի՛ կոտրվի էլի, լավ կլինի, դե, որովհետև, օրինակ, իմ համար դժվար ա, թեկուզ ես չեմ ասում, մեկ ա՝ դժվար ա, հա՛մ տուն պահես, հա՛մ երեխա պահես, հետն էլ՝ մենակ։ Երևի էդ մենակությունն ա ինձ ուժ տալիս։ Կամաց-կամաց, սաղ կամաց-կամաց, իրար հետևից, ինչ նպատակ դրել եմ, անում եմ՝ կամաց-կամաց, իրար հետևից։

Հիմա իմ դարդս էն ա, որ իմ պապաս հիվանդ ա, էս պահը մտքերով իրա հետ եմ։ Ստամոքսի մեջ քաղցկեղ են ճարել։ Չեմ կարում բերեմ, չգիտեմ՝ ի՞նչ անեմ։ Մենակ էդ ա իմ դարդս։ Դաժե էսօր չեմ էլ զանգել, որ զանգում եմ, նեղվում եմ, հը, պապան էլ, որ էդ մյուս կռվի տարիքի հետ բռնում ա իրա տարիքը, ճիշտ ա՝ չի կռվել ինքը, բայց էն, որ էն մարդուն բռնեցին, չգիտեմ խի, վախենում եմ։ Էն մեծ մարդուն էլ բռնեցին։ Գալիս էր, որ սիրտը ստենդավորեր, թե ինչ։

Դե, էդ կարոտը բանը, չեմ ասում, էդ՝ հեչ։ Դե, իրավիճակը, դաժե ես խանութ եմ մտնում մի բան առնում, կեսս գնում ա։

Օրինակ, ստեղ ես գոհ եմ մարդկանցից, իրանց էդ ֆիզիկական օգնությունը ինձ շատ ա բան արել, դե, ես՝ մենակ, մեջքիդ որ մի մարդ չի լինում կանգնած, հա՛մ տղամարդ ես, հա՛մ կին ես, բայց դե նաղդ շատ են օգնել։ Հիմա էնքան, որ ես ազատ ամեն տեղ գնում եմ, գալիս եմ, գիտեմ՝ կարևորը էդ ա, մեկ էլ է՛ն, որ գործ ունեմ, անում եմ։ Կարևորը է՛ն ա, որ հասել եմ ես դրան, նենց չի, որ հեշտ, զրոյից հասել եմ։

Չորս օր մնացի էնտեղ ես։ Դե, արդեն տեսա, որ մարդ չկա կողքերս, հինչ անե՞մ։ Դառել ա՝ հա՛մ ես եմ էդ նկուղում մնացել, հա՛մ երեխես։ Կողքից, որ ասում են՝ բա ո՞նց ես թողել եկել։ Ասում եմ՝ էդ ոչ մեկ չի պատկերացնի, որ հա՛մ ինքը՝ համարյա էդ տարիքում, էդ նկուղում մնա, հա՛մ երեխեդ էդ նկուղում մնա։ Էդ բացատրելի բան չի։ Հիմա ես էդ երկու երեխան ունեմ, ես գտնում եմ, որ ճիշտ եմ արել։ Իրանց համար եմ ապրում, իրանք են իմ ամեն ինչս։ Ուզում եմ իմ երեխաս լավ լինի։ Հա՛, թող Աստված տա լավ լինի սաղ, գնամ։ Բայց ես լավ բան չեմ տեսնում։

***

Մի անգամ, տենց սայթ կա, էն վախտ, որ Ադնակլասնիկ կար, նկար-բան էլ չկա, էլի, էդ ընթացքում, ինչքան գիտեմ, էդ սայթերում էլ դաժե Խանքենդի էր գրվում Ստեփանակերտը, ինչքան հիշում եմ։ Հիմա հեռախոսս սկի չի աշխատում։ Մի թուրք ա գրում ինձ՝ Խանքենդի՞ ես մնում։ Ռուսերեն։ Ես էս բառից բան արեցի, թե՝ Խանքանդի չի, Ստեփանակերտ ա։ Բա՝ չէ, Խանքանդի ա։ Հետո գալասավոյ ուղարկեց։ Իրոքից թուրք էր էլի, դե, թուրքը չի կարում ռուսերեն նորմալ խոսա։ Եվ էդ թուրքի ասածները մինչև հիմա, (նոր էր, ոնց որ նոր տարվա վրա էր էլի, նոր, մի քանի ամիս անց պատերազմից հետո), մինչև հիմա ես հիշում եմ էդ իրա խոսքերը։ Ինքը տենց էլ ասեց, ասեց՝ ռուսները, որ դուրս գան, դուք հիմա էլ մեր կազմի մեջ եք, ասում ա, բայց որ ռուսները դուրս գան, արդեն մեր կազմի մեջ եք էլի, ասում ա, ով ուզի՝ կմնա, ով չի ուզի՝ թող դուրս կգա գնա։ Վռոդի մենք պատերազմ չենք ուզում, քուր-ախպոր նման կապրենք։ Հիմա էդ երկու տարին անցել ա, հիմա, իրոքից, էդ դրությունն ա։ Դե, էն վախտ, ո՞վ ա պատկերացնում, գոնե գնում-գալիս էինք։ Չգիտեմ, ո՞վ կպատկերացնի։ Եվ իրա խոսքերը, իրոքից, հիմա ես հիշում եմ, տենց էլ ասել ա։ Չգիտեմ՝ ոնց կլինի։

Հիմա մարդիկ, իրոքից, շատ են բան արել, կողքից հարց են տալիս՝ ո՞վ , երեխա, տղամարդ, էնտեղ ո՞վ կմնա արդեն։ Ես չեմ՝ դու ես, ինչքան էլ հա ասես՝ մնաս, մնաս, բայց որ երեխան վտանգի տակ ա, ո՞նց մնաս։ Նենց են անում, որ արդեն մարդիկ, մերոնց ասած՝ զահլա տանելուց դուրս գան գնան։ Արդեն էդ աստիճանի են հասցնում։ Չգիտեմ, կամ իրանցից առևտուր անե՞ս։ Ինչ-որ ասում են Աղդամը բացում են, չգիտեմ ոնց։ Էն աստիճանի են մարդկանց հասցնում, որ սովածությունից իրանցից առևտուր անեն։ Չգիտեմ, պարզ կլինի, գոնե հլա բացեն, գան ստեղ, չգիտեմ, ինչ անեն։ Ես էլ ստեղ ձեռքերս կապած՝ չեմ կարում ոչ մի բանով օգնեմ։ Դրանից եմ ես նեղվում, ուրիշ ոչ մի բան։

Իմ ամենասիրած տեղս մեր գյուղն էր, մանկության վայրս, որ գյուղում գնում էի ամառը էնտեղ էի անցկացնում։ Միշտ ասում էի, ե՞րբ կլինի երեխես մեծանա, էդ մաքուր օդը, էդ հոտը զգա։ Շուշին էի շատ սիրում, քուրս էնտեղ էր մնում, հատուկ (իրանց այգի ունեին) պամիդորի համար, ես հասնում էի Շուշի, որ էդ այգուց կտրեմ ուտեմ։ Պամիդոր ա, վարունգ ա, ինչ ա, ես պիտի թաղից կտրեմ ուտեմ, որ զգամ համը: Թե չէ` էսի ստեղ, դաժե միսն էլ, ես ստեղ մսի համ չեմ զգում, որովհետև ես միշտ տնից եմ կերել։ Մեկ ա, ոչ մի բանի մեջ համը չեմ տեսնում։ Դաժե էն կանաչ լոբին, ես ջրում էի բանով՝ թիրա են ասում, թիրան, այսինքն լոբին, որ վարում ես, երկար որ վարում են, ինքը իրա ախերով ջրում ես։ Էդ փոքր վախտ ես ջրում էի, սաղ ես էի անում։ Ի՞նչ ասեմ, չգիտեմ։ Իմս մենակ էդ ա։ Դե, Ստեփանակերտ, հա՛, Ստեփանակերտ եմ ծնվել, մնացել, մեծացել։ Միշտ ասում էին՝ մեր կալցեվոյը, դե, կարոտը՝ էդ հեչ ա, կարոտում ենք, չգիտեմ, բայց ամենաշատը՝ գյուղը։ Շուշին եմ կարոտում, իրոքից, ասում էի՝ էնտեղ ինձ տուն պիտի ես առնեմ, էնքան որ տեղափոխվեմ, ես տեղ մնամ։

Պատկերացրեք, շատը դրա համար, որ ես ոչ մի բան չտենամ, չէի ուզում թե գնայի։ Կամ մարդկանց տենամ, չգիտեմ՝ ի՞նչ ասեմ, ո՞նց ասեմ։ Սաղ իրանց տղաներին կորցրած։ Ինձ շատ հարազատ մարդիկ կորցրեցի, ճիշտ ա, արյունակից հարազատ չէին, բայց հարազատ էին։ Ոնց որ խոսաս հետը, մյուս օրը՝ չկա։ Զանգեմ, ասեն՝ արդեն չկա։ Չգիտեմ, էդ ապրումները չգիտեմ՝ ո՞նց ասեմ, որ լավ լինի։

Recorded in Armenia in August 2023
Translated by Anush Petrosyan

I am a carpet weaver. I had come home [from work] and said to myself that since the next day was Sunday, I would sleep a little, at least, because I had work again in the evening. At seven in the morning—seven or maybe a little past seven, I don't remember—I opened my eyes to the sounds. There was light in front of me, the window was in front of me, the sun was shining, but I imagined, as you say, that maybe there were clouds or something, that they were striking the clouds, that perhaps it was hail. Well, who would have imagined? I was hearing sounds. Our house was just above Tatik Papik. They struck again; the sound was coming from nearby․ It was Haykazov, yes. In the end, well, what was there to do? There was commotion everywhere. I looked outside, and everyone was running around. I got up, not knowing what to put on or what to take off. Somehow I grabbed the children, I don't know how, and we went downstairs. Ours was on the second floor, and the basement was right there. In the end, we went down, everyone was in one room with small children. There was no man there, no one who could help with anything.

We had a door of our own, one of those old white doors. During the previous war—I was fifteen at the time—we had used that same door in the same way, putting blankets over it so that we could lie down and sleep. I don't remember how I managed to bring that heavy door down from the second floor—I have back and spine problems —or how it ended up with blocks on one side and a tire on the other to hold it up, so that we could spread something over it and let the children sleep on it. That's how far it went.

But I couldn't imagine it, I didn't believe that a war would start. I thought that maybe it'll last a day or two and then pass.

I stayed there for four days. Then I saw that there was no one left around - everyone had gathered their children and left. That's when I became afraid. There were no cars to go anywhere, there wasn't even any public transportation. At that time, people were being evacuated and accommodated elsewhere. Well, who thinks about things like that? My uncle lived in Sevan, and I thought I'd probably go there.

There was internet access, so I looked online and wrote a message. Someone responded (I don't even remember who he was) and said, "Come to the square, and we'll leave there." I said, "I can't make it." Then he sent the minibus. We lived in Hekimyan Street, near the white church. So, he sent it, we got in, and we left. That's how we got to Sevan and stayed there.

They took our village, the place of my childhood. I don't know... My grandmother is a hundred and one years old now, and now she is at our place. Last year I went and celebrated her hundredth birthday, then came back. Well, this year I couldn't go. So I came here and stayed in Sevan. They aren't in a very good situation either. In Sevan, there's no work, nothing.

My son has an eye problem, and I had to bring him here. I was here, in Yerevan, on the 25th. I came on the 25th, and two days later the war started. I had brought him to have his eyes examined. They even told me that for two weeks he had to be exposed to light. I had absolutely no one in Yerevan, nowhere to stay, not even someone's house where I could spend the night. I didn't know anyone at all. In the end, about ten days passed, and I thought, since I'm here, at least let me take my child there so that his eyes can be exposed to light.

I was taking him to the Malayan Clinic. For a week I kept going back and forth. Strangers helped me I don't know how. Through one person, I found a hostel near the Opera. I said, "I want to stay for about fifteen days, so that I don't have to take the child back and forth all this way." So I came and stayed here. Also, I don't like burdening people. They weren't in a good situation either, and since it was cold in Sevan, I couldn't stay there. I eventually stayed in that hostel with my children.

Later, I found work at a jingalov hats bakery on Abovyan Street. I started working there. I was the one baking the pakhlava there, on Abovyan. The hostel had gas and everything, and the guys didn't mind. So I would bake and give some to them.

Recently, I don't remember what it was for, but the Social Affairs Office invited me to attend some classes on Sayat-Nova Avenue. When we were talking about pastry making, I was asked, "Why do you want to learn?" I said, "Well, I already bake. I like it." When I mentioned that I used to bake at that place, she reacted and said, "Oh, I've bought things from there." By then, two years had already passed. She said, "It was very delicious. I've bought things from there." I was so taken aback. I thought, indeed, it was my baking, and I didn't know what to say at that moment.

So we stayed. At the same time, I was doing other work too, cleaning offices, just so I wouldn't stay idle—the important thing was to have work. During that period, I attended cooking classes. They were held every other day. No one would hire me as a cook so that. I wanted to get into it, but it wasn't working out. Then, after I finished the courses, I got jobs at a couple of places, and here I am, working now.

During that period, I kept going back and forth. Then, the following year, when they closed the roads, for some reason, I decided to go to Karabakh. That loneliness affected me somehow, enough to make me go. At that time, they were already saying that the road would be closed in about ten days or so, something like that. By then, I had already decided to go. The children were here at the time. I decided to go, bring the children back, because there was no other way.

I'm not saying that I haven't gone through difficult days—I've gone through both difficult days and otherwise. All my close ones, I don't know. When I say that I went for my grandmother's birthday, I still remember that time. It was snowing, it was March 12. There was snow, I can’t describe it. It was the following year. During that period the Russians kept coming and going because it was a hostel. I went and said, "I'll be back in a couple of days." My son was attending first grade at the time, and my daughter was in Karabakh. She said, "I'm not staying there." She didn't like the atmosphere of the hostel—there were too many people and things, and my child wasn't comfortable.

So, in that snowy winter, I found myself out in the streets. I called and asked, "Are you keeping my place?" They said, "Come back in a few days." I thought, what are they saying? How was I supposed to know that, for example, they rented the room to me for two, but to others they rented it out to four or five? In the end, I was left outside.

During that time, a week later, the children's holidays were coming up. I spoke with the teacher and said, "Let me decide first, let me see what I'm going to do. At least the child isn't with me right now. Let me come and see what I'm going to do and how I'm going to do it." In the end, you really do feel disappointed. It's not good for a person to be left out on the street. One day I stayed with people from Karabakh in Jrvezh—I was working there—and another day here. But still, nothing was working out.

On the very last night, when I couldn't find a place to stay, I wanted to stay in this area at least, so that my child could go to school. The teacher kept saying, "There are only a few months left, at least let the child come to school, and then you'll decide something." She was worried along with us. What were we supposed to do?

There was a woman living in that hostel, the one on 10 Tumanyan Street. I hardly ever saw her—she would leave for work and come back late. That day she came and said, "My dear, I've been looking for you. There's a place available, come, let's go and see it." I had already decided that I was leaving again the next morning. In the end, I came here, saw the place, talked to them, and said, "All right, I'll go and come back in a week—I don't remember exactly—a week later, when the holidays are over." So then I came back again.

I kept looking for work and couldn’t find any. Then I saw job adverts from Pizzani. I would call them, since they were nearby and I could just go there. It's as if God helps you at the very last moment. I don't even mention that while I was staying at that hostel, people were helping me. And I used to help the local people too, giving them food. I used to cook large pots of food. When I went to work, I would say, "Just give food to my son." I'd say, "Please serve him some food, I'm at work." Whether it was those people's gratitude, their blessing, or what, I don't know, but people would call me and ask, "Do you happen to have anything cooked?" That's how it was.

There was even an Indian man who had come there. He had been deceived about a job. He had been working at a restaurant. I took him and got him a job where I was working. You know how people say, as if I was in good condition and was helping other people. Yes. I still remember that. His mother talked to me over a video call. The Indian man knew Russian, so we spoke with each other. His mother was dressed all in white, a real Indian. She would bless me, say thank you, express her gratitude for finding her son a job. The woman died, and the man left. That's how it was.

To be honest, I've moved out of that house as well. Now I live alone in a separate house. It's true that it doesn't have many amenities, but it's all right, it's manageable. But being alone means everything to me, because I've spent so much time living among other people that I feel as if I am not free, as if I can't even sleep peacefully. It's very difficult.

I also have a little dog. One day I saw it on Facebook and, I don't know why, I took it. I've never had a dog before. It was about a month old. I moved out of that house because of that dog. I asked, but it wasn't suitable to keep a dog there. It was a private house, but it was up high, there was no yard, nothing, and the person living next to me said something—I don't know what. But they were good people. Somehow, I felt uncomfortable. I said, "No." In the meantime, it turned out to be the house of our employee's grandmother, and they said they were renting it out. It was just a little farther up. I said, "I'll go and take it." Now our little dog has grown into a big dog. I always look at it and say, "Because of you, I even changed my home." We can't do without it anymore. Oh, I don't know, it's already like a member of our family, living with us as one of us. What else can I say?

Sometimes I would get discouraged, sometimes I would feel down, but people would always say, "You've struggled so much, you've come this far, you've accomplished so much. Don’t give up. Things will get better." Because, for me, it's difficult, even if I don't say it. It's difficult to maintain a home, raise a child, and do it all alone. Perhaps it's that loneliness that gives me strength. Little by little, step by step, whatever goals I set for myself, I achieve them—little by little, one after another.

Right now, my only concern is that my father is ill. At this moment, my thoughts are with him. They found cancer in his stomach. I can't bring him here, and I don't know what to do. That's my only concern. I haven't even called him today, because whenever I call, I get upset. And my father’s age is being close to that of the man from the other war, who was detained. Even though my father didn't fight, but I don't know why, I became afraid. They detained that elderly man as well. He had come to have a stent placed in his heart.

As for the longing for home and all that, I don't even mention it. Even when I go into a shop and buy something, I feel like half of me is gone․

Here I'm grateful to people. Their practical help has meant a lot to me. Since I'm alone and don't have anyone standing behind me, I'm both the man and the woman of the house, but they've really helped me a great deal. Now, at least, I can go wherever I want and come back freely. I know that's what matters most, and that I have work and I do it. The important thing is that I've achieved this. It wasn't easy, I started from zero.

I stayed there [in Stepanakert, Artsakh] for four days. Then I saw that there was no one left around me. What was I supposed to do? It had come to the point where both my child and I were staying in that basement. When people ask me, "How could you leave and come away?" I say that no one can imagine what it is like for you and your child to stay in that basement. It's not something that can be explained.

I have these two children, and I believe I did the right thing. I live for them; they are my everything. I want my children to be well. Yes, may God grant that everyone will be well and that I can go back. But I don't see anything good ahead.

Once when Odnoklassniki still existed and there weren't even any photos there, Stepanakert was written as Khankendi [on some profiles], as I remember (Now my phone doesn't even work).

A Turk (Azeri) wrote to me in Russian and asked, "Do you live in Khankendi?" That word upset me, and I said, "It's not Khankendi, it's Stepanakert." He replied, "No, it's Khankendi." Then he sent a voice message. He really was a Turk (Azeri)—you know, Turks (Azeris) can't speak Russian properly.

And I still remember what that Turk (Azeri) said. It was shortly after the war, around New Year's, just a few months after the [2020] war. I still remember his words. He said, "When the Russians leave, you'll already be part of us. You're part of us even now, but once the Russians leave, you'll be part of us completely. Whoever wants to stay can stay, and whoever doesn't, can leave. We don't want war, as if, we'll live like brothers and sisters."

Two years have passed, and that's really the situation now. Back then, who could have imagined it? At least we could still come and go. I don't know—who could have imagined it? And I truly remember his words; that's exactly what he said. I don't know how things will turn out.

People around often ask. But who would stay there now, how would someone who has children, stay there? Let’s say it’s not me, it's you. You can keep saying that you will stay but when your child is in danger, how can you stay? They make things so difficult that people reach the point where they've had enough and leave. They've pushed things to that extent already.

I don't know, should people buy goods from them? They say they're opening Aghdam, I don't know how. They are pushing people to the point where, out of hunger, they will buy goods from them. At least let them open the road, let people come here, I don't know, do something. And here I am with my hands tied, unable to help in any way. That's what upsets me, nothing else.

My favorite place was our village, the place where I spent my childhood. Whenever I went to the village in the summer, I spent my time there. I always used to say, "When will my child grow up and experience that fresh air, that smell?" I loved Shushi very much. My sister lived there, and especially because they had a garden, I would go all the way to Shushi just to pick and eat tomatoes from that garden. Whether it was tomatoes, cucumbers, or anything else, I had to pick them from the plant and eat them to taste their real flavor.

As for here, I don't even taste the meat here, because I always ate what we raised at home. I don't find any flavor in anything anymore. Even green beans—I used to water them; we called them 'թիրա’. That is, when beans are planted in long rows, you water them through those furrows. When I was little, I used to water them. I did everything myself. What can I say? I don't know. That’s only mine.

Well, Stepanakert, yes, I was born, lived, and grew up in Stepanakert. We always used to say "our կոլցեվոյ (roundabout)." As for longing for home, that's beyond question, we miss it, I don't know, but more than anything, I miss the village. I miss Shushi. I really do. I used to say that one day I would buy a house there, just so that I could move there and stay.

Imagine, I didn't want to go back mostly because I didn't want to see anything. Or see people—I don't know what to say or how to say it. They have all lost their sons. I lost people who were very dear to me. It's true they were not blood relatives, but they were family to me. You talk to someone, and the next day they're gone. You call, and they tell you, "They're gone already." I don't know how to describe those feelings.

⇧

13. ԶՐՈՒՅՑ ՏԱՍՆԵՐԵՔԵՐՈՐԴ / THIRTEENTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023թ․ օգոստոս ամսին

Ես կսկեմ սեպտեմբերի 26-ից, որովհետև դա էն օրն էր, որ միշտ մնալու ա հիշողությանս մեջ․ դա իմ հարսանիքի օրն էր։ Ու կշարունակեմ սեպտեմբերի 27-ով, որը էլի միշտ մնալու ա իմ հիշողության մեջ․ դա պատերազմի օրն ա։

Սեպտեմբերի 26-ին ամեն ինչ շատ լավ էր, իր հունով գնում էր, ես ամուսնանում էի։ Ու երբ մերոնք, ավելի ճիշտ՝ ամուսնուս կողմը գալիս էր՝ ավանդական, իմ հետևից, որպեսզի սկսեինք հարսանեկան արարողակարգը, ինձ պատմեցին, որ իրենց մեքենայի դիմացից տանկի շարասյուն ա դուրս եկել, լրիվ պատահական, ու իրենց ուղեկցել ա տանկը, որը անսպասելի էր, որովհետև պատերազմի վերսկսման օրը ոչ ոք չգիտեր, որ լինելու ա ամսի 27-ը, որևէ մեկը տեղյակ չէր էդ մասին։ Հարսանիքը շատ լավ անցավ։ Մեր հարսանիքն էնպես էինք կազմակերպել, որ հայկական, ավանդական պարերով, երգերով [լինի]։ Ամեն ինչ հրաշալի էր։

Հաջորդող առավոտյան ես արթնացա հյուրանոցում, մի զանգի ձայնից, ու կարծեմ հյուրանոցի աշխատողներից մեկն էր, որ խոսում էր իր մտերիմի հետ, ասում էր՝ զգույշ կլինեք, մենք ձեր հետ ենք։ Արթնացա էդ հարսանեկան տրամադրվածությունից, էդ հարսի կերպարից և անցա իմ բնականոն կյանքին։ Բայց դա էդքան էլ բնականոն չէր, որովհետև նույն օրը մենք պիտի գնայինք հանգստանալու, իհարկե, ոչ Հայաստանից դուրս, որովհետև նաև համաճարակ էր՝ կորոնավիրուսն էր տարածված, մենք ընտրել էինք Տավուշի մարզը։ Պիտի գնայինք, բայց հայտարարվեց ռազմական դրություն։

Ամուսինս դրեց իր ճամպրուկը, էն հագուստը, որ հավաքել էր հանգստանալու համար ու վերցրեց իր զինվորական հագուստը, զինգրքույկը, որովհետև պատերազմ էր, ու ինքը պետք է մեկներ ռազմի դաշտ։

Ինքս առաջին մասնագիտությամբ բանասեր եմ, երկրորդը՝ հանրային կապեր, ու ապրում էի իմ թեթև, էսպես ասած, հաճելի պահերով, բայց ես հասկացա, որ հարսանիքիս հաջորդ օրը էդ կյանքն այլևս իմը չի։ Ես պիտի լինեմ կին, զինվոր, ու զինվոր ասելով, նկատի չունեմ, որ ես պիտի լինեմ սահմանին կանգնած, ես պիտի լինեմ թիկունքում, ամուսնուս թիկունքում, որպեսզի ամուսինս լինի սահմանին ուժեղ, ես պիտի թիկունքն ուժեղ պահեմ։ Ու դա շատ կարևոր ա բոլորի համար, էն մարդկանց համար, ովքեր թիկունքն են պահում, որովհետև պատերազմի ժամանակ ինչքան կարևոր ա խրամատը ուժեղ պահել, նույնքան կարևոր ա թիկունքն ուժեղ պահել։

Էդ ժամանակ տարբեր զանգեր էի ստանում, մեկը ասում էր՝ դու նորահարս ես, դու պիտի նստես տանը, դու պիտի քեզ հանգիստ զգաս, պատերազմի ժամանակ հանգիստ զգաս։ Ինչ-որ հետաքրքիր, ոչ իրական թվացող նախադասություն էր։ Երբ գնացի կազմակերպություն, էնտեղ գումարտակ էր հավաքվում, մարդիկ պատրաստվում էին գնալ սահման։ Ես էլ հաջորդ օրը հենց էնտեղ էի։ Ինձ վերաբերվում էին նորահարսի նման՝ փափուկ, նուրբ, հեզ, մտածում էին՝ ես շատ նուրբ աղջիկ եմ, որ պատահածին հնարավոր է լացեմ, չգիտեմ, հնարավոր ա մեկուսանամ, հնարավոր ա տխրեմ, ուժասպառ լինեմ, բայց պատերազմը ոչ թե ինձ թուլացրել էր, (ես պատերազմին դեմ առ դեմ էի), այլ հակառակը՝ պատերազմն ինձ ավելի ուժեղ դարձրեց։ Ու ես որոշեցի էդ բոլոր խոսակցություններին դիմավորեմ այլ կերպ։ Ես ցույց տվեցի, որ ուժեղ եմ, որ պիտի գործ անեմ, ու ես լծվեցի գործին։ Դա թիկունքային աշխատանք էր, լրագրողների հետ հանդիպումները, թե ինչով ենք մենք այժմ զբաղվում, ինչ-որ իրերի դասավորությունը, որ ուղարկենք մեր սահման, մեր գումարտակին, այլ զինվորներին, և էն ուժը, որ ես պիտի տամ ամուսնուս, որ ես էստեղ եմ, ամեն ինչ կարգին ա, դու քեզ լավ նայիր, դու ուժեղ եղիր, հանկարծ չփորձես հայացքդ թեքել ուրիշ կողմ, դու պետք ա նայես քո նպատակին, դեպի քո նպատակը, պետք ա գնաս դեպի իրեն։

Երբ ես տեսնում եմ մարդկանց մեծ բազմություն, որոնք միասնական են, որոնք աշխատում են մեկ նպատակի համար, որոնք չեն բողոքում, չեն տրտնջում, չեն լացում, որոնք ուժեղ են, դժվար ա ասել, գիտեմ, տարօրինակ ա հնչում, բայց դա կապվում ա պատերազմի հետ, որովհետև ես միայն պատերազմի ժամանակ տեսա, թե մենք ինչքան միասնական ենք։ Սա մեր երկիրն է, սա մեր հողն է, ու ոչ մեկ իրավունք չունի զենք բարձրացնի մեր հողի [վրա] կամ ինչ-որ երազանքներ կամ նպատակներ ունենա մեր հողի հետ կապված։

Որևէ հոտ չեմ հիշի, բայց ես կհիշեմ գույները, դրանք դեղին, կանաչ գույներն էին, որովհետև աշուն էր, որովհետև ներսում ցանցեր էին պատրաստում, որպեսզի ուղարկեին սահման։ Էդ ցանցերը հիմնականում հենց պաշտպանիչ ցանցեր էին ու լինում էին դեղին ու կանաչ՝ բնությանը շատ մոտ, բնության գույներին։ Էդ ժամանակ անձրև չկար, բայց շատ տխուր աշուն էր, շատ, որովհետև, նախ՝ քիչ էին մնացել Երևանում կամ հենց թիկունքում մարդիկ, բոլորը մեկնում էին սահման, դրա համար էր երևի էդքան տխուր աշուն, հետո՝ ամեն զոհի, ամեն կորստի հետ, բնությունն էլ արձագանքում ա, թեկուզ անձրև չկար, բայց մեկ ա՝ տխուր էր, ամպը նախկին գույնը չուներ, տերևը նախկին գույնը չուներ, մարդիկ նախկին ժպիտները չունեին, ամեն ինչ փոխվեց։

Պատերազմից հետո ես ինչքան էլ փորձեմ հետ գամ պատերազմից կամ մնացածը, մեկ ա՝ մենք երբեք չենք ապրելու էն կյանքով, ինչ որ ապրել էինք մինչև 2020 թվականը, որովհետև էն զոհերը ինչ որ մենք ունեցանք․ իմ ընկերը, իմ հարևանի ընկերը, նրանք բոլորը մերն էին։

Պատերազմը, ճիշտ ա՝ դժբախտ, տխուր բան ա պատերազմը, բայց էդ ընթացքում դու փորձում ես ապրել։ Պատերազմի ժամանակ չես մեռնում, քո կյանքը չի դադարում, դու շարունակում ես պայքարել ու ավելի շատ ես պայքարում, քան խաղաղ ժամանակ։ Ուստի էդ ուրախ պահերը, էդ ժպիտը չի կորում, փորձում ես ուղղակի թաքցնել։ Չասեմ ծիծաղելի, բայց հետաքրքիր էր, որ գալիս էին տասնվեց, տասնյոթ տարեկան պատանիները, որ չափահաս չէին ու փորձում էին մեզ խաղերով համոզեին, որ իրենք պատրաստ էին գնալ սահման, ու իրականում պատրաստ էին, բայց ոչ գիտելիքներով։ Փորձում էին մեզ համոզել, որ իրենք գնան սահման ու կռիվ տան, դե, էդ տարիքին բնորոշ էմոցիաների վրա և այլն, և այլն, իհարկե չէին գնում։ Կամ նախորդ տարվա Ջերմուկի դեպքերի հետ կապված, ասեմ, մի կին էր զանգել, ասում ա՝ ես ցանկանում եմ գալ պարապել։ Բայց իր բալիկը 40 օրական էր կամ մի քիչ ավել։ Ինձ ասում էր՝ ինչ կլինի, բալիկիս հետ գամ, ես կկերակրեմ, իրեն կպահենք, ես կգնամ կպարապեմ, որ նորից հետ գամ բալիկիս մոտ․ այ էդպիսի կերպարներն են մեզ ուժ տալիս, իրենք իրոք յուրահատուկ են։

Ուրեմն, մի օր, նախորդ գիշեր էի խոսել ամուսնուս հետ, ինքը ասում էր, որ պիտի դիրքը փոխի իր, ուրիշ դիրք գնա, ու հենց հաջորդ առավոտ մի զանգ եմ ստանում, մեր գումարտակի տղաներից մեկի զանգն էր, որ միշտ կհիշեմ։ Ինքը ասեց, որ կապ ենք տալիս, կապ չկա, խնդրում եմ ասեք, որ էստեղ զոհեր ունենք, տասերեք հոգուց երկու հոգին են կենդանի մնացել։ Դա ինձ համար մեծ հարված էր, որովհետև մտածում էի էդ դիրքում նաև իմ ամուսինն ա, տասներեք հոգուց երկու հոգի կենդանի մնալ, դա շատ մեծ սթրես էր ինձ համար էն ժամանակ, ու ես ամեն կերպ փորձեցի, մի խոսքով, կապ պահել։ Վերջում իմացվեց, որ դա ապատեղեկատվություն էր, երկու հոգի վիրավոր էին, զոհեր չկար, բարեբախտաբար։ Բայց ես հիշում եմ, որ ես առաջին անգամ զգացի որ փորձում եմ թուլանալ, երբ որ հասկացա, որ հնարավոր ա կորուստ ունենամ։ Էդ նեղ անձնական կորուստը, էդ էգոն սկսեց աշխատել, չնայած, որ բոլորի կորուստը, բոլորի ցավը նաև իմ ցավն ա, ես կիսում եմ, բայց էդ ցավը, էդ վիշտը, որ դու մտածում ես, դու անձնապես կորուստ ես ունենալու, հասնում ա հենց քեզ, դու էդ ժամանակ դառնում ես ավելի թույլ, քան մինչ էդ էիր։ Բարեբախտաբար դա ապատեղեկատվություն էր, կարգավորվեց, հետո իմացվեց, որ երկու վիրավոր կային, զոհեր չունենք, բայց ես միշտ կհիշեմ էդ օրը, թե ոնց ես զգացի, որ մոտ եմ կորուստի ցավին։

Հետո, մի քանի օր կարող եմ հիշել, մեկը նոյեմբերի 10-ն էր, երբ ինձ քնից արթնացրին տասներկուսից հետո ու ասեցին, որ Արցախը տալիս ենք, ու մենք պարտվել ենք։ Էն նպատակները, որ մենք կապում էինք մեր տղաների հետ, մեր սահմանների, մեր հողի, միանգամից հոդս ցնդեցին, որովհետև մեզ թելադրում են, որ մենք պարտված ենք։ Բայց պարտությունը չեն թելադրում՝ նույն ձև, ոնց հաղթանակը չեն թելադրում։ Մենք մտովի ու ֆիզիկապես պատրաստվում ենք հաղթանակի, բայց մեզ թելադրում են պարտություն, ու մինչև հիմա էլ ես դա չեմ ընկալում։ Մենք պարտված ենք, բայց ես չեմ ընկալում, որ մենք պարտված ենք, որովհետև տեսել եմ, թե ինչպես ենք պայքարում հաղթանակի համար։

Էս ժամացույցը ես ու ամուսինս նվեր ստացանք մեր հարսանիքին ու հաջորդ օրվանից, երբ ես ձեռքիս ունեցա, ժամացույցը սլաքներով ցույց ա տվել մեր ամբողջ ընթացքը։ Մենք ժամացույցով անընդհատ նայում ենք, չէ՞, քանի րոպե անցավ մեր կյանքից, չնայած, որ չենք ընկալում, ուղղակի օրն ենք անցկացնում, բայց ես ժամացույցի միջոցով սովորեցի ոչ թե ժամանակը անցկացնել, այլ ժամանակը հաղթահարել։ Իսկ էդ դեպքում ժամանակը պատերազմն էր։ Ես ժամացույցի միջոցով հաղթահարեցի իմ պատերազմը, իմ ներքին ու արտաքին պատերազմը։

Էն մարդիկ, ովքեր պատերազմում եղել են գոնե մի անգամ, իրանք երբեք պատերազմից դուրս չեն գալիս, դրանից հետո իրենց ամբողջ օրն ու ամբողջ կյանքն անցնում ա դրա մեջ, ինչքան էլ փորձեն իրենց առօրեայով զբաղեցնել իրենց։ Ես է՛լ, իմ ամուսինն է՛լ ու մնացած բոլորը դուրս չենք եկել պատերազմից։ Շատ դժվար ա պատերազմից դուրս գալը, բայց նաև կարևոր ա պատերազմից հետո ճիշտ ապրելը։ Եթե ուզում եմ պաշտպանել իմ ընտանիքը, իմ երեխային, ես պիտի անպայման պատրաստված լինեմ, որովհետև պատերազմող երկրում շատ կարևոր ա, որ բոլորը լինեն պատրաստված։

Recorded in Armenia in August 2023

Translated by Anush Petrosyan

I'll begin with September 26, because it is a day that will always remain in my memory: it was my wedding day. And I'll continue with September 27, which will also always remain in my memory: it was the day the war began.

On September 26, everything was going well, everything was unfolding as it should—I was getting married. And when my in-laws, my husband's family, in keeping with tradition, were coming to pick me up, so that we could begin the wedding ceremony, they told me that a column of tanks had suddenly appeared in front of their car. Completely by chance, a tank escorted them, which was unexpected, because no one knew that the war would resume the next day, on September 27. No one had any idea. The wedding went very well. We had organized it to be a traditional Armenian wedding, with folk songs and dances. Everything was wonderful.

The following morning, I woke up in the hotel to the sound of a phone call. I think it was one of the hotel employees speaking with someone close to them, saying, "Be careful, we're with you." I woke up from that wedding mood, from that image of being a bride, and returned to my ordinary life. But it wasn't really ordinary, because that very day we were supposed to leave for our honeymoon—not outside of Armenia, of course, because the coronavirus pandemic was still ongoing, so we had chosen the Tavush region. We were supposed to go, but martial law was declared.

My husband put down his suitcase, the clothes he had packed for our trip, and picked up his military uniform and military ID, because there was a war, and he had to leave for the front.

I am a philologist by my first profession and a public relations specialist by my second, and I had been living my light, pleasant life․ But I realized that the day after my wedding, that life was no longer mine. I had to become a wife and a soldier—and by soldier, I don't mean that I had to stand at the front. I had to be on the home front, behind my husband, so that he could remain strong at the front. I had to keep the home front strong. And that is very important for everyone, for those who hold the home front, because in wartime, just as it is important to keep the trenches strong, it is equally important to keep the home front strong.

At the time, I was receiving all sorts of calls. Some people would say, "You're a newlywed. You should stay at home. You should feel at peace”․ To feel at peace during a war? It was an interesting sentence, one that didn't seem real. When I went to the organization’s office, a battalion was being formed there, and people were preparing to leave for the front. I was there the very next day. They treated me like a newlywed—soft, delicate, gentle. They thought I was a very fragile girl who might cry over what was happening, withdraw into herself, become sad, or be overwhelmed. But the war didn't weaken me—I was face to face with war itself. On the contrary, it made me stronger.

And I decided to respond to all those conversations differently. I showed them that I was strong, that I had work to do, and I threw myself into it. It was work on the home front: meeting with journalists, explaining what we were doing at the time, packing supplies to send to our front lines, to our battalion, and to other soldiers. And the strength I had to give my husband—the assurance that I was here, that everything was all right: "Take good care of yourself. Stay strong. Don't ever let your gaze wander elsewhere. Keep your eyes on your goal. You have to keep moving toward it."

When I see large groups of people united, working toward a common goal, not complaining, not grumbling, not crying, but staying strong, it's hard to explain. I know it sounds strange, but it reminds me of the war, because it was only during the war that I saw how united we truly are. This is our country, this is our land, and no one has the right to raise a weapon against our land or harbor any ambitions or aspirations about it.

I don't remember any particular smell, but I do remember the colors. They were yellow and green, because it was autumn, and because people inside were making camouflage nets to send to the front. Those nets were mainly protective nets, and they were yellow and green—colors very close to nature. There was no rain at the time, but it was a very sad autumn, very sad, because, first of all, few people were left in Yerevan or even on the home front; everyone was leaving for the front. Perhaps that's why the autumn felt so sad. And then, with every death, with every loss, nature seemed to respond as well. Even though there was no rain, it was still sad. The clouds no longer had their former color, the leaves no longer had their former color, people no longer had their old smiles. Everything had changed.

No matter how much others or I try to move on from the war, we will never live the way we lived before 2020. Because the losses we had —my friend, my neighbor's friend—they were all ours.

War is, of course, a tragic and sorrowful thing, but during it, you still try to live. You do not die during a war; your life does not come to a halt. You keep fighting, and in many ways you fight even harder than in peacetime. So those joyful moments, that smile, do not disappear—you simply try to hide them.

I wouldn't say it was funny, but it was interesting to see 16 -17 year-old guys, still underage, trying to convince us through games that they were ready to go to the front. And in reality, they were ready, though not in terms of knowledge. They tried to persuade us to let them go to the front and fight, driven by the emotions typical of that age and so on, though of course they wouldn't go.

Or, speaking of the events in Jermuk the previous year, there was a woman who called and said, "I want to come and train." But her baby was only forty days old, or perhaps a little older. She told me, "Please, let me come with my baby. I'll feed the baby, someone can look after him, I'll go train, and then I'll come back to my baby." It is people like that who give us strength—they truly are extraordinary.

Well, one day—I had spoken with my husband the night before, and he had said that he was going to change positions and move to another one. The very next morning, I received a phone call, from one of the guys in our battalion, a call I will always remember. He said, "We've been trying to get in touch, but there's no connection. Please tell them that we have casualties here. Out of thirteen men, only two have survived."

That was a huge blow for me, because I thought my husband was also in that position. To hear that only two out of thirteen men had survived was a big stress for me at the time, and I tried in every possible way to stay in touch. In the end, it turned out to be misinformation. Two men had been wounded, there were no fatalities, fortunately.

But I remember that it was the first time I felt myself beginning to weaken, when I realized that I might suffer a loss. That narrow, personal loss, that ego, began to work, even though everyone else's loss, everyone else's pain, is also my pain, and I share it. But that pain, that grief, when you think that you yourself are going to suffer a loss, when it reaches you personally, that's when you become weaker than you were before. Fortunately, it was misinformation, everything was sorted out, and later it became known that there had been two wounded men and no fatalities. But I will always remember that day and how I felt that I was close to the pain of loss.

Then there are a few days that I can remember clearly. One of them was November 10, when they woke me up after midnight and told me that we were giving up Artsakh and that we had lost. The hopes we had placed in our guys, in our borders, in our land, suddenly vanished, because we were being told that we were defeated. But defeat cannot be imposed on you, just as victory cannot be imposed on you. We prepare ourselves mentally and physically for victory, yet defeat is imposed on us, and to this day I still cannot accept it. We are defeated, but I cannot accept that we are defeated, because I have seen how we fought for victory.

My husband and I received this watch as a wedding gift, and from the very next day, when I had it on my wrist, its hands marked our entire journey. We constantly look at a watch to see how many minutes of our lives have passed, even though we do not really realize it, we simply go through our days. But through this watch, I learned not to pass time, but to overcome it. And in that case, time was the war. Through this watch, I overcame my war, my inner and outer war.

People who have been through war at least once, never truly leave it behind. From that point on, their entire day and their entire life are lived within it, no matter how much they try to occupy themselves with their everyday routines. Neither I, nor my husband, nor anyone else has come out of the war. It is very difficult to leave war behind, but it is also important to learn how to live properly after the war. If I want to protect my family and my child, I must be prepared, because in a country at war, it is very important that everyone be prepared.

⇧

12. ԶՐՈՒՅՑ ՏԱՍՆԵՐԿՈՒԵՐՈՐԴ / TWELFTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023թ․ օգոստոս ամսին

Առաջին օրը սարսափ էր: Մինչև հիմա էլ, որ հիշում եմ էդ առաջին օրը, չգիտեմ՝ ի՜նչ էր։ Սովորաբար աշխատում էի, երեխեքի հետ էի աշխատում, ու շաբաթվա շատ ծանր օրեր էր լինում, մի կիրակի էի տանը։ Ու էդ կիրակի գիշերը պահածո էինք արել, շատ ուշ էի քնել, որոշել էի, որ առավոտյան պիտի երկար քնեմ։ Ու զանգ ա գալիս, մի կերպ, մի քանի զանգից հետո պատասխանում եմ։ Ծնողներս Հայաստանում չէին։ Մայրս ա խառնված զանգում, ասում ա՝ ի՞նչ ես անում, ո՞նց եք։ Ասում եմ՝ լավ ենք, մամ, ի՞նչ ա եղել։ Ասում ա՝ ո՞նց, աղչի, չգիտե՞ս, պատերազմ ա։ Ասում եմ՝ մամա, ի՞նչ պատերազմ, ի՞նչ ես խոսում, հանգիստ քնած եմ, խնդրում եմ՝ թող քնեմ, ուշ եմ քնել։ Ասում ա՝ այ աղջիկ, վեր կաց, պատերազմ ա, ախպորիցդ տեղյա՞կ ես։ Ախպերս էդ ժամանակ հորեղբորս տղայի ու էլի բարեկամներիս ու ընկերների հետ աշխատում էին Ասկերանում։ Էնտեղ տուն էին վարձել, էնտեղ էին մնում։ Որ ասեց՝ ախպորիցդ խաբար ե՞ս, միշտ ես էի էլի իրանցով ստեղ զբաղվում, արագ վեր եմ կացել։ Ասեց՝ մեկ էլ մտի ինտերնետ, չես մտե՞լ։ Ասի՝ չէ, դե, քնած էի։ Ասեց՝ դե մտի, տես ինչ ա կատարվում։ Հիմա մտել եմ ինտերնետ, բոլոր ցանցերում գրած ա՝ պատերազմ, պատերազմ, պատերազմ․․․ բայց չեմ հավատում, որովհետև մենք բավականին հեռու էինք, ու ինչ-որ ձայներ երբևէ չի լսվել։ Էլի եղել ա հրադադարի խախտում, էլի եղել ա Քառօրյա, որ բոլորն էլ մասնակցել են՝ թե՛ եղբայրներս, թե՛ ամուսինս, բայց երբևէ մենք ոչ մի ձայն չենք լսել, չենք զգացել՝ էդ ինչ ա։

Մի խոսքով, էլի մտածեցի Քառօրյայի պես ինչ-որ բան ա։ Զանգեցի ախպորս, բա՝ ո՞ւր եք։ Ասեց՝ ճանապարհին ենք, մի կերպ, տենց լիքը՝ ինչքան կարողացել ենք մարդ ենք լցրել, եկել ենք։ Լավ չի, պատրաստվեք, կարող ա դուք էլ դուրս գաք։ Դե, էլի մի տեսակ չեմ հավատում, որովհետև Քառօրյային էլ հա ասում էին՝ դուրս եկեք, դուրս եկեք, մենք էդպես էլ դուրս չեկանք, մնացինք էնտեղ, որովհետև մեզ թվում էր, թե դա մեզ չի հասնի, շատ հեռու ա մեզանից։ Էսպես, մի խոսքով, վեր կացա, երեխեքին, ամեն դեպքում, հավաքել ենք։ Մեկ էլ լսեցինք էդ ազդանշանը։ Էդ էլ էր առաջին անգամ, ու մի տեսակ սարսափ ոնց որ առաջացներ։

Ես բնույթով շատ հանգիստ եմ, մի տեսակ համարձակ եմ, չեմ պատկերացնում, որ ես կարող ա ինչ-որ բանից վախենայի, ու երբ որ էդ ազդանշանն եկավ ու անընդհատ՝ պատերազմ, պատերազմ, պատերազմ․․․ բոլորը զանգում են, բոլոր բարեկամները, մի տեսակ սարսափ մտավ, անկախ ինձանից անհանգստացել եմ։ Բալիկներիս հետ մտել ենք մեր նկուղ, բայց նկուղն ապահով չէր, առաջին հարկի վրա էր, ներքև չէր։ Հարևանի հետ ամուսինս խոսում ա, ասում ա՝ դե, ազդանշան ա, բայց դժվար ստեղ հասնի։ Ես կանգնած ասում եմ՝ խնդրում եմ եկեք տանենք երեխեքին, ես վախենում եմ, հեսա մի բան կգմփա, հեսա մի բան կպայթի։ Էդ ասելուս պահի վրա մի սարսափելի ձայն, որ չեմ պատկերացնում ինչ ա, ու հիշում եմ՝ ես ոնց էի գոռում։ Էդ պահին էլ սկեսուրս պահածո ա փակել գիշերը, առավոտ ժամը վեցից շարունակում ա, հանգիստ, իրա համար իրա պահածոն ա անում, իրա հացն ա թխում, սկուտեղների մեջ լցրած։ Ասում եմ՝ խնդրում եմ, արի տանենք երեխեքին։ Ասում ա՝ չէ, ոչ մի բան չկա, պատերազմ չի, Քառօրյայի նման ա, կանցնի, դուք գնացեք, ես մնում եմ։ Դե, ո՞նց կլինի թողնենք գնանք, մեծ կին ա։ Ասում եմ՝ խնդրում եմ, երեխեքս, եկեք գնանք, տանենք երեխեքին։

Եղբայրս զանգեց, բա՝ գալիս եմ։ Տատիենքս ուրիշ տեղ էին, ավելի Հայաստանի սահմանին մոտ տեղ էին, անուններ չտամ, էդտեղ էին մնում։ Գնացինք տատիենց տուն առայժմ սպասելու։ Սպասում ենք տեսնենք՝ ինչ ա լինում։ Տեսանք՝ չէ, էդ ձայները ոնց որ ավելի են գալիս, անօդաչուներ էին, անընդհատ, մեկը մեկի հետևից, ու մի տեսակ սարսափ էր։ Երեխեքին նայում ենք, սարսափած աչքերով վրաներս են նայում, մենք էլ չգիտենք՝ ինչ անենք։ Ամուսինս ասեց՝ դուք դուրս եկեք, ձեզ կտանեն Գորիս, էնտեղից հետո կտեսնենք՝ ինչ կլինի, կսպասեք, երևի կդադարի, կգաք։

Գնացինք Գորիս մենք էդ օրը, երեխեքին հանեցինք։ Հիմա գնացել եմ Գորիս, հասկանում եմ, որ ես իրավունք չունեմ գնալու, որովհետև ես աշխատում էի երեխեքի հետ, իսկ էդ երեխեքը դեռ էնտեղ էին։ Մի խոսքով, թողեցի երեխեքիս։ Գիշերը հասանք Գորիս, առավոտ շուտ հետ եմ եկել ես, իրանք մնացել են։ Հետագայում իրանք եկել են Հայաստան, ես դեռ մնացել եմ մինչև հոկտեմբերի հինգը էնտեղ, երեխեքի հետ։ Պետական հիմնարկ էր, հրաման պիտի լիներ, որ նոր կարողանայինք երեխեքին հանեինք։

Էդ օրերը չեմ կարա նկարագրեմ` ինչ օրեր էր։ Սարսափ էր ուղղակի, և վախենում էինք էդ երեխեքի համար, հլը մենք մեր երեխեքին թողել էինք, հա, հիշում եմ Աբովյան էին եկել երեխեքը, ու արդեն մտածում էի, որ ամեն ինչ անցել ա։ Մենք էնտեղ, էդ ձայների տակ, էդ սարսափի մեջ։ Ու մի օր էլ գիշերվա ժամը մեկին զանգ ա գալիս։ Հեռախոսը վերցնում եմ, երեխեքը գոռալով լացում են, մամա՛, ստեղ պատերազմ ա, ստեղ կռիվ ա։ Էդտեղ ինչ-որ անօդաչուներ էին եղել, էդ ձայներից էլի գիշերով շենքերից դուրս էին թափել։ Հիմա չգիտեմ՝ մտածեմ իմ երեխեքի մասին, մտածեմ էն երեխեքի մասին, մի խոսքով, սարսափ էր։

Էդ օրը, երբ ես գնացի Բերձոր, ամուսինս ինձ տարավ թողեց աշխատանքի տեղ ու ինքը գնաց պատերազմ։ Ամուսինս, եղբայրներս, հորեղբայրներս, հորեղբայրներիս որդիները, բոլորը, մի խոսքով, ինչքան տղամարդ ունեինք, բոլորը մեկնեցին։

Էդպես ամսի հինգին դուրս եկանք, ես էլ հետ եկա, մնացինք էստեղ։ Մենակ տատիիս չկարողացանք հանենք, մինչև վերջ տատիս մնաց։ Ինձ թվում ա՝ տեղանքի հետ խնդիր չկա, Աղավնոյո՛ւմ մնաց տատիս։ Մնաց էնտեղ, որ կարողանար հաց հասցներ տղաներին, որովհետև մեր տղաներից էդտեղ էլ կային, բացի դրանից, գյուղի տղաներից էլ պահում էին էնտեղ։ Էդտեղ ինքը մնացել էր, որ գոնե հաց հասցներ, գոնե հաց սարքեր։ Ինչքան համոզեցինք, էդպես էլ մինչև վերջ դուրս չեկավ։ Կարողացանք ընդամենը երկու օրով հանեինք, հետո էլի տաքսի էր բռնել, հետ էր գնացել, չէր մնացել։

Ես չգիտեմ էդ ի՜նչ էր։ Մենք ընտանիքում կորուստ ունենք։ Իմացանք հոկտեմբերի 15-ին, որ հորեղբայրս չկա, անհետ կորած ա։ Ասեցին՝ շրջափակման մեջ ա, անտառում ա։ Ու չեմ պատկերացնում, օրեր են եղել, որ մենք չենք կարողացել նույնիսկ իր տղաների հետ կապ հաստատենք։ Սարսափելի էր էդ ապրումները, երևի, որ էնտեղ էի, ես ավելի հանգիստ էի, որովհետև ինձ թվում էր ես էլ եմ մասնակից էդ ամեն ինչի։ Երբ արդեն եկանք Հայաստան, էդ սարսափելի էր։ Էստեղից լուր չունենալը, անտեղյակ լինելը, կայքերից ինչ-որ բան իմանալն ավելի ահավոր էր, չգիտեմ։

Հետո բոլորը քիչ-քիչ եկան, բայց հորեղբայրս էդպես էլ՝ չէ։ Երկար ժամանակ փնտրեցինք, անհետ կորած էր։ Փետրվարի վերջ՝ 28-ին, թե 29-ին նոր գտանք։

Երևի առաջին անգամ եմ էդ օրերի մասին սենց երկար խոսում, որովհետև արդեն երեք տարի ա անցել, բայց հըլը չեմ կարողանում նորմալ խոսամ։ Բաներ կա, որ հիշում եմ։ Որ մենք եկանք, մեզ տարել են Չարենցավան, հետո անցել ա երկար ժամանակ, մեր բարեկամներից մեկն ա տարել։ Ես իրան տեսնում եմ, ծանոթ ա, բայց ո՞նց ա ինքը տարել, որ ինքն ա տարել՝ չեմ հիշում։ Հիշում եմ, որ ես առավոտ արթնացել եմ, ասում են՝ Չարենցավանում ենք։ Ասում եմ՝ բա ի՞նչ ենք անում Չարենցավանում։ Այ տենց վիճակ էր, սարսափելի, ահավոր։ Ես կյանքիս մեջ առաջին անգամ էի Չարենցավան ու չէի պատկերացնում՝ ո՞նց եմ հայտնվել այդտեղ, ո՛չ ծանոթ ունեի, ո՛չ բարեկամ։ Էկա, մեզ էնտեղ անծանոթ մարդիկ հյուրընկալեցին, ինձ, բալիկներիս ու սկեսուրիս, որովհետև էստեղ բարեկամների տներն էլ տեղ չկար։ Էդպես, էդ մարդիկ մեզ ամիս ու կես շատ-շատ լավ նայեցին, հիմա արդեն հարազատի պես ենք։ Մեկ-մեկ ասում են, չէ՞՝ օտարը կարա ավելի հարազատ լինի։ Էդ մարդիկ, իրոք, հարազատ դարձան մեր համար։

Ի՞նչ ասեմ, երևի սարսափելի էին էդ օրերը։

Մինչև վերջ չէինք պատկերացնում, որ կտան, հա մտածում էինք՝ հեսա հետ ենք գնալու, նույնիսկ երեխեքին դպրոց պիտի տեղավորեինք էստեղ, ամեն օր ասում էի՝ իմ երեխեքը լավ սովորող են, ես էլ լավ հետևում եմ, ամեն օր զարմանում էին, որ հըլը դպրոց չեմ տվել։ Ասում էի՝ չէ, վաղը կպրծնի, մյուս օրը, ասում էի՝ վաղը կպրծնի։ Ու էդպես երևի մի ահագին ժամանակ անցավ մինչև երեխեքին կարողացա դպրոց տեղավորել։ Ահավոր էր, չգիտեմ, սարսափելի օրեր էին։

Հետո եղբայրս էնտեղ բավականին ծանր վիճակով էր, փրկվեց մի կերպ, շրջափակումից հանեցին, բերեցին, մի խոսքով, շատ-շատ, ահավոր օրեր ունեցանք։

Օրերով լացում էին։ Ես իմ աղջկաս՝ մեծիս, հազիվ եմ կարողացել ուշքի բերեմ, ո՛չ դպրոցում էր հարմարվում, ո՛չ բակում, ո՛չ ընկեր ուներ, ո՛չ ․․․ Ասում էր՝ ես պիտի գնամ հետ, անցնելու ա էս ամեն ինչը, չենք մնալու էստեղ։ Սարսափելի էր։

Էդ սարսափի միջով անցանք, հիմա էլ էս վիճակը՝ Արցախի վիճակը, չգիտես՝ էդ մարդկանց վիճակը ի՞նչ ա։ Շատերին թվում ա էդ պատերազմը ավարտվել ա, չի՛ ավարտվել։ Հիմա էլ խաղաղ պայմաններում ա ջարդը շարունակվում, աղետը շարունակվում։ Ահավոր ա, չգիտեմ։

Ճամբար էր էս վերջում գնացել, Արցախի երեխեքի համար էին կազմակերպել։ Էնտեղ ինչ-որ երգ էին երգել, ինքը շատ ծանր էր տարել, շատ վատ էր տարել։ Հիշում եմ, մի անգամ էլ դպրոցում միջոցառում էին կազմակերպել ու ազդանշան էին միացրել պատերազմի ձայնից, ու աղջիկս էր ուշաթափվել։ Հիմա, եթե հանկարծ մի քիչ դուռը ուժեղ փակենք, երևի իրանք չգիտեմ ինչ կլինեն։ Արդեն երեք տարի ա անցել, բայց իրանք հըլը չեն հանգստացել, հըլը չի անցել իրանց մոտից էդ․․․

Էն մարդիկ, ովքեր գնացին, էլ հետ չեն գա։ Ամեն անգամ, երբ որ գնում եմ հոպարենցս տուն ու տենում եմ իրա տղերքին՝ առանց թիկունք, որովհետև հոպարս իրոք թիկունք էր, սարսափելի ա։ Բայց մեկ ա, էդ հողերի մեջ կյանք կա, շունչ կա, էդ չեն կարա ոչ մեկ ջնջեն, ինչքան ուզում ա հիմա մեր տները քանդեն։ Մենք մեր տունը չթողեցինք, այրեցինք։ Շատերը շա՜տ քննադատեցին՝ ո՞նց եք կարողացել, մենք չէինք կարա։ Կարողացել ենք մենակ նրա համար, որ էդ մեր հիշողությունները, մեր երգ ու պարը, մեր ծիծաղը չգա ինչ-որ մեկը պղծի։ Ավելի լավ ա մենք մեր ձեռով էդ կործանենք, փշրենք ու գնանք, քան․․․ Մենք մեր հետ տանում ենք, էդ չենք թողել, ամեն դեպքում հիմա էդ տունը, որ հիշում ենք, մենք միշտ ծիծաղ, ուրախ ենք հիշում։ Մենք հաստատ չէինք կարա մի օր տենայինք, որ էդ տան մեջ չգիտեմ ով ա ապրում, կամ ինչ ձևի են պղծում մեր հիշողությունները։ Դրա համար մենք մեր ձեռով ավիրել ենք, դուրս ենք եկել։

Հիշում եմ՝ երբ առաջին անգամ մտա էդ տունը, որ պապիս էր սարքել։ Ինքը միշտ կյանքով լիքը տուն ա եղել։ Մենք քսան թոռ ենք, քսան թոռ ու էդքանս համարյա միշտ մի տան մեջ մեծացել ենք։ Երբ մենք սեղան էինք դնում, մենակ մեր սովորական հացի սեղանը մի հատ հարսանիքի սեղան էր։ Երբ առաջին անգամ մտա էդ բակը՝ խոտածածկ, խոտերը լցված, էդ, չգիտեմ, ինչ-որ ավերակ։ Գնացի մամայենց տուն, էնտեղ հայաթը ճոճանակ կար, էնտեղ արդեն խոտերը լցվել էին ճոճանակի վրա։ Երեխեքս էնքան էին սիրում էդ ճոճանակը, մամայենց տունը մեր համար, չգիտեմ․․․ Իմ համար Աղավնոն ամեն քար, ամեն թուփ մի մանկության հիշողություն ա, ես էդ Աղավնոն․․․

Ես Երևանում շատ եմ ապրել, ուսանող տարիներիս եմ էստեղ եղել, բայց իմ համար էն էր մանկություն, էն էր կյանքիս ամենասիրուն տարիների տեղը, էդ ապրումներն էդտեղ էր։ Երբ պատերազմից հետո առաջին անգամ հասանք, լավ հիշում եմ, էդ ի՜նչ գլխացավ սկսեց բոլորիս մոտ՝ ես, ամուսինս, եղբայրս ու եղբորս կինն էինք։ Հասանք։ Մենք գետ ունեինք, որտեղ շատ էինք գնում լողալու, նույնիսկ տանից էինք փախնում, մաման շատ էր ջղայնանում դրա համար։ Իջանք էդ գետի բակ, ու էնտեղ չկար էդ երեխեքի ծիծաղը, էն աշխույժությունը, գետի ափի էդ ուռենին․․․

Չգիտեմ, երևի իմ տրամադրությունն էի փոխանցում էդ ծառերին, թե ինչ։ Ինձ թվում էր էդ ծառերն էլ են լացում, էդ գետն ա լացում։ Ինձ թվում էր՝ էդ ամեն ինչը շատ սարսափելի ա։ Դուրս եկա, հետո մի անգամ էլ եմ ուզեցել գնամ, հասել եմ Աղավնոյի վերևը՝ էն ցախի բանի տակ, չեմ կարողացել առաջ գնամ։ Էդտեղից կանգնել եմ, նայել եմ ու հասկացել եմ, որ ես ուղղակի ի վիճակի չեմ էլ գնալու, որովհետև չէի ուզում տեսնել իմ մանկության տունը դատարկ։ Թող իմ հուշերի մեջ տենց տպավորվի, որովհետև էդ իմ պապի ձեռով, իմ պապայի ձեռով սարքած տունն էր։ Էդ մեր մանկության ուրախ ծիծաղը մինչև հիմա ականջներիս մեջ ա։ Մենք մեծ ընտանիք ենք եղել, տատիենքս չորս երեխա ունեն, ամեն մեկը չորս-հինգ երեխա ու էդպես։

Մի խոսքով, Աղավնոյի մասին կարամ միշտ խոսամ, միշտ։ Վերջերս տնօրենիս հետ եմ խոսում, ասում եմ՝ ես Բերձոր եմ ամուսնացել, որ ինձ ասում են՝ Բերձոր, միշտ էն շրջադարձի լուսակիրն եմ հիշում, որովհետև միշտ, ամեն առավոտ ուշանում էի գործից, ու էդ լուսակիրը ընդամենը երևի երեսուն վայրկյան էր, էդ երեսուն վայրկյանը էնքան երկար էր թվում։ Վերջերս խցանում էր, երևի մի քսան-երեսուն րոպե մնացինք խցանման մեջ, սթորի եմ արել։ Տնօրենս տեսել ա, ասում ա՝ հիշո՞ւմ ես ինչքան էիր ներվայնանում էդ լուսակրից, երեսուն վայկյանի համար, հիմա երեսուն րոպեն ինչքան բան ա, չէ՞։ Ասում եմ՝ հա, իրոք, հենց ասում են Բերձոր, էդ լուսակիրն եմ հիշում։

Ու հիշում եմ, որ գնացինք արդեն մեր իրերը բերելու, բալիկներիս ոտնահետքերը։ Իրանք մինչև հիմա հիշում են։ Մենք, որ բակը ցեմենտ արեցինք, ոտնահետքերը տպել էինք վրեն, որ ամեն տարի մեծանալուց, ամեն տարի նշում էինք։ Էդ եմ հիշում շատ։ Իրանք են շուտ-շուտ հիշում։ Ասում են՝ մամա, հիշում ե՞ս մեր ոտնահետքերը մնաց․․․

Վերջերս աղջիկս շարադրություն էր գրել։ Վաղուց չէի խոսել Արցախի մասին, որովհետև հենց խոսում եմ, իրանք շատ վատ են տանում։ Վերջերս շարադրություն էր գրել, եկավ, ասեց՝ մամա, դպրոցում շարադրության մրցույթ ա՝ «Իմ ամենասիրած գիրքը», ես էլ եմ ուզում մասնակցեմ։ Ճիշտն ասած, ինքը շատ ա սիրում մրցույթների մասնակցել։ Ասեցի՝ դե, մի բան գրի։ Բա՝ կօգնե՞ս։ Ասի՝ չէ, չեմ օգնի, եթե որոշել ես մասնակցես, դու ինքնուրույն գրի, կբերես կկարդամ։ Վերջում բերեց կարդացի, դուրս չեկավ դիմացի մասը, սկզբի հատվածը։ Ասի՝ չեմ կարդալու, գնա, նորմալ գրի բեր կամ էլ տար, ինչ կլինի, կլինի։ Դրանից հետո երկու օր հիվանդացավ։ Երկու օր հետո դասղեկը զանգեց, բա՝ քո շարադրությունն ամենալավն ա ընտրվել, հիմա որպես լավագույն պետք ա ընթերցեն դահլիճում։ Տնօրենը պիտի ընթերցի, թե ուսուցիչը, մի խոսքով։ Հիմա եկել ա տուն, ասում ա՝ հիմա կկարդա՞ս շարադրությունս։ Երանի չկարդայի, որովհետև ինքն էնտեղ գրել էր նենց բաներ, որ չէր ասել մինչև հիմա։ Իրա մեջ տպավորվել էր մեր շունը, որ թողեցինք էնտեղ։ Էդ երեխեն մինչև հիմա ասում ա՝ մամա, սեփական տուն, որ վերցնենք, կարանք չէ՞ մի հատ Չալո պահենք։ Մինչև հիմա ինքն էդ շանը հիշում ա։ Ինչ-որ տեսարան էր նկարագրել, որ գնում ա էլի հետ, Չալոն վազելով, պոչը խաղացնելով գալիս ա։ Իրանք հըլը լավ հիշում են էդ դպրոցի աստիճանները, որ գնում էինք նկարազարդում ամառը։ Ինքը տենց պատկերացնում էր, որ էլի բարձրանում ա էդ աստիճաններով՝ կարդալով։ Մի խոսքով, էնքա՜ն բաներ են հիշում իրանք։

Փառք Աստո, բոլորս կրթություն ենք ստացել, աշխատանք ենք ունեցել, բոլորս ամուսնացել էինք, արդեն մեր ընտանիքներն ունեինք, ամեն մեկս մեր տունն ունեինք, հասել էր արդեն էդ վայելելու պահը, երբ պիտի կարողանայինք մեր ստեղծածը վայելեինք, բայց փաստացի չվայելեցինք։

Հիմա որ հետ եմ նայում, ոչ մի վատ բան չեմ հիշում։ Ուղղակի հիշում եմ տարիները, որ էլ հետ չեն գա, ու չկա մի տեղ որ դու գնաս․․․ Ես, օրինակ, հիշում եմ, որ գնացի պապիենց հայաթը, նստեցի, գրքի նման գալիս անցնում էր էդ օրերը՝ ոնց էինք ես ու ախպերներս խաղում, ոնց էինք էդ մեծ կանեստրներով գնում ջուր բերում, էնտեղ նույնիսկ էդ էր հաճելի։ Էդ հիշողություննե՜րը։ Էդ ժամանակ մինչև ջրի էին ուղղարկում, հոգիները դուրս էր գալիս, բայց մեկ ա՝ էդ էլ էր շատ հաճելի։

Recorded in Armenia in August 2023

Translated by Anush Petrosyan

The first day was terrifying. Even now, when I remember that first day, I don't know what it was. I usually worked with children, and weekdays were very hard. I had one Sunday at home. That Sunday night, we had made preserves, and I had gone to bed very late. I had decided that I was going to sleep in the next morning. Then I get a call. Somehow, after several calls, I answer. My parents weren't in Armenia. My mother calls, all upset, and says, "What are you doing? How are you?" I say, "We're fine, Mom. What happened?" She says, “Girl, don't you know? There's a war." I say, "Mom, what war? What are you talking about? I'm sleeping peacefully. Please let me sleep, I went to bed late." She says, "Girl, get up, there's a war. Have you heard from your brother?"

At that time, my brother was working in Askeran with my uncle's son, as well as some of our relatives and friends. They had rented a house there and were staying there. When she asked, "Have you heard from your brother?"—it was always me who took care of things for them here—I quickly got up. She said, "Go online. Haven't you gone online?" I said, "No, I was asleep." She said, "Then go online and see what's happening." I went online, and on every platform, it said: war, war, war... But I didn't believe it, because we were quite far away, and we had never heard any sounds. There had been ceasefire violations before, there had been the Four-Day War, in which all of them had taken part—my brothers and my husband—but we had never heard a sound, we had never felt what it was like.

Anyway, I thought it was something like the Four-Day War again. I called my brother and asked, "Where are you?" He said, "We're on the road. Somehow, we've packed in as many people as we could and left. It's not good. Get ready, you might have to leave too." Still, I somehow didn't believe it, because during the Four-Day War they also kept saying, "Leave, leave," but we never left. We stayed there because we thought it wouldn't reach us, that it was very far from us. So, anyway, I got up and gathered the children, just in case. Then we heard that siren. That was the first time too, and somehow it felt terrifying.

I took the children. By nature, I'm a very calm person. I'm kind of brave. I can't imagine being afraid of something. But when that siren went off and all the relatives were calling and saying: war, war, war all the time, I was terrified. Without even realizing it, I became anxious. I went into our basement with my children, but the basement wasn't safe. It was on the first floor, it wasn't underground. My husband was talking to the neighbor and saying, "It's an alarm, but it's unlikely to reach here." I was standing there saying, "Please, let's take the children. I'm scared. Something's going to go boom any minute, something's going to explode." At the very moment I said that, there was a terrible sound. I can't imagine what it was, and I remember how I was screaming. At that moment, my mother-in-law had been canning preserves during the night, and since six in the morning she had been continuing, calmly, minding her own business, making her preserves and baking bread, laid out on trays. I said, "Please, let's take the children." She said, "No, there's nothing. It's not a war. It's like the Four-Day War, it'll pass. You go, I'm staying." Well, how could we leave and go? She's an elderly woman. I said, "Please, let's go, let's take the children."

My brother called and said, "I'm coming." My grandparents lived somewhere else, closer to the Armenian border, I won't mention names. They were staying there. We went to my grandparents' house to wait there for the time being. We waited to see what would happen. But no, those sounds seemed to be getting closer. They were drones, one after another, nonstop, and it was terrifying. We looked at the children, and they were looking at us with frightened eyes, and we didn't know what to do either. My husband said, "You should leave. They'll take you to Goris, and then we'll see what happens. You'll wait there, it'll probably stop, and you'll come back."

That day, we went to Goris and got the children out. Once I got to Goris, I realized that I had no right to leave, because I worked with children, and those children were still there. Anyway, I left my children behind. We reached Goris at night, and early the next morning I came back. They stayed there. Later, they came to Armenia, but I stayed there with the children until October 5. It was a state institution, so there had to be an official order before we could take the children out.

I can't describe what those days were like. It was simply terrifying, and we were worried about those children, while we had left our own children behind. Yes, I remember, the children had come to Abovyan, and I was already thinking that everything was over. We were there, under those sounds, in that terror. Then one day, at one in the morning, I got a call. I pick up the phone, and the children are crying and screaming, "Mom, there's a war here, there's fighting here!" There had been some drones there, and because of those sounds, they had run out of the buildings again during the night. I didn't know whether to think about my own children or about those children. Anyway, it was terrifying.

That day, when I went to Berdzor, my husband drove me to work, dropped me off, and went to war. My husband, my brothers, my uncles, my uncles' sons—everyone. In short, every man we had left for the war.

So, on the fifth, we left, and I came back too, and stayed here. The only person we couldn't get out was my grandmother. She stayed until the very end. I don't think there's a problem mentioning the place—my grandmother stayed in Aghavno. She stayed there so she could bring bread to the guys, because some of our guys were there, and besides that, some of the guys from the village were staying there too. She stayed there so that at least she could bring bread, at least she could make bread. No matter how much we tried to persuade her, she never left until the very end. We only managed to get her out for two days, but then she hired a taxi and went back. She didn't stay.

I don't know what that was. We have a loss in our family. On October 15, we found out that my uncle was missing. They said he was encircled in the forest. And I can't imagine it—there were days when we couldn't even get in touch with those guys. Those feelings were terrible. Maybe when I was there, I was calmer, because I felt like I was part of it all. But once we came to Armenia, it was terrible. Being here and having no news, not knowing anything, finding out things from websites, was even more horrifying, I don't know.

Then everyone gradually came back, but my uncle never did. We searched for him for a long time. He was missing. Only at the end of February, on the 28th or 29th, we finally found him.

Maybe this is the first time I've talked about those days for so long, because three years have already passed, but I still can't talk about them properly. There are things I remember. When we came, they took us to Charentsavan. A long time passed, and it was one of our relatives who had taken us there. I recognize him, he's familiar to me, but I don't remember how he brought us there or that it was actually him who brought us. I remember waking up in the morning, and they tell me, "We're in Charentsavan." I say, "But what are we doing in Charentsavan?" That's the kind of state I was in—terrible, horrifying. It was the first time in my life I had been to Charentsavan, and I couldn't imagine how I had ended up there. I had no acquaintances there, no relatives. We arrived, and strangers took in me, my children, and my mother-in-law, because there was no room at our relatives' homes either. Those people took very, very good care of us for a month and a half, and now we're like family. Sometimes people say that strangers can become closer than relatives. Those people truly became family to us.

What can I say? Those days were terrible. Until the very end, we couldn't imagine that they would hand it over. We kept thinking that we'd be going back any moment. We were even supposed to enroll the children in school here, and every day I would say, "My children are good students, and I keep a close eye on their studies." People were surprised every day that I still hadn't enrolled them in school. I would say, "No, it'll be over tomorrow," then the next day I'd say, "It'll be over tomorrow." And that's how quite a long time passed before I was finally able to enroll the children in school. It was terrible, I don't know, those were terrible days.

My brother was in very bad condition there. Somehow, he survived. They got him out of the encirclement and brought him back. In short, we went through very, very terrible days.

They cried for days. I barely managed to bring my older daughter back to herself. She wasn't adjusting at school, she wasn't adjusting in the yard, she had no friends, nothing. She would say, "I have to go back. This will all pass. We're not going to stay here." It was terrible.

We went through that horror, and now there's this situation too, Artsakh’s situation. You don't know what those people are going through. Many people think that war is over, but it isn't. Even now, in times of peace, the massacre, the disaster continues. It's terrible, I don't know.

She went to a camp that had been organized for children from Artsakh. They sang some song there, and she took it very hard, very badly. I remember another time, at school, they had organized an event and played the sound of a war alarm, and my daughter fainted. Now, if we happen to slam a door a little too hard, I don't know what would happen to them. Three years have already passed, but they still haven't calmed down. It still hasn't gone away from them. 

Those people who left will never come back. Every time I go to my uncle's house, I see his sons without someone to lean on, because my uncle truly was their support, it's terrible. But still, there is life in that land, there is breath in it, and no one can erase that, no matter how much they destroy our homes now.

We didn't leave our house behind. We burned it. Many people criticized us a lot, saying, "How could you do that? We could never have done it”. We only managed to do it because we couldn't let someone come and desecrate our memories, our songs and dances, our laughter. It's better for us to destroy it ourselves, to break it apart and leave, than... We took it all with us, we didn't leave that behind. At least now, when we remember that house, we always remember it with laughter and happiness. We definitely couldn't have lived to see someone else living in that house or desecrating our memories. That's why we destroyed it with our own hands and left.

I remember when I first walked into that house, the one my grandfather had built. It had always been a house full of life. There are twenty grandchildren in our family, and almost all of us grew up together in that one house. Whenever we set the table, even an ordinary family meal looked like a wedding feast.

When I first walked into that yard, it was overgrown, covered in grass, I don't know, like some kind of ruin. I went to my parents' house. There used to be a swing in the yard, and by then the grass had already grown over it. My children loved that swing so much. My parents' house, for us, I don't know... For me, in Aghavno, every stone, every bush is a childhood memory. That Aghavno, for me...

I spent many years in Yerevan, I was here during my student years, but for me, that was childhood, that was the place of the most beautiful years of my life, those memories belonged there. I remember well when we first went back after the war. What terrible headaches we all started having - my husband, my brother, and my brother's wife. We arrived. We had a river where we used to go swimming all the time. We would even sneak out of the house, and my mother would get very angry about it. We went down to the riverbank, and there was none of that children's laughter, none of that liveliness, that willow tree by the river...

I don't know, maybe I was projecting my own feelings onto those trees, I don't know. It felt as if the trees were crying too, as if the river was crying. It all seemed so terrible to me. I left, and later I wanted to go back once more but I only made it as far as above Aghavno, under that thing made of branches, and I couldn't go any farther. I stood there, looked at it, and realized that I simply wasn't capable of going any farther, because I didn't want to see my childhood home empty. Let it stay that way in my memories, because it was a house built by my grandfather and my father with their own hands. The joyful laughter of our childhood is still ringing in my ears. We were a big family. My grandparents had four children, and each of them had four or five children, and so on.

Anyway, I can talk about Aghavno forever. Recently, I was talking to my director and told her that I got married in Berdzor, and whenever someone mentions Berdzor (I got married in Berdzor), I always remember the traffic light at that bend in the road. I was always late for work in the mornings, and that traffic light lasted only about thirty seconds, but those thirty seconds felt so long. Recently, we got stuck in traffic and sat there for about twenty or thirty minutes, and I posted a story about it. My director saw it and said, "Do you remember how annoyed you used to get at that traffic light over thirty seconds? Now look how much thirty minutes is, right?" I said, "Yes, really. Whenever someone says Berdzor, that's the traffic light I remember."

I remember when we went back to collect our belongings...my children's footprints... I still remember. When we poured concrete in the yard, we pressed their footprints into it, and every year, as they grew up, we would mark them. I remember that very well. They're the ones who remember it most often. They say, "Mom, do you remember? Our footprints were left there..."

Recently, my daughter wrote an essay. I hadn't talked about Artsakh for a long time, because whenever I do, they take it very hard. Recently, she wrote an essay and came to me and said, "Mom, there's an essay competition at school—My Favorite Book—and I want to participate." To be honest, she really likes taking part in competitions. I said, "Well, write something." She said, "Will you help me?" I said, "No, I won't. If you've decided to participate, write it yourself. Bring it to me, and I'll read it." In the end, she brought it to me, and I read it. I didn't like the beginning. I said, "I'm not going to read any further. Go and rewrite it properly, or just submit it as it is—whatever happens, happens."

After that, she got sick for two days. Two days later, her class teacher called and said, "Your daughter's essay was chosen as the best one, and now it has to be read aloud in the assembly hall as the winning essay." Whether the principal or a teacher was going to read it. She came home and said, "Will you read my essay now?"

I wish I didn't, because she had written things in it that she had never told me before. What had stayed with her was our dog that we left behind there. To this day, she still says, "Mom, when we get our own house, we can have a Chalo, can't we?" Even now, she still remembers that dog. 

She had described a scene in which she goes back there again, and Chalo comes running toward her, wagging his tail. They still remember the steps of that school very well, the ones we used to decorate in the summer. She imagined herself climbing those steps again while reading. In short, they remember so many things.

Thank God, we all got an education, we all had jobs, we all got married, we already had our own families, each of us had our own home. We had finally reached the point where we were supposed to enjoy everything we had built, but in reality, we didn’t.

Now, when I look back, I don't remember a single bad thing. I only remember the years that will never come back, and that there is no place you can go to... I remember, for example, going to my grandparents' yard and sitting there, and those days would pass before my eyes like a book—how my brothers and I used to play, how we used to carry water in those big canisters. Even that was pleasant there. Those memories... Back then, it was very hard to send us to fetch water but still, even that was so pleasant.

⇧

11. ԶՐՈՒՅՑ ՏԱՍՆՄԵԿԵՐՈՐԴ / ELEVENTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023թ․ օգոստոս ամսին

Առավոտյան շատ շուտ էր, լավ հիշում եմ՝ տեգորս ձայնը լսեցինք։ Զարմացանք, ասինք՝ էս ժամին ի՞նչ ա պատահել, որ ինքը եկել ա, ձեն ա տալիս։ Արագ փորձեցինք դուրս գանք, մինչև դուրս եկանք, չկար։ Հետո հետ եկանք։

Ամեն առավոտ հեռախոսը վերցնում ենք, տեսնում նորություններ՝ ի՞նչ ունենք, ի՞նչ չունենք, նոր անցնում ենք սովորաբար աշխատանքի։ Մտանք հեռախոս ու տեսանք, որ արդեն Ստեփանակերտում կրակոցներ և այլն։ Ու նորից ձայնը լսեցինք, ասինք՝ ուրեմն ինքը [տեգրը] ավելի շուտ էր տեսել։ Դուրս եկանք, բա՝ կռիվ ա։ Չհավատացինք։ Դե, էլի էր եղել կրակոցներ, ասինք՝ հերթական անգամ էլի, կանցնի էլի։ Հետո սկեսրայրս զանգեց, թե՝ «Համար մեկ» ա, տղաները արագ պետք ա հավաքվեն, որ շուտ գնանք Քարվաճառ։ Հավաքվին գնան, ասինք՝ դե լավ, միշտ եղել ա, գնացել են, մի ժամ հետո եկել են։ Թեթև տարանք, չպատկերացրինք, որ կարող ա իսկապես պատերազմ լինի կամ գնան ու հետ չգան մի ժամից կամ երկու ժամից։ Ըտենց, արագի մեջ պատրաստվեցին, ճանապարհեցինք, բայց, հույս ունենալով, ժպտալով, որ դե լավ, հեսա կգան, եսիմ ինչ չի, սովորել ենք, միշտ տագնապ եղել ա, միշտ «Համար մեկ» եղել ա։

Գնացին, գնացին, բայց գնալուց հետո սկսեցինք ինչ-որ ձայներ լսել։ Ճիշտ ա՝ մենք մի քիչ հեռու էինք գտնվում, մեր գյուղը էդ ամեն ինչից մի քիչ զատ էր, միայն ձայներն էր լսվում, ու էդ ձայներից մենք արդեն քիչ-քիչ հասկացանք, որ էդքան էլ թեթև չի։ Տենց բան չէինք լսել, ճիշտ ա՝ էլի կրակոցներ եղել էր, բայց էդ տիպի առաջին անգամ էր։ Տենց սպասեցինք, ասեցինք՝ տղաները կապի դուրս կգան, հասկանանք՝ ինչ ենք անելու։ Ու սկսինք միանգամից հեռախոսներով արդեն հետևել լուրերին՝ ինչ ա կատարվում։ Գնալով՝ արդեն բարեկամներից, զանգերով և այլն, հասկացանք, որ ամեն ինչ շատ լուրջ ա։

Գյուղում տղամարդիկ չկային, բոլորը գնացել էին․ ամուսինս՝ երկու եղբայրների հետ, սկսեսրայրս, միայն մեր պապիկն էր մնացել։ Անելու ուրիշ բան չէր մնում, քան սպասեինք, տեսնեինք՝ ինչ ա լինելու։ Բայց մեքենաները տանն էին, մի մեքենայով էին գնացել, որ ինչ-որ բան լիներ, կարանայինք երեխեքին վերցնեինք, դուրս գայինք։ Սպասեցինք, սպասեցինք, տղաները զանգեցին, թե ճիշտ ա՝ մի քիչ խառն ա, բայց մի վախեցեք, սպասեք, տեսնենք՝ ինչ կլինի։ Դե, չէինք վախենում, չնայած տատիկն ու պապիկը շատ էին խուճապի մատնվել։ Ես մի քիչ զուսպ մարդ եմ, աշխատում եմ առաջին հայացքից խուճապի չմատնվել, մինչև հասկանանք իրավիճակը։ Գնացինք տուն, սուրճ խմեցինք, էսօրվա պես լավ հիշում եմ, առավոտ շուտ էր, տատին լացելով ման էր գալիս, ես ասում էի՝ լավ, եկեք գնանք մի հատ սուրճ խմենք, (հաց էի սարքել), մի հատ հաց ուտենք, նոր տեսնենք։ Սաղ կպան ինձ, թե դու էս ի՜նչ հանգիստ ես տանում, դու չե՞ս լսում, չե՞ս տեսնում։ Ասի՝ տեսնում եմ, էդ հաստատ, էլ տարբերակ չունենք, ոչ մի բան չենք կարա փոխենք։

Գնացինք, տղաս պետք ա մեքենան քշեր, էդ վախտ տասներկու տարեկան էր։ Ես էլ պետք ա պապիկի առաջից գնայի՝ ամուսնուս զենքը ձեռքս, դե, տենց էինք պայմանավորվել։ Հիմնական մեր կարճ ճանապարհը սարերով էր ու մի քիչ ավելի վտանգավոր, քան էն մյուս ճանապարհը։ Դե, մտածում էինք կարա դիվերսիա հայտնվի ճանապարհին և այլն։ Ու տենց, քիչ-քիչ պատրաստում էինք, զենքը պարտաստեցինք, մեքենան դրեցինք, ինչ-որ կարայի՝ անհրաժեշտ, փոքր մեքենա էր, բայց դե ասի՝ երեխաների ամենաանհրաժեշտ գոնե մի երկու բան վերցնենք, ո՞վ իմանա՝ քանի օրով ենք գնում և այլն։

Էդպես պատրաստվեցինք կամաց-կամաց ու սպասեցինք զանգի։ Մի քանի անգամ զանգեցին, բա՝ դեռ մնացեք, մնացեք։ Դե լավ, մնանք։ Պապիկը շատ էր ուզում, որ շուտ դուրս գայինք, բայց ասի՝ սպասենք էլի, տղաներն էնտեղ են, եթե իմանան իրոք վտանգավոր ա, հաստատ կասեն՝ երեխեքին տարեք, մի թողեք։ Համ էլ չէինք ուզում, որ ինչ-որ ձայներ լսեին, էդ վախը շատ մտնի իրանց մեջ, ասինք, եթե հնարավոր ա՝ շուտ տանենք, մենակ լսելով իմանան էլի, քան ինչ-որ բաներ տեսնեն։ Տենց։

Ու կամաց-կամաց շարժվեցինք դեպի Հայաստան։ Արդեն երեկոյան էր։ Դուրս եկանք, երեխեքին բերեցինք։ Բայց անընդհատ ուզում էի գնամ։ Իրանք երեք եղբայրներն էլ հելել էին պոստեր, նույն պահին, ճիշտ ա, չէին ուզեցել երեքին էլ կամավոր բարձրացնեն, ասել էին՝ գոնե ընտանիքից մեկը պետք ա մնա, երեքին էլ չենք կարա, բայց երեքն էլ իրար հետ նույն տեղ գնացել էին, դե, գնացել էին։ Տները, ընդհանուր դռները փակել ենք ու դուրս եկել, սկի չենք էլ փակել, ես բանալին թողել էի դրսից վրեն։ Խոզ ունեինք, նապաստակ, հավ, ամեն ինչ, չհաշված՝ կով, մեղու, ձիեր, էդ բոլորի վանդակները բացեցի, լրիվին թողի, ասեցի՝ չգիտեմ, երբ հետ կգամ, գոնե չսատկեն։ Տենց բոլորին բաց թողեցի ու գնացի։ Մեկ-մեկ որ զանգում էր, ասում էի՝ քանի ամեն ինչ էդքան էլ բարդ չի, ճանապարհով կարանք գնանք գանք, գնանք, տան վեշերը բերենք, բա՝ չէ, ասում էր՝ մենք հետ ենք գնալու։ Բայց ես հույս չունեի, հենց առաջի օրվանից գիտեի, որ ոչ մի բան էլ լավ չի լինելու, ու էդպես էլ իսկապես [եղավ]։ Քանի՞ օր գնացին, առանց զանգ, առանց նորության, ամենավատ տեղն էին երեքն էլ, որևէ բան չգիտեինք։

Լուսավոր օրեր շատ կան, հիմնական՝ էնտեղի։ Նայեք, երեք տարի արդեն էստեղ ենք, բայց երևի չի եղել մի օր, որ լիարժեք ուրախ օր ունենանք։ Տասնհինգ տարի էնտեղ եմ ապրել, ամուսնացել եմ, տեղափոխվել, բայց ամուսինս ավելի վաղ ա էնտեղ եղել ընտանիքով։

Էնտեղի հետ կապված հիշողություններ շատ կա, ու շատ լավ՝ ամեն ինչը, ճիշտ ա, կարող ա ուրիշների համար թվար, դե, քաղաքի պես զարգացած միջավայր չէր, բայց մեր համար էն ավելի լավ էր, քան ստեղի, էսպես կոչված, զարգացած կյանքը։ Հիշողություն․․․ Անհոգ ապրում էինք մեր համար։ Սկսած մարդկանց վերաբերմունքից, մարդկությունից, ամեն ինչից, շատ տարբեր ա էնտեղն ու էստեղը։ Հիմա որ հետ տային, մեծ սիրով կգնայինք՝ առանց մի վայրկյան մտածելու։

Պատերազմից հետո ուզում էինք հետ գնայինք։ Գյուղ պետք ա սարքեին, նորից վերաբնակեցում, այսպես ասած, էն տարածքների մարդիկ հետ գնային, ում տարածքները որ տվել են։ Ու մենք էլ էինք գրվել, որ եթե սարքեն էդ գյուղը, անպայման մենք հետ ենք գնում, բայց չստացվեց։ Կեսրարս հենց էդ պատճառով էր գնացել, որ կարողանա էդ ամեն ինչը կազմակերպի։ Սկզբից՝ մեծ հույսով,  հա, հեսա սարքում են, ամեն ինչ լինում ա, նորից գնում ենք, էլի մեր հողն ա։ Գնայինք էնտեղ ավելի լավ էր, քան գայինք ստեղ, չգիտեմ, ինչ ձևով ապրեինք։ Բայց օրեցօր, ամեն զանգից՝ նորություն կա՞, նորություն կա՞, ոնց որ քիչ-քիչ մարեց էդ ամեն ինչը։ Երևի հասկացան, որ Արցախը էլ չի մնալու, անիմաստ նորից ոչ մի բան չեն անելու։ Էդպես էլ մնացինք Հայաստանում։ Էս հինգերորդ տունն ա պատերազմից հետո, որ տեղափոխվել ենք։ Հույս ունենանք, որ սա գոնե վերջինն ա։

Բնությունը, ազատությունն ու բնությունը, ոնց որ մաքուր ու ազատ էր ամեն ինչից, ստեղ չկա։ Չգիտեմ, ստեղ ինչքան էլ սեփական տուն, էնտեղ էլ ենք սեփական տանը ապրել, բայց էնտեղ ոնց որ քեզ զգայիր դրախտում, ամենուր՝ կանաչ, ամենուր՝ մաքուր օդ, վայրի կենդանիներ, նույնիսկ արջեր մեր մոտակայքում։ Մենք ծովից 2200 մետր բարձրության վրա ենք եղել, փոքր գյուղ ա եղել, բայց անծայրածիր դաշտերով, անտառներ՝ էդքան չէ, բայց հիմնականում՝ դաշտեր, վայրի բնություն, ծաղիկներ, ազատություն, չգիտեմ, կենդանիներ։ Դու քեզ ազատ էիր զգում, լավ էիր զգում, անգամ էն օդը, որ շնչում էիր ոնց որ յուրահատուկ լիներ։ Մեզ որ ասում էին՝ ո՞նց եք էդտեղ ապրում, ասում էինք՝ իսկ ի՞նչ վատ ա, արծիվներները մեզանից ցածր են թռչում, ամեն մարդ չի կարա էդտեղ ապրի, որ ասում էին՝ իսկապես որ, իրո՛ք, դուք պինդ մարդ եք, որ կարողանում եք էստեղ ապրել։ Ու ի տարբերություն շատերի, բացարձակ առողջ, որևէ հիվանդություն չունեինք։ Ասում էի, որովհետև խմում ենք ամենամաքուր ջուրը, սնվում ենք ամենամաքուր սնունդով, օդի մասին էլ խոսք չկա, ինչի՞ պիտի հիվանդանայինք կամ ինչ-որ դժգոհեինք։

Ցավալին էն ա, որ ընդունում ես որպես հայրենիք, բայց փաստացի ասում են՝ դա քոնը չի, դա իրանցն ա։ Գիտե՞ք՝ մեր գյուղում ինչքան խաչքարեր կային ու ինչ պատմություն, ինչ դարերի, որ, ասենք, ո՞նց կարա էլի, էդ ամեն ինչը դու տեսնում ես՝ կա, բայց ինչ-որ մեկը քեզ ասում ա՝ էդ հայկական չի, էդ ադրբեջանցունն ա, ո՞նց կարա։ Մեր գյուղը լրիվ պատված էր խաչքարերով, ուներ երկու եկեղեցի՝ տասներկու-տանսերեքերորդ դարերի պատկանող։ Երկուսն էլ եղել ա, որոնք քանդել են։ էս երկուսն էլ քրդերի շնորհիվ ա մնացել, էդպես պահել են որպես գոմ, ու պահպանվել ա, իսկ էդ քանդվածները ամբողջը իրանք, որ օգտագործել էին շինարարության մեջ։ Ամեն օր, որտեղ ման գայիր, ամեն տան պատին անհնար էր, որ խաչքարի կտոր կամ հայկական գրություն չգտնվեր։ Անհնար էր, չկար, ու էդ ամեն ինչը դու, որ տենում ես, հետո ասում են՝ էդ քոնը չի։ Օֆ, չգիտեմ, դժվար ա խոսել․․․

Մի օր մի մարդ եկավ, տարիքով մարդ էր։ Եկեղեցու կողքը խնձորի ծառ կար, գնացի էնտեղ, ասի՝ տեսնեմ էդ ծառի վրա կա, քաղեմ, երեխեքը ուտեն։ Մեկ էլ մի մեքենա տեսա, մի մարդ էլ եկեղեցու կողքերը ման էր գալի, դե, ես մի քիչ հետաքրքրասեր մարդ եմ, որ գյուղում անծանոթ մարդ էր հայտնվում, ուզում էի տենամ՝ ինչի՞ ա եկել, կապ չունի՝ ինչ ազգ էր, ինձ հետաքրքրում էր։ Մոտեցա, բարևեցի, բարև ձեզ, տենց զրուցեցինք, ասի՝ ի՞նչն ա ձեզ մեզ մոտ բերել, մի քիչ զարմանալի ա ստեղ մենակ մարդ տեսնել, ու որ մենք տեղյակ չենք, հա՛։ Ինքը Ամերիկայից էր, գրող էր, կոնկրետ չեմ կարա հիշեմ ինչ, բայց ինքը ամբողջ Արցախում  ման էր գալիս ու հին դարերի վերագրող խաչքարեր, եկեղեցիներ, չգիտեմ, նման բաներ էր ման գալիս, որ նկարի ու գիրք էր հրատարակում։ Էդպես, բա՝ ի՞նչ կարաս ինձ ցույց տաս։ Ասում ա՝ ճիշտն ասած, ես եկա, եկեղեցիի տեղը գիտեի, համ էլ ապշած եմ, որ էսպիսի բան եմ գտնում, էս դարերի։ Ասի՝ հա։ Խաչքարերի տեղ գիտեի մի քանի հատ ու ամբողջ հետևը հայկական գրություններով, տարի իրեն ցույց տվեցի, նկարեց, զրուցեցինք։ Ասեց՝ ես ուղղակի ապշած եմ էլի, որ մեզ ուրիշ բան են ներկայացնում,  բայց դու գալիս ես, գտնում ու փորձում ես համեմատել իրականությունն ու էն ինչ տեսել ես։ Ասում ա՝ մի քիչ դաժան ա էլի, ասում ա՝ մեզ միշտ ասել են՝ էդպես չի, մեզ ուրիշ բան են ընդհանրապես ներկայացնում, որ դա հայկական չի եղել, չի լինի, բայց ասում ա՝ հիմա ինչ որ դու ցույց տվեցիր, ես զարմացած եմ։ Խոստացավ, որ անպայման խաչքարերով գրքից մեկը ինձ կնվիրի, բայց էդպես էլ չստացվեց։ Ու շատ-շատ էր, որ գալիս էին, ուղղակի զարմանում էին։ Միայն մեր տարածքը չի, ամբողջ, ամբողջ Արցախը, չկար մի էնպիսի տեղ, որ ոտք դնեիր ու, ասենք, սկսած յոթերորդ, ութերորդ դարերից ինչ-որ հուշարձաններ, չգիտեմ, խաչքարեր, մատուռներ, մի բան չգտնեիր։

Շատ հետաքրքիր օրեր ենք ունեցել՝ հատկապես անծանոթների հետ շփումից, վաբշե, հիմնականում՝ տուրիստների, որ գալիս էին, տեսնում, ուրախանում։ Մեծ հույսեր, երազանքներ ունեինք։ Մեկ-մեկ հետաքրքրում ա, մտածում ենք, ասում, եթե պատերազմ չլիներ, հիմա ի՞նչ կլիներ, ի՞նչ փոխված կլիներ։

Մի բան լավ ա, որ երեխեքը էդ ամեն ինչ շատ չեն տեսել, չգիտեմ, մենք չուզեցինք, որ էդ ամեն ինչը իրանց մեջ մնա, որովհետև ծանր ա, մի բան ա լսեն, մի բան ա տեսնել։ Որ ձեները լսում էին, ասում էին՝ էս ի՞նչ ձեներ ա, խաբում էինք, ասում էինք՝ որսորդներն են, կրակում են։ Շատ էր լինում տարածքում որսորդ, որ չվախենան, տենց էլ կարացինք դուրս անենք, որ սթրեսի մեջ չընկնեն։

Շատ հետաքրքիր էր էդ օրը, չեմ մոռանում մինչև հիմա, ես ինքս իմ վրա խնդում եմ։ Որ մենք պատրաստվել էինք դուրս գալու, եղբայրս ընկերների հետ եկել էին Տաք ջուր։ Զանգեց, թե մենակ դուրս չգաք, սպասեք գանք, իրար հետևից գնանք, որ չվախենաք։ Ասի՝ չենք վախենա, պապիկը կգա մեր հետ, դե, երեխեն կքշի, ես էլ՝ զենքով, Աստված գիտի՝ ինչ կհանդիպի, չգիտեմ։ Սենց պատրաստված էինք էլի, պատրաստում էինք։ Վաբշե, եղել ա պահեր, որ դիվերսիա բան ա ներթափանցել, ու էդ մեր համար էդքան էլ խորթ իրավիճակ չէր, ամեն պահի կարար մեկը հայտնվեր։ Ու մեր անվտանգության համար մինիմալ ինքնապաշտպանվել սովորել էինք, բայց մեկ ա՝ վախենում էինք։ Ասի՝ ի՞նչ իմանանք ճանապարհին ինչ կլինի։ Լսում էինք, որ արդեն ճանապարհների վրա են կրակում, տրաքացնում են։ Ներքևից բարեկամներ շատ ունեինք, զանգում էին, բա՝ կրակում են, չենք կարողանում դուրս գանք, ի՞նչ անենք։ Էդ դրանից մի քիչ վախենում էի, ասի՝ երեխեքի հետ մենակ չլինեմ, ես իմ համար ընդհանրապես չեմ վախենում, բայց չէի ուզի, որ երեխեն ինչ-որ մի բան տենա, էդ ինչքան էլ հետո փորձեիր հանես մեջից, չի լինում։ Տենց, որ զանգեցին ասեցին՝ գանք, իրար հետ դուրս գանք, պապիկին ասեցի, ասեց՝ հա, ավելի լավ, տղաները թող գան, չենք վախենա, իրար հետ կգնանք։

Գիշերով հետ եկա ամուսնուս հետ, փոքրիս թողեցի եղբորս տուն, ասի՝ գնանք, գոնե մի անգամ ես գնամ ինչ որ շատ կարևոր ա դրանք վերցնեմ, ինչն էլ՝ չէ, մնում ա, թող մնա, հիմա ի՞նչ անենք, հիմա էդ ա։ Մեքենա չկար։ Էս ՈՒԱԶիկի մեջ, սրանով ենք բերել՝ ինչ կարողացել ենք գիշերվա կես, լույս չկար, ոչ մի բան չկար, վախը մեջդ, չգիտեիր՝ ինչ կարա լինի ամեն պահի, մարդկություն չկար, մենակ ձայներ էր մեկ-մեկ։

Ամեն ճանապարհի կողքերը լրիվ տրաքած ավտոներ, ամեն ինչ։ Ասեին՝ ո՞նց էիր գնացել էդ ճանապարհով։ Էդ պահին վաբշե չգիտես հավատայի՞ր, թե՞՝ չէ, որ էդ նույն [ճանապարհն] ա։ Դժվար էր։

Սիրուն ծաղկանոց ունեի, մենակ ափսոսում եմ, որ չհասցրի գոնե մի հատ ծաղիկ բերեմ էդտեղից հիշատակ։ Սաղ խնդում են վրես, ասում են՝  ինչի՞ դարդն ես, ասում եմ՝ հա, ես ի՜նչ սիրով էի դրել, հիմա ո՞վ պետք ա էդ ամեն ինչը տենա։

Սկզբից ուզում էինք տունը այրեինք, ամուսինս չթողեց։ Մեր եկեղեցիների համար սկեսրայրս սիրուն, երկաթից խաչ էր պատվիրել, որ սարքեն, տեղադրեն։ Էդ խաչը ոնց որ վերջում բերեցինք, չթողեցինք։ Հիմա սպասում ենք, որ ինքը գա, ինչ-որ մի մատուռ կամ չգիտեմ՝ որտեղ կընտրի, տանի տեղադրի։ Էս պահին մեր տանն ա խաչը, պահում ենք։ Մեկ էլ ափսոսում եմ, որ գրադարանից չկարացի գրքերը բերեմ, դրա համար շատ եմ ափսոսում։ Էդ պահին ուշք ու միտքդ քո տունն էր։

Միշտ աչքիս առաջ ա, երբ վեշերը բերում էինք, դե, երկար ճանապարհով եկանք, տեսանք մեքենաների շարան էր։ Ամուսինս կանգնեց, ասեց՝ ճանապարհ տանք, անցնեն։ Մեկ էլ, երկու զինվոր էին կանգնած, երևի տասնվեց տարեկան հազիվ լինեին, մեկը մոտացավ՝ բարև ձեզ, ասինք՝ բարև ձեզ, ու մի տեսակ, ասեց՝ մի բան խնդրեմ էլի, ամաչում էլ եմ, ասինք՝ առանց ամաչելու էլի, ասեք, ի՞նչ ա եղել, ինչո՞վ կարանք օգնենք։ Ասեց՝ կարո՞ղ ա մոտներդ հաց լինի։ Ասի՝ բա, երեխեք, ամաչելը ո՞րն ա, էդ ի՞նչ եք ասում էլի։ Վերջը, ինչ կար ձեռներս տվինք։ Բա՝ շատ ապրեք, կներեք բան։ Պատկերացնո՞ւմ եք էդ պահին ինչքան իրենց նմանները տենց սոված-ծարավ, օրերով ինչերի մեջով են անցել, ու վերջում էլ շատերը տուն չեն եկել, էդ դաժան ա․․․


Recorded in August, 2023

It was very early in the morning... I remember we were surprised to hear the voice of my brother-in-law. "What could it be at this hour?" we thought. By the time we got out, he was gone.

We have a habit of checking the news on the phone every morning, before starting our work. We got on the phones and saw that there were already shootings in Stepanakert [capital of Artsakh, Nagorno-Karabakh], etc. Then we heard my brother-in-law again, who said that the war started. We didn't take it seriously at first, there had always been shootings now and then, so we thought this time it wouldn’t last long either. Then my father-in-law called and said that the boys should get ready to go to the front line. They got ready in a hurry, we sent them off, but we were still thinking it wouldn’t last long, maybe an hour or two.

After they left, we started hearing sounds. Since our village was located a little far from all the action, we could only hear sounds of explosions, but judging from those sounds we realized that this was something different: we'd never heard anything like that before. We immediately started following the news on our phones again and calling our friends to see what was happening, and it became obvious that it was all very serious. There were no men left in the village, everyone had gone to the front, and so did my husband with his brothers, my father-in-law, only the grandfather stayed. There was nothing left for us to do but to wait and see how the situation would develop. They left the car behind so that if something happened, we could take the children out. So we waited and waited... finally the boys called and said that although it’s serious, we shouldn’t be afraid. Well, we weren't afraid, only the grandma and grandpa were panicking. I'm a bit of a reserved person, I try not to panic right away before understanding the situation. And so we went home, and had some coffee, I remember like it was today... the grandma was walking around and crying, but I said, "Ok, let's have some coffee and calm down for a moment." I prepared some food, it was early in the morning, so I said let’s calm down, eat, and then we’ll see. Everyone said, “How can you be so calm, can’t you hear, don’t you see what’s happening?” I said I do, but I said we can’t change anything now.
***
We decided to leave... We agreed that my son would drive the car, he was twelve at that time, and I would be walking ahead of the grandpa with my husband's weapon in my hands since we didn't know what could happen. The shortest road out was through the mountains, but it was a little more dangerous than the other, longer road, so we were conscious that there might be sabotage on the way. We started getting ready, prepared the rifle, put some of our belongings in the car. It was a small car, but we took a couple of essentials for the children. Who knows for how long we'll have to be away? So we got ready but decided to wait for the call [from the front line]. They called a few times and said we should stay for now. Grandpa really wanted to leave as soon as possible, but I said, let's wait, the boys are there, they'll definitely tell us to leave and take the children out if they see it’s getting too dangerous. We didn't want them to hear all these sounds or see things, or let that fear affect them too much.
***
Finally, we slowly moved towards Armenia, it was already evening. We managed to take the children out safely, but I kept wanting to go back. My husband and his two brothers were all on the front lines. Even though they [the authorities] didn't want to take all three of them together, saying that at least one man in the family should stay, all three of them volunteered.
When we left we didn’t even lock the doors of the house. I left the key in the lock from outside. We had pigs, chickens, cows, horses, so I opened all the cages to let them go, I said, "I don't know when I will come back, at least they won’t die.“

Whenever my husband would call me I’d tell him that we should go and bring at least some of our belongings, but he always said no, he said that we would go back. But I had no hope, I knew from the first moment that nothing would be ok.
***
There were many good days, but the main thing is... Look, it’s been three years that we’ve been here [in Armenia], but there has probably not been one day when we felt completely happy. I lived there [in the village in Artsakh] for fifteen years after marriage, my husband was from there. There are many memories associated with that place, all very happy ones... One might think that the village lifestyle is less developed compared to city life, but for us, it was way better than the so-called developed life here [in Yerevan, the capital of Armenia]. Memories... We had no worries, we were free and independent; from everything. Life is very different there and here, friendships, warm relationships... everything really. Now, if they gave our home back to us, we would return without a second of hesitation.

After the war, we wanted to go back [to Artsakh], we heard there were plans to build a village for the people whose territories were handed over to Azerbaijan. We subscribed, but it never came true. My father-in-law went back to organize everything, and at first, we had high hopes that we would go back. But days went by, and after each phone call our hopes faded more and more... perhaps they realized that Artsakh would not remain, and didn’t do anything. So we stayed in Armenia. This is the fifth house we have moved to after the war, let's hope that this, at least, is the final one.
***
Nature... freedom and nature, all pure and free from everything. It's not the same here, even if you live in a house. We lived there in our own house, it was like a paradise – green everywhere, fresh air, wild animals, there were even bears near us. Our village was at an altitude of 2200 meters above the sea, with endless fields around, not so much forests, but mostly fields, wildlife, flowers, freedom, animals... You felt free, you felt good, and even the air was special. Some people would say, "How can you live here?", we said, "Why not, even the eagles fly below us, not everyone can live here." And, unlike many people, we were absolutely healthy. I used to say that it’s because we drank the purest water, we ate the purest food, we had the cleanest air, why should we get sick or complain about something?
***
It’s painful when you know that it’s your homeland, but they come in and say it's not yours, it's theirs. Do you know how many khachkars [Armenian cross-stones] there were in our village, what rich history it had? How can it be, that you see all this with your own eyes, but someone comes and says, it’s not Armenian, it's Azerbaijani. How could that be true? Our village was completely covered with khachkars, it had two Armenian churches belonging to the XIIth-XIIIth centuries, and two other Armenian churches were demolished [by Azerbaijanis (during the Soviet Union?)]. Those two were preserved thanks to the Kurds, who were using them as barns. As for the demolished ones, stones from these churches were used by Azerbaijanis for construction, so wherever you went, it was impossible not to find a piece of khachkar stone or an Armenian inscription. So you see all this, but you’re told that it’s not yours. It's so hard to speak about it...
***
One day a man came to the village... There was an apple tree next to the church, I went there to see if there were any apples on that tree, to pick them for the kids. I saw a strange car, and a stranger walking around the church. Well, I'm a curious person, whenever a stranger appears in the village, I want to know why they came. So I approached to say hello, we started talking, and I asked him what brought him to our village, it was surprising to see a stranger alone. It turned out that he was from the US, he was a writer, searching to photograph centuries-old churches and cross-stones all over Artsakh for his book. So he asked me to show him a few things and said that he was surprised to find centuries-old churches here. I showed him a few cross-stones too all filled with Armenian writings, he photographed them. He said, "I'm simply astonished... We’re told something completely different, but when you come and find it and try to compare the reality with what they present to you, it’s all quite cruel." He said, "They are presenting us with something completely different, that it has never been Armenian, but now I am surprised.“ He promised to give me one of the books with khachkars, but it didn't work out I guess. And it happened many times that foreigners came, and were very surprised. Not only our village, there was no place in the whole of Artsakh where you would set foot and not find Armenian monuments, I don't know, khachkars, chapels, monuments from the VIIth and VIIIth centuries.
There were many interesting days, especially when foreigners and tourists were coming to the village. Now and then we wonder, if there had been no war, what would it be like now, what would have changed...
***
The only good thing is that the children haven't seen all the horrors, we didn't want them to remember all that. It's one thing to hear, it's another thing to see. Whenever there were explosions, we would tell them it was hunters. We didn’t want extra trauma for them.

We were getting ready to leave when my brother and his friends came to Taq Jur [literally “hot water", natural hot water springs in Artsakh]. He called me and asked to wait for him, he wanted to come with us so we don’t get scared. I said we’re not scared, the grandpa will come with us, my son will drive, and I will walk in front with a weapon. We had learned how to defend ourselves, because every moment something could have happened. To be completely honest we were a little scared: who knows what would happen on the road? We were hearing explosions and gunshots, and many of our friends living in the villages located lower were calling and saying that they cannot leave, they’re surrounded by gunfire. I was also worried for the kids, didn’t want them to see anything, such kind of memories stay with you for a long time, no matter how much you try to forget. Anyway, in the end, we agreed to wait for my brother to come accompany us.
***
I went back once, it was the night when my husband came down from the front line, on November 13 [after the Russian-brokered ceasfire agreement was signed between Armenia and Azerbaijan]... I wanted to bring at least some of our belongings. We couldn’t find a truck, we only had our small UAZ... It was the middle of the night, there were no lights, no people around, only distant voices, I was scared. Cars – completely bombed, on the sides of the road... I couldn’t believe it was the same road that we took to come to Armenia… it was difficult.
***
I had such a lovely flower garden, I only regret that I didn't manage to bring at least one flower from there, as a memory. I've put so much love into it! Now who is going to look at it?

At first, we wanted to burn the house, but my husband did not let us. My father-in-law had ordered a beautiful iron cross to be made, we brought the cross with us. When he comes back, he’ll choose a chapel and install it there. I also regret that I didn’t bring any books from our village library, the only link I could think of at that moment was our house…

A scene I often think about… when we were bringing our belongings, we saw two soldiers, they were barely eighteen. One of them approached us, said hello. And then... said he wants to ask us something, but he’s ashamed. We said, “No need to be ashamed, tell us how can we help.” He said, "Would you by any chance have something to eat?" We said, “Boys, anything you need, nothing to be ashamed of!” We gave them whatever we had. I mean, can you imagine how many others like them went through such horrors, and many did not even return home... It’s too cruel.

⇧

10. ԶՐՈՒՅՑ ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ / TENTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023թ․ օգոստոս ամսին

Ես ապրում էի Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ընտանիքիցս հեռու էի ապրում: Ընտանիքս Մարտակերտի շրջանի Հովտաշեն գյուղում էր ապրում։ Ես ուսանողության տարիներին եկել էի Ստեփանակերտ, հետո աշխատանքի բերումով մնացել էի էնտեղ ու մենակ էի ապրում։ Ուրեմն, կռվի օրը՝ սեպտեմբերի 26, ներողություն, 27։ Ես արշավների սիրահար եմ, Երևանից տարբեր տեսակի արշավական պարագաներ էի առել, որ պետք ա ինչ-որ ձեռնարկ սկսեինք ընկերուհուս հետ։ Վրաններ, քնապարկեր, տարբեր տիպի էսպիսի բաներ։ Ու սեպտեմբերի 27-ը իր եղբոր ծննդյան օրն էր, որոշել էինք, որ կգնանք Շուշի՝ Ջդրդուզ կոչվող տեղանքը, կփորձարկենք էդ իմ գնած բաները՝ գամակ և այլն, էսպես տարբեր բաներ, համ էլ այդ ֆորմատի մեջ եղբոր ծնունդը կնշենք, դաշտային պայմաններում։ Էսպես հետաքրքիր կանցնի։

Ես, պայուսակները դասավորած, ու զարթուցիչ էի դրել, որ պետք է շուտ արթնանամ ու գնամ Շուշի, որ էդ ամեն ինչը անենք։ Զարթուցիչից առաջ, ինչ-որ կանխազգացումով, որովհետև անընդհատ լարված ես լինում ու ոգևորված, որ պետք է տեղ գնաս, կարծես, քնած ես և կիսաքնած, ինչ-որ ձայներ եմ լսում՝ տրաքոցների ձայներ։ Դե, քնաթաթախ չեմ հասկանում։ Շարունակվում է։ Դուրս եմ գալիս, փոքրիկ պատշգամբ ունեի, դուրս եմ գալիս էդտեղ։ Քանի որ ինքը ավտոտնակի վրա հավաքած տուն էր, էդպես վարձով տալիս էին, ես էդտեղ էի ապրում։ Ու դիմացս շենք էր, երկինք-բան չէր երևում, ես լավ չէի տեսնում: Իմ դիմացն արդեն բազմաբնակարան շենք էր։ Ու շենքի բոլոր բնակիչները դուրս էին եկել, խառնված իրար, ոչ ոք չի հասկանում՝ ինչ ա կատարվում։ Էդ տրաքոցները շարունակվում են։ Էսպես ակնապիշ նայում եմ ես, շշմած, դեռ չես հասկանում՝ ինչ ա կատարվում, ու օդի մեջ էդ դռռոցները, տրաքոցներ ու ավելի մոտիկ մի տրաքոց։ Մի քանի շենք այն կողմ, տանիքին, անօդաչուն խփեցին, ընկավ էդ շենքի տանիքին, էսպես փշրվեց։ Արդեն հասկացանք, հասկացա, որ պատերազմ է։

Հետաքրքիր տեսարան կար։ Դիմացը՝ ճանապարհի ափին, մի մեքենա ա կանգնած, մեծ մեքենա՝ ԶԻԼ կոչվող, էդտեղ, բացած, մի մարդ աշխատում ա, ոչ գլուխը բարձրացրեց․․․ Ես ամբողջ ընթացքում իրեն էի նայում: Հետաքրքիր [է], որ հիմա վերհիշում եմ էդ պատկերները՝ էտապ-էտապ, որ հիշում եմ, առաջինը հենց էդ մարդն ա, որ մի հատ չնայեց, մի հատ խուճապի չմատնվեց, ասես, էդ շատ սովորական մի բան էր, որ պետք ա էսպես լիներ, ու ինքը մինչև վերջ [մնաց]։ Արդեն շենքից, խառնված, երեխաների լացի ձայներ, որովհետև շուտ արթնացրեցին երեխաներին, յոթին, հիմա ժամը հստակ չեմ կարող ասել, բայց յոթ անց էր կամ յոթին պակաս ինչ-որ, դե, էդ ժամին բոլորը քնած են լինում։ Ու  դժժոց էր գալիս դիմացի շենքից, մարդիկ խոսում էին, զանգեր, հիմնականում բոլորն իրենց այն բարեկամներին են զանգահարում, ովքեր, բնականաբար, բանակում են աշխատում։ Հասկանալու համար ֆեյսբուքն ենք արագ թերթում, ես դեռ իմ պատշգամբում կանգնած եմ։ Թե ինչքան մնացի էդտեղ, չեմ կարող ասել։

Հասկացանք, որ պատերազմ է սկսվել։ Հետաքրքիր բան է, որ միշտ՝ մանկության տարիներից սկսած մինչև մեծ տարիները, իմ համար ամենաահավոր բանը, որ ես միշտ պատկերացնում էի, երբ հայրիկը շատ էր պատմում պատերազմից, էդ անցածից, իմ ամենամղձավանջային երազն էր, երբ ես երազում տեսնում էի, որ պատերազմ է սկսվել։ Մի էդպիսի փորձ ունեցել ենք՝ Ապրիլյան պատերազմը 16 թվականին, ու սա էլ՝ նորից Էդ զգացողությունն ա, որ նորից սկսվեց։

Էդպես հանգիստ, սառը զգացողությամբ մարդիկ արագ իջան, նկուղ կար շենքի բակում, դե, ես էլ, էսպես շորտով էի ու մայկայով, ուզում էի իջնել նկուղ։ Հետո հիշեցի անցյալի պատմություններ, որ մեծերը պատմում էին, որ ինչքան երկար են մնացել նկուղում և այլն և այլն։ Մտածեցի, որ գուցե շատ երկար տևի էս ամեն ինչը, գուցե մտնենք նկուղ, ու ինչ-որ ռմբակոծություն սկսվի։ Եկա տուն, երկար շալվար հագա, բոթասներ հագա, որ, չես իմանա, ինչքան կմնաս էնտեղ։

Դե, զուգահեռ իրականությունը՝ մերոնք։ Իրենք էլ են արթնանում, հարսը եղբորս արթնացնում ա, ասում ա՝ պատերազմ ա սկսվել։ Գյուղի վրայով էլ էին թռչում, որովհետև պատերազմը, որ սկսվեց, առաջինը հենց կարևոր օբյեկտներին խփեցին։ Անօդաչուները հենց առաջինը, միանգամից էդ կարևոր ՀՕՊ-երին, զորամասերին, բոլորին միանգամից խփել էին։ Հարսս մտել էր, եղբորս ասել էր, որ պատերազմ ա, ասել էր՝ կատակ ե՞ս անում։ Բնականաբար, առաջին զանգը ինձ էր եղել հասկանալու համար։ Ու ես, որ իջել էի նկուղ, անհասանելի էի եղել։

Հետո, ինչ-որ պահի հասկացա, որ կարելի ա տուն զանգահարել։ Զանգահարեցի, չեմ հիշում, թե՞ դուրս եկա արդեն հասանելի տեղ, թե՞ մաման զանգեց, թե՞ ես մամային զանգեցի, ճիշտն ասած, էդ պահը լավ չեմ հիշում։ Բայց մամայի՛ն զանգեցի, որովհետև ենթադրեցի, որ էդ ժամին մաման ա արթուն լինում, մնացածներն ավելի երկար են քնում։ Զանգեցի մամային, մաման զարմանալիորեն շատ հուզված, համարյա լացում էր։ Ասեցի՝ լավ մամա, հանգստացի, ինչ մի բան ես արել։ Որովհետև մեր ընտանիքում չկա տենց խուճապահար վիճակ, դե հիմա, պատերազմ է։

Արդեն վերջացավ էդ կրակոցները, հըլը դեռ էդ դժժոցն ա։ Մարդիկ, արդեն խուճապի մատնված, նկուղից էլ են դուրս եկել, որովհետև դադարեց էդ բանը, միացրեցին տագնապի ազդանշանը։ Չգիտեմ, երբևէ լսե՞լ եք, թե՞ չէ, էդ սիրենաների ձայնը, ամբողջ Ստեփանակերտով մեկ, տհաճ էր դա, առաջին անգամ էի լսում։ Ապրիլյան պատերազմի ժամանակ ես ուսանող էի, հանրակացարանում, բայց էն ժամանակ էդպիսի բան չկար, որովհետև էն ժամանակ ինչ եղել, չի եղել, սահմանում ա եղել, ու մենք ոչինչից տեղյակ չենք եղել։ Իսկ հիմա մայրաքաղաքի վրա էր առաջին հարվածը։ Դա, բնականաբար, լուրջ էր։ Նստեցի, էսպես աստիճաններ կար տան դիմաց։ Արթնացել եմ, ասացի սուրճ խմեմ։ Զանգահարեցի քրոջս, ինքը՝ էսպես տագնապած, ասում եմ՝ լավ դե, հանգստացի, տես, (ցույց եմ տալիս), դրսում նստած սուրճ եմ խմում, ամեն ինչ լավ ա, ամեն ինչ նորմալ կլինի։ Ու ընկերներն են գրում՝ ինչպե՞ս եք, և այլն։ Շուշիից ընկերուհի՝ շատ մտերիմ, ինձ գրում ա՝ ինչպե՞ս ես, որովհետև իրենք տեսել էին, թե ինչպես ա Ստեփանակերտի վրա խփում, դեռ Շուշիի վրա ոչինչ չէր եղել։ Տենց, խոսում ենք, չգիտեմ՝ ինչքան, ինչքան ժամանակ ա անցնում, հետո ասում եմ՝ ափսոս, չգնացինք, որովհետև դեռ էդքան էլ չէինք առերևսվում, էդ պահին թվում էր, հա, գուցե ինչ-որ վախեցնելու բան ա, գուցե կոպիտ կհնչի՝ ակցիա է, ինչ-որ մի բան, բայց որ լայնամասշտաբ պատերազմ էր, դե, էդ առաջին մի քանի ժամերին չէինք հասկանում։

Իմ բանը էդ էր՝ գուցե կարճ տևի, մենք, ամեն դեպքում, գնանք մեր խրախճանքին։ Վերջը, խոսեցինք, ասեցինք, որ դա թեմայից այլևս դուրս է։ Եղբայրս զանգահարեց,(էն ժամանակ ես մեքենա չունեի), ասեց՝ արի, պատերազմ ա արդեն, լայնամասշտաբ պատերազմ է սկսվել, արի ես գամ, քեզ բերեմ տուն, որ բոլորդ ընտանիքով միասին լինեք, դե, ես գնում եմ։ Ասեցի՝ չէ, չէ մի արի: Ասեց՝ չէ, արի, որ հանգիստ լինեմ, հանգսիտ գնամ, չես իմանա՝ ինչպես կծավալվի, որ ընտանիքը միասին լինի։ Ասեցի՝ լավ, դե արի։ Եկավ, մինչև հիմա հիշում եմ էդ դեպքը, մի հատ զինվորական պանամա ունեի՝ էլի էդ արշավական գնածներից։ Ասեց՝ էսի տուր դնեմ գնամ։ Ասի՝ լավ դե, մի երկու օրով գնում ես, էդ տանելու ես թազա գլխարկս փչացնես, քեզ ընդեղ կտան գլխարկ։ Վերջը, չտվեցի էդ գլխարկը, որ դնի գնա, որովհետև չէինք պատկերացնում էլի, որ սենց մեծ մասշտաբների կլինի, ու պատերազմն էսքան կխորանա։

Եկանք տուն։ Մի տեսակ սպառված ինձ զգացի, մտա իմ սենյակ, պառկեցի։ Էդ ընթացքում եղբայրս պատրաստվում էր, եկավ, ասեց՝ դե, գնում եմ արդեն։ Շատ նորմալ, առանց որևէ էմոցիոնալ ֆոնի, գրկեցի, ասեցի՝ զգույշ կլինես, արա։ Սենց մի քիչ էլ ավելի դրական տրամադրությամբ, որ ինքն էլ հանկարծ [չնեղվի]։ Ճիշտ ա՝ իր տեսակով էդպիսի տղա չի, բայց ամեն դեպքում։ Ասեց՝ լավ։ Ու տեղիցս նորմալ վեր էլ չկացա, հա, պատերազմ է գնում, երևի դա նաև դաստիարակության հարցն էր՝ հասկանալու համար՝ խի՞ ա գնում, ինչքա՞ն ա կարևոր իր գնալը, որևէ տիպի բան չի եղել, որ սենց լացելով [ճանապարհենք], դե հիմա, պե՛տք ա գնա, բա ո՞վ գնա։

Դեպքերը գնալով ավելի զարգանում են։ Ու լսում ենք արդեն առաջին զոհերի անունները։ Հասկանում ենք, որ էս ամեն ինչը շատ լուրջ ա։ Ասինք՝ մի քիչ էլ ավելի բարձրանանք վերևի գյուղը՝ Հասիվ գյուղն է, Վանք գյուղը։ Էնտեղ ավելի թիկունք ա։ Գնացինք էնտեղ։ Կապը սարսափելի էր դարձել՝ հա՛մ ինտերնետ կապ, հա՛մ հեռախոս, զանգահարել չէր լինում։ Գնացինք, մեզ թողեցին՝ հարսին ու ինձ թողեցին էնտեղ, մաման ու հայրիկը նորից գնացին գյուղ։ Գնացին ու դուրս գալու պահից դարձան անհասանելի։ Մենք իրենց հետ խոսել ենք հաջորդ օրվա կեսօրին, որովհետև կապ չկար։ Չգիտեմ, խենթանալի վիճակ։ Հարևանի տանը ինտերնետ կար, չգիտեմ ոնց, իրենց տան դիրքից, թե ոնց։ Գնացինք էնտեղ, ես կպա համացանցին։

Արդեն կամավորական խմբեր սկսեցին ձևավորվել, որովհետև, երբ որ շատերը գնացել էին պատերազմ, էդ խուճապից շատերը՝ կանայք դուրս էին եկել։ Որոշ ենթակառուցվածքներ սկսել էր Ստեփանակերտում լավ չաշխատել։ Ամենակարևորը, որ հացի փռերում ուզում էին, որ մարդիկ գնան օգնեն, էլ չէին հասցնում։ Ես ասացի՝ ես գնում եմ, ես պետք ա գնամ։ Բոլորը ասում էին՝ ո՞ւր ես գնում, ասի՝ չէ, ես պետք ա գնամ։ Տրանսպորտ-բան չէր աշխատում։ Հարսի հայրը ինձ մի կերպ ճանապարհեց, ես գնացի Ստեփանակերտ։ Ճանապարհին հասել ենք ինչ-որ տեղ, որտեղից պետք ա գնամ Ստեփանակերտ, մի մեքենա հանդիպեց, ցավով պիտի նշեմ, պատերզամի երկրորդ օրն էր, մի ընտանիք՝ լիքը բաներով դուրս էր գալիս։ Դա ընկճող էր, նեղվեցի շատ, որ խորը թիկունքից մարդիկ դեռ առաջին օրերին, ճիշտ է՝ կանայք էին, բայց, ամեն դեպքում։ Ու գնացի Ստեփանակերտ, գնացի իմ տուն, գրեցի, ասեցին՝ որ հացի փռում կարիք կա, ու ես գնացի էդ հացի փուռը։

Ուրախ-զվարթ աշխատում էինք, հաց էինք թխում։ Իմ համար շատ անսովոր գործ էր։ Շատ կամավորներ կային, բայց սկզբի երկու օրն էր, որ շատ կամավորներ կային, հետո կամաց-կամաց, գնալով թիվը քչանում էր, որովհետև սիստեմատիկ արդեն Ստեփանակերտի վրա էլ էին խփում, ու շատերը դուրս եկան, շատերը։ Նաև ինձ միացավ իմ ընկերներից մեկը, նոր էր եկել բանակից, իրան չէին տարել։ Շատ մտերիմ էինք, մենք միասին պարի խումբ ունեինք, էդտեղ էինք պարում։ Մենք հիմնականում երեկոյան հերթափոխին էինք գնում, որովհետև էդ ժամանակ մենակ էդ աշխատող մի քանի կանայք էին, կամավորներ էդ ժամին չէին լինում, ու ամենադժվար [ժամն էր]։

Ամբողջ գիշեր հաց էինք թխում, գնում, մի քանի ժամ քնում, հետո ջրի ֆաբրիկայում օգնության կարիք կար: Չէ՛, ներողություն, մինչև էդ հացի փուռը գնալը, ես միացա ինչ-որ կանանց, գնացինք մրգի արտադրամաս։ Հիմա, որ հիշում եմ, նենց անհեթեթ ա դա թվում, որովհետև դա էդ պահին կարևոր չէր, ուղղակի, որ միրգը փչանում էր, գնացինք էդ մարդկանց օգնենք, որ իրենց արտադրանքը չփչանա։ Դա էդ պահին ռազմաճակատի համար կարևոր բան չէր։ Կանանցով, հիշում եմ, որ տարբեր բաներից խոսում էին։ Մշակույթի նախարարությունում աշխատող մի կին կար, էնքան զվարճալի կին էր, հետաքրքիր պատմություններ էր պատմում, հումորներ անում։ Երևի մի հինգ-վեց ժամ մնացել ենք էդտեղ, մի պահ կտրվեցինք իրականությունից, որտե՞ղ ենք․․․ Կին կար, որ իր և՛ ամուսինը և՛ տղան էդ պահին էլի առաջնագծում էին, ու էդ կինն էլ մեր հետ, էսպես՝ հումորներ, ծիծաղ և այլն։ Դեղձ էինք մաքրում, հիշում եմ, շատ մեծ-մեծ դեղձեր էին։ Էդ գործն էինք անում։

Հետո ես հասկացա, որ դա էդքան էլ առաջնահերթ գործ չի, էդ պահին կարևորը հաց թխելն էր, որովհետև կոնկրետ էդ հացի փուռը, որտեղ մենք աշխատում էինք, նաև կռվից առաջ բանակի հետ պայմանագիր ուներ, որ «իքս» տեղի զորամասերի հացը իրենք էին ապահովում։ Հա, թխում էին, մեքենաները հասցնում էին համապատասխան վայրը։ Ու կար նաև, օրինակ, քաղաքացիական, հա՛, որ ներքին սպառման համար էր։ Մենք նախընտրեցինք էդտեղ գնալ, որովհետև բարձում էին մեքենաները ու տանում առաջնագիծ։

Սկսեցինք հացի փռում աշխատել, ցերեկներն էլ ջրի արտադրամասում․ ջուր էին լցնում, տանում առաջնագիծ։ Հետո, շատ մեծ ծավալի բեռներ էր գալիս՝ քաղցրավենիքներ, բաներ, նաև էդ ջրի արտադրամասին կից պահեստ կար, օգնում էինք էդ բաները դասավորեին, տեսակավորեին, որ էլի պետք ա ուղարկեին առաջնագիծ։ Շատ-շատ բաներ կար, բայց նաև էդ տանելն էր սկսել շատ դժվարանալ, որովհետև որոշները շատ նշում են, որ հաց չկար, սոված էինք մնում։ Ամեն ինչ կար, էնպիսի բաներ էին մարդիկ ուղարկում Հայաստանի տարբեր տեղերից, որ մենք երևի ոչ կերել ենք, ոչ տեսել։ Ամենաթանկարժեք ծխախոտները, ամեն, ամեն ինչ, ու տանում էին, բայց որոշները տեղ չէին հասնում, որովհետև անօդաչուները էդ մեքենաներին էին խփում։ Էդ գնդակոծությունների տակ, ամեն վարորդ չէր, որ համարձակվում էր քշել։ Սա էր պայմանը, որ չէր հասնում առաջնագիծ էդ սնունդը։ Բայց, որ չկար, դա ես իմ աչքով եմ տեսել՝ ինչքան բան կա, իմ աչքով։ Մենք ենք դրել զինվորական բեռնատարի վրա, որ տանի հասցնի տղերքին, չեմ կարծում էլի, որ դա ինչ-որ կերպ պետք ա յուրացվեր։

Հետո, մյուս ընկերուհիս զանգահարեց։ Ինքը Ասկերանի շրջանի Ակնաղբյուր գյուղում էր։ Նախորդ պատերազմի ընթացքում հետաքրքիր բան կա, որ Ակնաղբյուրն ամենաապահովն [էր]։ 90-ական պատերազմներին մարդիկ, օրինակ, Արցախի տարբեր տեղերից, որ շատ վտանգավոր էր, կանայք գալիս էին հենց էդ գյուղը պատսպարվելու։ Դե, մենք պատերազմական երկիր լինելով՝ էդպես էլ չհասկացանք կարևոր մի բան, կարևորն ու անկարևորը չզատեցինք։ Մեր որևէ գյուղում չկար մի հատ նկուղ, այսինքն, գոնե քաղաքներում էդ շենքերի տակ նկուղներ կային, բայց գյուղերում որևէ նկուղ չկար։ Ու էնտեղ պատսպարվելու միջոց, չգիտեմ՝ ի՞նչն էր լինելու կամ եղել։ Վերջը, ընկերուհիս, հազիվ պայմանավորվեցինք, էդ հացի մեքենան, որ պիտի գնար Ջաբրայիլ հաց տաներ, էդ մեքենան հետ գալուց իրեն բերեց։ Ինքն էլ եկավ միացավ մեզ, դարձանք երեք։

Հացի փռում էդպես աշխատում էինք։ Հետաքրքիր դեպքեր հացի փռում կային, տենց մարդիկ գալիս էին, գնում էին, սահմանից էին բաներ պատմում։ Ու քանի գնում էր, վատանում էր։ Մի երեկո գնացինք, լույսերը տարան, ու նստած էինք։ Ռմբակոծություն ա։ Լույսերը որ տարան, չէր լինում հաց թխել, մի ամբողջ խմբաքանակ խմորը փչացավ, չհասցրեցինք թխել։ Ու նստած էինք։ Քանի որ ռմբակոծում են, տվյալ իրավիճակներում շենքի մեջ չակերտավոր ապահով տեղեր կա, էս դռների տակ, բան, ամուր ա էլի լինում։ Էդպես մի քիչ լայն տեղ էր, փայտ էր դրած, երեքով նստած ենք։ Սա մի քիչ զգացական պահ ա։ Խոսում ենք, ասում եմ, որ կռիվը վերջանա՝ ի՞նչ ես անելու։ Ռոմ ունեի, մի հատ ընկերուհի ունեմ, որ միշտ գնում էր ինչ-որ ուրիշ տեղ, Հայաստանից դուրս, իմ համար դյութի-ֆրիից ռոմ էր առնում, սիրում էի։ Էդպես էլ չխմեցինք էդ ռոմը։ Ասեց՝ կգնանք, կնստենք, էդ ռոմը կխմենք, կերգենք, կպարենք։

Ես էլ մի դանակ ունեի՝ միշտ պայուսակիս մեջ էր։ Մինչև հիմա էլ էդ պայուսակը միշտ առաջին անհրաժեշտության իրերով այլևս իմ հետ ա, միշտ՝ անձնագիր, էդ դանակը, որոշակի շորեր, հիգիենայի պարագաներ, տաք բան, միշտ իմ հետ էր, տանում էինք, օրինակ, հացի փուռը, մեր հետ բերում էինք տուն, ընդհանրապես պետք չէր գալիս, բայց ամեն դեպքում մեր հետ տանում էինք։ Էդ դանակը չխկացնում եմ, բացում եմ, փակում եմ, բացում եմ, փակում եմ։ Ընկերուհուս ասում եմ՝ վախենում ե՞ս։ Արհամարհական ինձ ա նայում, մտքում՝ էս ինչ անհեթեթ հարց ես տալիս։ Ու սենց անհանգիստ, տհաճ զգացողություն ա, որ գոնե լույս լիներ էս հացը թխեինք էլի։ Ասում եմ՝ ուզո՞ւմ ես վիզդ կտրեմ, հանգստանաս։ Ասում եմ՝ դու կազատվես էդ բոլոր մտածումներից, ու մտցնում եմ էդ ալյուրի մեջ, հանում եմ։ Տենց անհամ կատակներ էինք անում անընդհատ, ու վիճակը էնպիսին չէր, որ ընկճված ենք։ Վերջը, որովհետև ամեն մեկս գոնե մեր մասով գիտեինք՝ ով ունենք էնտեղ, ու իրենց անցնելը ինչ կարժենա, էսպիսի մտածում ունեինք։

Էսպես մի քանի օր շարունակ՝ էլի նույն գործը։ Մի տեսակ, օրերը չէր լինում տարբերել, որովհետև նույն ռեժմիով՝ երեկոները աշխատում էինք, ցերեկները, առավոտյան, հինգի կողմերը մի քիչ քնում, հետո ցերեկը՝ ջրի արտադրամաս, հետո նորից հացի փուռ։ Էնքան հարազատացել էր էդ հացի փուռը։ Հետո հերթական օրերից մեկին, գիշերը ժամը հինգն ա, գալիս ենք տուն, դե, շորերով պառկում, շորերով արթնանում էինք, ասեցի՝ ես պիտի հանգստանամ, բան չեմ կարող անել։ Գնացինք, սկզբում իջանք նկուղը, էդ մարդիկ՝ բոլորը արդեն մեզ գիտեին, հաց էինք բերել տաք-տաք, իրենց հյուրասիրեցինք։ Ասեցինք՝ չէ՛, մենք գնում ենք տանը քնենք։ Եկա տուն, ասեցի՝ ես չեմ կարող շորերով քնեմ, չեմ հանգստանա, շալվարս հանեմ։ Պառկեցինք, մեկ էլ երեքս իրար հետ, չգիտեմ ինչ զգացողություն էր, ասեցինք՝ չէ‘, գնանք նկուղ։ Վեր կացանք, հագնվեցինք, հենց շենքի դեմն էր, էդ իմ տան դեմն էր, իջանք նկուղ։ Իջանք նկուղ։ Էդ պահին մարդիկ շատ սոցիալապես հավասարվում են իրար, ու հենց գնացինք, մի առանձնակի վերաբերմունք կար նաև մեր նկատմամբ, որովհետև մենք ինչ-որ կամավոր աշխատանք ենք անում, հաց ենք թխում, իրականում ոչինչ գործ էր դա, որ պիտի անեինք, միանգամից մեզ տեղ տվեցին, դե, մենք ոչինչ չունեինք, մարդիկ արդեն էնտեղ, հայերեն ասած, տնավորվել էին, անկողիններ բան։ Ասեցին՝ էստեղ տեղավորվեք։ Վերջը, ամենակարևոր բանը իմ հետ ես տարել էի՝ բարձը։ Դրեցինք, տեղավորվեցինք մարդա մի տեղ, մի քիչ աչքներս կպցրել էինք, ու մեկ էլ ռմբակոծություն՝ հենց մեր շենքի հատվածում։

Նայեք, էդ շեքի մոտ էլէկտրասեծը կար, որ շատ կարևոր էր իրենց նաև հոսանքից մեզ [զրկելու համար], ու անընդհատ էդտեղ էին խփում։ Դե, ոչ միշտ էր, որ կարողանում էին դիպուկ խփել, նաև շենքին էին խփում։ Ես պատկերացնում եմ, որ մենք հանկարծ ու մնայինք տանը։ Որ խփեցին, ճիշտ ա, ուղղակի շենքին չկպավ, ուղղակի էդ ճնշումից էդ շենքի բոլոր պատուհանները ջարդվել էր, ու խփել էր դիմացի տներին։ Ամբողջ էդ տների դիմացի ինչ կար չկար, պատուհաններ էր ջարդվել, բան։ Ես պատկերացնում եմ, շատ հավանական ա, այ տենց ինչ-որ կրակոց, մենք դուրս էինք գալու էդ բաները մեզ․․․ Երևի նախազգացում էր, որ պիտի մենք իջնենք նկուղ։

Էդ ժամանակ մի տղա էր դուրս եկել, ծխախոտ էր գնացել գնելու, արդեն լուսաբաց՝ յոթի բանի կողմերն էր, մեկ էլ՝ գլուխը ճղած բերեցին։ Կպել էր էդ բաներից։ Արագ վիրակապում են։ Բոլորը նստած, կծկված, չգիտես ինչու, ես ու ընկերուհիս կանգնած ենք, ուղղակի։ Խփում են, միմիկա չի շարժվում։ Հետո ինչ-որ պահի ֆրանսիացի լրագրողներ եկան։ Ժամանակի զգացողությունը չեմ հիշում։ Ֆրանսիացի լրագրողներ էին, մարդկանց հետ խոսում էին, ինտերվյուներ էին անում,  բայց ռմբակոծությունը շարունակվում ա, անընդհատ խփում են, խփում են։ Լուրեր եկավ, որ էլեկտրասեծում արդեն զոհ կա, մնացել է փլատակների տակ։ Էդ ժամանակ Ստեփանակերտում ԱԻՆ-ը՝ արտակարգ իրավիճակների, բավական լավ գործում էր, էդ ռմբակոծության տակ ակնթարթորեն եկան, գլուխը որ ճղել էր՝ էդ տղային տարան հիվանդանոց՝ շատ արագ, շատ։

Մեր Շուշիի ընկերուհին ա զանգում։ Ասում ա՝ ձեր շենքը շատ վտանգավոր ա, անըդհատ խփում են, գալիս եմ, ձեզ բարձրացնեմ Շուշի։ Ասում ենք՝ գալիս ես ի՞նչ անես, նախ՝ խփում են, կարող ա գաք, հենց շենքի դեմը մեքենային խփեն։ Մեզ թվում ա, որ թեման փակեցինք։ Մեկ էլ՝ զանգ եմ ստանում, ասում ա՝ շենքի դիմաց ենք։ Դե, հո՞ չենք ասի, որ [գնա]։ Վայրկյանների ընթացքում ես մտնում եմ տուն, վերցնում եմ ընդամենը իմ անձնագիրը, տղաներից մեկի անձնագիրը վերցրել էի, որովհետև, սկզբում նշեցի չէ՞, որ ազգագրական պարի խումբ ունեինք, հասարակական կազմակերպություն էինք դարձնում, իրա անձնագիրը պետք էր էդ գործընթացի համար, էդ անձնագիրն եմ վերցնում, ու պայուսակիս մեջ մի երկու մանր՝ ատամի խոզանակ ա, բան ա, սենց շատ քիչ։ Որևէ փոխնորդ շոր, որևէ բան [չեմ վերցնում]։ Դե, ասում ենք, գնանք մի երկու օր Շուշի, պետք լինի նորից կիջնենք։ Ասում ա՝  հանգիստ եղեք, ինչ գործ ստեղ եք անում, Շուշիում ավելի կարիքը կա, որովհետև էնտեղ ընդհանրապես օգնող չկա։

Գնում ենք։ Շուշիի բնակիչներն էլ տարբեր նկուղներում են։ Մենք գնում ենք, քոլեջ կար էնտեղ, ու իր նկուղը հենց վերջին ստանդարտներով՝ պատերազմական իրավիճակների համար, բավականին մեծ նկուղ։ Գնում ենք, բայց անգամ նկուղ չենք իջնում։ Ահագին մարդիկ կան, որ էդ նկուղներում են։ Պատրաստվում ենք գնանք էդ հացի փուռը, զանգահարում ա, ասում են՝ խմորը արել ենք, ժամը երեքին պետք ա սկսենք թխել, երեքին կգաք։ Ասում ենք՝ լավ։ Համարյա ուզում ա երեքը դառնա, ասում են՝ երեխեք, չեք իմանա, ե՞րբ կգաք, (էնտեղ մի կին կար, էդ բանի խոհարարը, աշխատող խոհարարն էր, որ նաև էդտեղ խոհարարական դասեր էին անցնում), ասեց՝ ճաշ եմ եփում, (աջափսանդալ էր, հիշում եմ) ասեց՝ հաց կերեք, նոր գնացեք, ի՞նչ իմանաք՝ ինչ կլինի։ Նստած էդ հացն ենք արագ-արագ ուտում, որ հանկարծ չուշանանք մեր սրբազան գործից, ուժեղ պայթյուն ենք լսում, շատ ուժեղ։ Արագ, դե, էդ բանը որ միանում ա, արագ իջնում ենք նկուղը, որովհետև հաջորդը կարող ա ստեղ խփեն, հաջորդը էնտեղ խփեն։ Իջնում ենք նկուղ ու հետո արագ նկուղից դուրս ենք գալիս։

Լուրեր են գալիս, որ խփել են Շուշիի մշակույթի տան վրա, խփել են ուղիղ կենտրոնին, բավականին մեծ, հսկա, նոր էլ կառուցել էին, ու էդպես փշրվել լցվել էր, շատ, թվով ճիշտն ասած չեմ կարող ասել, բայց շատ թվով զոհեր, վիրավորներ, էդ շենքից։ Մեր տղերքից մեկը գնում ա, գնում ա, որ օգնի, վերջը, գալիս ա, ասում ա՝ էդ մարդկանց մեկի ոտքերն ա կտրվել։ Մահացածներին, հլը փլատակների տակ մարդիկ, բան, վերջը, ահագին օգնել էին իրանք, հանել էին էդ բաները։ Վերջը, նորից կաթվածահար ա լինում ամեն ինչ, մենք էլ չենք կարողանում գնալ էդ հացի փուռը, ու մի քանի օր մնում ենք էդ նկուղում։ Արդեն, ով որ մեզ տարել ա, իր ծնողները մեզ այ սենց են անում՝ գնացեք, գնացեք, գնացեք, գնացեք։ Ասում ենք՝ չենք ուզում գնալ, որովհետև գնալը նման ա վերջին։

Լինում ա ընթացքում մարդիկ են գալիս, գնում են, ինչ-որ օգնություններ են բերում՝ տարբեր տիպի, տարբեր ոճի, սփյուռքից մարդիկ տենց գալիս գնում և այլն, և այլն։ Ես խոսում եմ մերոնց հետ, մենակ եղբայրս ա ասում՝ գնա։ Ես էլ ջղայնանում եմ, ասում եմ՝ ո՞նց թողեմ էլի գնամ, ո՞նց հնարավոր է գնալ։ Վերջին բանը էն ա լինում, որ մաման ինձ, մոտիկ ենք  դե, շատ եմ գնացել-եկել իրանց տուն, ինձ քաշում ա մի կողմ, ասում ա՝ դո՛ւ ես մեղավոր, որ չեք գնում, որ դու ասես՝ հա, գնում ենք, կգնաք։ Ոնց որ ըտեղ նեղվում եմ, որովհետև Աստված չանի մի բան լինի, ես ինձ մեղավոր կզգամ, որ իմ պատճառով ինչ-որ բան եղավ, ասում եմ՝ լավ, կգնանք։ Հելնում ենք, որ դուրս ենք գալիս: Հետաքրքիր ա, մտնում ենք կանգնում շենքի բակում (Ղազանչեցոց եկեղեցու դիմացի շենքն էր),  տնից արագ, չգիտեմ ինչ ա վերցնում, բայց շատ արագ, երևի փաստաթուղթ կամ ինչ-որ մի բան, ոչ նորմալ շոր ա վերցնում, ոչ բան, շատ քիչ բաներ, ու շարժվում ենք:

Ես զանգում եմ մամային, միակ դեպքը, որ հուզվում եմ էդտեղ ա լինում։ Մաման ասում ա՝ էդքան վատ ա՞, որ գալիս եք։ Դա չասեցի, որ արդեն մեր գյուղի վրա էլ են շատ ռմբակոծում։ Քանի որ էդ ժամանակ նաև հարսը հղի էր արդեն երկրորդ բալիկով, մենք որոշում ենք, որ ամեն դեպքում ճիշտը չմնալն ա։ Ի՞նչ իմանաս էդ ռմբակոծությունները։ Մաման ու հարսը արդեն շուտվանից եկած են լինում ստեղ։ Մենք ճանապարհին դուրս գալով, երեքս իրար հետ նստած ենք, ասում ենք՝ պատկերացնում ե՞ք էլ հետ չգանք։ Ծիծաղում ենք, ասենք, ո՞նց հնարավոր ա էլի տենց բան լինի։ Բայց բոլորս շատ տխուր ենք, որովհետև ոնց որ գնալը մի տեսակ հա՛մ դավաճանության նման ա, ոնց որ թողնում ես էլի իրան, հա՛մ էլ էն, որ մնալն էլ [անհնար ա]։

Մաման մեր հետ գալիս ա մինչև Գորիս, որ ինչ ա ճանապարհից մենք հանկարծ չիջնենք, ուրիշ տեղ չգնանք։ Հետո Գորիսից տանում են էնտեղ Կանանց Ռեսուրսների կենտրոն, մինչև սպասենք, հորեղբորս տղան գալիս ա։ Տեղ սփյուռքահայեր են գալիս, որ գալիս գնում են, բան։ Վերջը, էդ աղջիկներն ասում են՝ Արցախից մեր աղջիկներն են, ասում են՝ հա։ Որ արդեն հորողբորս տղան զանգում ա, ասում ա, որ արդեն հասել եմ, դուրս ենք գալիս։ Էդ տղաներից կանչում են, ասում են՝ կներեք մի րոպե կկանգնեք։ Կանգնում ենք, ու ոնց որ, դե, ընկերուհիներիցս մեկը ստեղից ա մոտենում, ինքը էնտեղից ա գալի, ու գումար ա տալիս, ասում ա՝ բան կանեք էլի, կարող ա պետք լինի։ Բնականաբար չի վերցնում էդ գումարը, ու արցունքները թափում ա աչքերից։ Ասում ա՝ ի՞նչ օրի ենք էլի հասել։ Ոչ թե վիրավորվում ա, որ գումար են տալիս մեզ, այլ՝ ոնց որ իրավիճակը շատ հուզիչ ա էլի լինում։ Մենք ընդհանրապես էդ գումարի կարիքը երեքս էլ չունեինք։ Էդ ժամանակ երեքս էլ նույն տեղն էինք աշխատում, ֆինանսապես՝ բավականին կայուն։ Բայց իրավիճակը ինչքան ա էլի հասել գագաթնակետին, ինչքա՜ն։ Վերջը, էլի, հուզիչ էր, ոնց որ գաղթական մենք լինեինք, էսպիսի տպավորություն։ Վերջը, հոնգուր-հոնգուր։ Հանգստացնում ենք, գալիս ենք, գալիս ենք տատիս տուն։ Մաման ու հարսն էլ էին էնտեղ։

Գալիս ենք էդ տարբեր իրականությունների բախումը, ոնց որ ուրիշ մոլորակից գնաս ուրիշ մոլորակ։ Գալիս ես էս հանգստությունը, հիմա, հիմա հասկանում եմ, էդ ժամանակ էդ պահին, որ եկել էինք, սկսել էի չհասկանալ։ Առաջին զգացողությունը, որ արդեն եկանք էստեղ, էդ տատիս տան էդ հանգստությունը։ Վերջը, մամայենք էին բան, բայց իրենք էդքան էլ չէին պատկերացնում էնտեղ ինչ ա տեղի ունենում։ Հետո, էդ գիշեր, որ մենք եկանք քեռուս թոռնիկ ծնվեց։ Մարդիկ հավաքվեցին, նստեցին, ուրախ առիթ էր, դա մի տեսակ նորմալ ա, որ էդպես ա։ Էնպես չէր, որ զուռնա-դհոլով, էսպես քեֆ էին անում, բայց, այնուամենայնիվ, մի քիչ խնջույքատիպ էր, որովհետև երեխա ա ծնվել։ Բայց դա մի տեսակ չէր․․․ չէինք տեղավորվում մենք էն ամեն ինչի մեջ, որովհետև էն իրականությունը ու էս իրականությունը շատ տարբերվում էին իրարից։ Եվ դա բնական մի բան ա, որովհետև մարդիկ չպետք ա էլ ապրեն էնպես, ինչպես որ աղետի գոտում ա էլի վիճակը։ Բնականաբար, մտածումը կա, նեղսրտվածությունը կա, բայց կենցաղը չի կարա վերածվի, այսինքն կաթվածահար լինի՝ ոնց որ, օրինակ, էն շենքում, որտեղ անընդհատ ռումբով խփում են։ Բնականաբար, մի տեսակ աբսուրդել ա էլի, որ պետք է էդպես լինի․․․

Ստեղ արդեն, կամաց-կամաց մենք էլ, որ հետո արդեն մնացինք, անընդհատ պրպտում էինք։ Գնացինք, որ անգործ չլինենք, օգտակար լինելու համար Երևանում տարբեր կամավորական խմբեր էին, մի տեղ գնացինք, օգնեցինք մի քիչ։ Աղերը լցնում էին ադնառազվի տոպրակների մեջ՝ սենց պստիկ, իբև միանգամյա օգտագործման համար հեշտ լինի։ Կամ խտացրած կաթը բացում էին, լցնում պլաստիկե փոքրիկ տուփերի մեջ, որ էլի օգտագործելը հեշտ լինի։ Ես հասկանում եմ, որ ասում ա՝ հոգու փրկության համար ինչ-որ բան անել, դա դա՛ էր, որովհետև շատ-շատերը մեզանից, մենք նախ հայրենաճանաչ չենք, շատ-շատերս անգամ Արցախում չենք էլ եղել։ Միայն Արցախում չէ, ասենք, կա Երևանում ապրող մարդ, լավ խի՞ եմ հեռու գնում, կա Հրազդանում ապրող մարդ, որ երբեք, օրինակ, Տավուշ չի գնացել, օրինակ, ոնց որ ես երբեք Մեղրի չեմ գնացել։ Արցախում չեղած մարդիկ որևէ կերպ չեն պատկերացնում իրավիճակը, ասենք, էն մարդիկ որենք եկել են, էլի ինչ-որ չափով պատկերացնում էին՝ ինչ ա իրենից ներկայացնում՝ սահմանը որն ա, թիկունքը որն ա, ինչ կարա էնտեղ լինի, ոնց կարա լինի և այլն, և այլն։ Իսկ ովքեր չեն գնացել մի քիչ ֆիլմային են նայում ամեն ինչին։

Ուզեցինք գնալ նորից հետ, բայց էդպես էլ չստացվեց, որովհետև մեզ թվում էր, թե գնալով վիճակը կլավանա, բայց վիճակը գնալով ավելի վատթարանում էր։ Ու, որ հայրիկի հետ խոսում էի, ասում էր՝ իմաստ չունի, էլ գաս ի՞նչ անես, օրինակ։ Վերջը, ու էդպես էլ էլ չգնացինք։ Հետո, մեկ էլ երեքս միշտ իրա՛ր հետ բան արեցինք։ Անգամ, որ եկել էինք տարրական շորեր չունեինք հագնելու, որովհետև չէինք բերել։ Ո՞վ էր պատկերացնում, որ սենց կլինի։ Գնացինք մեզ մի քանի հատ շոր առանք, մինչև հիմա ունենք՝ կռվից երեքս իրար հետ միանման սենց մի հատ տաք բան էինք առել, որ հագնեինք, մինչև հիմա երեքս միանման էդ շորը ունենք։

Էդպես օրերը գլորվում էին, ու չարաբաստիկ ամսի 9-ին, որ իմացանք էդ կնքվել է թուղթը, նայեցինք քարտեզը, մեր գյուղն էլ կար։ Մեր գյուղում պատերազմական գործողություն չի եղել, բայց մեզ հինգ օր ժամանակ տվեցին գյուղը դատարկելու համար։ Դա էլ էդպես հանձնվեց, մենք էլ մեր վեշերը, ինչ կարողացանք՝ շատ չնչին բան բերեցինք։ Ու էդպես ավատրվեց պատերազմը, բայց չավարտվեց։

Բլոկադան, հետո դրանից հետո, պատերազմից հետո թվով չեմ կարող ասել, բայց շատ-շատ տարածքներ և Հայաստանի հանրապետությունից և, ինչո՞ւ չէ՝ Արցախից, որ էդ պայմանագրի մեջ չկար, զիճվեց։ Ջերմուկում, Ջերմուկը ռմբակոծվեց, Սև լճի տարածք, Վարդենիս, որ մեկը ասեմ, էդքա՜ն զոհեր։

Բնականաբար, էնպես չի, որ մենք մեր տունը հիշում ենք պատերազմով միշտ։ Մենք էնտեղ ապրել ենք մեր կյանքի ամենաերջանիկ տարիները, որովհետև դա կապված ա նրա հետ, որ մեր մանկությունն ա էնտեղ անցել, ու ինքը ամբողջությամբ համ էր։ Մեր տունը, մեր, չգիտեմ, մեր այգիները, որ մենք տարիների ընթացքում ստեղծեցինք, էդ ամեն ինչը, էսպես, ոնց որ փոքրիկ դրախտ հիշեցներ։ Ինչ կա էնտեղի հետ կապված մինչև հիմա ես և իմ ընտանիքը, նաև գիտեմ՝ իմ ընկերներն էլ, որ մենք էն որ սնվում ես ինչ-որ ժամանակի համար, չէ՞, ասում ես՝ սնվեմ, որ գնամ աշխատանքի, որ չսովածանամ ու աշխատանքս անարդյունավետ չլինի, ուժերս տեղը լինի։ Հիմա, մենք ինչքան ժամանակահատված, որ էստեղ ապրում ենք, դեռ էնտեղից ստացածով, հոգևոր ստացածով ենք էստեղ ապրում՝ էդ ամեն ինչը մեր մեջ կրելով, ու էն միտումով։ Անգամ էս պայմաններում, ես մտածում եմ, որ էդ երազանքը կորի, մենք այլևս, մեր կյանքը այլևս կիմաստազրկվի։ Մի օր մենք հետ ենք գնալու նորից էնտեղ։ Չգիտեմ, դա կլինի՞, թե՞՝ չէ։ Էս պայմաններում ասել, որ հա՛, հաստա՛տ, շատ մոտ ժամանակները, մի քիչ աբսուրդ կլինի։ Բայց նաև կորցնել երազանքը կնշանակի չապրել, կորցնել կյանքի գույները։ Բայց նաև ունենալ երազանք նշանակում է՝ անել որոշակի քայլեր դրան հասնելու համար՝ ուղղակի, թե անուղղակի։ Իսկ անել որևէ քայլեր դա նշանակում է, որ մեծ, թե փոքր, դու ինչ-որ բանի վստահաբար հասնելու ես։ Միայն չանելու դեպքում ես էլի, որ բարձիթողի թողնում ես, էլ ոչինչ։ Բայց, երբ քայլեր անում ես, դա, վստահաբար, ինչ-որ արդյունք տալիս է։

Պատերազմը իմ համար դեռ չի ավարտվել։ Հիմա իմ ամբողջ մտածումը Արցախն է ու էնտեղ ապրող մեր ժողովուրդը, ինձ շատ-շատ հարազատ մարդիկ, որովհետև, ճիշտ ա, իմ ամբողջ արյունակից բարեկամներն էստեղ են, բայց իմ հարազատ մարդիկ Արցախում են։ Ես ամեն օր արթնանում եմ իրենց մասին մտածելով և քնում եմ իրենց մասին մտածելով։ Եվ ամեն օր էն մտածումով եմ և լիահույս եմ, որ մենք մի օր կգանք էդ ինքնագիտակցմանը և համախումբ կդառնանք մեր հարցերը ինքներս լուծելու համար։ Հերթական անգամ, տեսեք, դարը պտտվել ա, ու մենք նորից կանգնած ենք ցեղասպանության վտանգի առջև։ Դա վստահաբար կլինի՝ ճանաչելով թշնամուն, ես վստահ եմ, ես գիտեմ, ես տեսել եմ, ու ես շատ-շատ լավ գիտեմ պատմությունը, որ մեր հետ վստահաբար տեղի կունենա էդ ցեղասպանությունը։ Նաև, նախկինում էլ չէ՞, ցեղասպանության ժամանակ, 15 թվին, ասում ա՝ էնտեղ որտեղ հայը զենք վերցրեց, ապրեց։ Պիտի պինդ լինենք, ու, չգիտեմ՝ լավ կլինի, թե վատ, բայց, ամեն դեպքում, լավի ակնկալիքով։

Recorded in August, 2023

I was living in Stepanakert, Stepanakert city [capital of Artsakh (Nagorno-Karabakh)]. I lived apart from my family, they were from Hovtashen village of Martakert region [Artsakh]. I moved out when I came to Stepanakert to study, then I stayed for work and continued living alone.

On the first day of the war, on September 26th, sorry, 27th... The thing is, I love hiking and I bought different types of hiking accessories from Yerevan [capital of Armenia], for a venture we were going to start with my friend: tents, sleeping bags, a hammock, and things like that... September 27 was her brother's birthday, so we had decided to go to Shushi [Artsakh], try out the hiking gear I bought, and celebrate her brother's birthday.

I arranged the bags and set an alarm to wake up early. Before the alarm went off I was already half awake, feeling excited before the trip. I started hearing some sounds, sounds of explosions. Sleepy, I couldn't understand what was happening at first. Sounds continued, I got out, I had a small balcony... The apartment I was renting was built on a garage, there was a building in front of me, so I couldn't see the sky well. But all the residents of the building in front had gone outside. Everyone was agitated, it was impossible to understand what was happening. So the explosions continue and I am staring blankly, stunned, and still don't understand what's this all about... all these explosions in the air, then another one, closer, just a few buildings away, the roof got hit by a drone... everything shattered… We finally understood that it’s war.

I remember an interesting scene, there was a truck standing on the side of the road, a ZIL. The hood was open, and a man was repairing something. He didn’t even raise his head... I was looking at him the whole time, it's interesting that now going back step by step I recall this scene, and the first person whom I remember is the one who didn't panic at all, as if something very ordinary was happening. Meanwhile, the sounds of children crying could be heard from the building in front. It was around 7 am, I can't recall the exact time now... Well, at that time on a Sunday everyone is usually asleep. There was a constant buzz in the air: people’s voices, noises, cries, phone conversations, mostly with the relatives in the army. We were quickly scrolling through Facebook to understand the situation... I was still standing on my balcony, and I can't say how long I stayed there.

Well, we finally understood that the war had started. The most terrifying image haunting my imagination since childhood was war. Ever since I was a kid, and heard stories about the previous war from my dad. I had nightmares about it. When I was older, we had one similar experience during the short April war in 2016.

People quickly went down to the basements. First I wanted to go wearing just shorts and a T-shirt, then I remembered stories from the past that the elders told, about how long they stayed in the basement, etc., etc., so I thought that all this might take long, another bombing might start after we enter the basement. I came home, put on long pants, sneakers... you don't know how long you'd stay there.

Meanwhile, my mom and dad also woke up from explosions. My sister-in-law saw the drones flying over the village, so she woke up my brother and told him the war had started. Right from the beginning they [the Azerbaijani military] were already hitting the important air defense systems, and military units, all of them at once. My brother's first reaction was, "Are you kidding me?" Naturally, they called me to see if I was all right, but my cell was unavailable because I was in the basement. Then at some point... I don't remember if I moved to a place with a stronger network signal, and mom called, or if I called mom... to be honest, I don't remember. Mom was surprisingly very emotional, almost crying. Well, I said, "Okay mom, please be calm, why are you getting so emotional?" In our family, we don't panic easily.

The bombing stopped for a brief period, but the buzz of noises and voices was still there, people had already come out of the basement, everyone was in panic... The civil defense sirens were turned on in the city, I don't know if you have ever heard the sound of sirens, it's quite distressing. It was the first time in my life I heard it. During the April war in 2016 I was a student living in a dormitory, but at that time whatever happened, was at the border, and we were not aware of anything. And now the first blow was right on the capital, and naturally it was serious.

I sat on the steps in front of the house. I needed to do something, I don't know... have coffee (laughs). I called my sister, she was so alarmed, I said, "OK, relax, look, I'm sitting outside drinking coffee, everything is fine, everything will be all right." My friends started writing me: how are you, etc... One of my close friends from Shushi wrote me, they saw how bombs were dropped on Stepanakert. At that time nothing had happened in Shushi yet. We talked a bit, I even said, such a pity, we didn't go to Shushi. At that moment, within the first few hours, we still did not realize that it was a full-scale war, we thought maybe they [Azerbaijanis] were just scaring us. So I kind of hoped that maybe it would be short, and we would do our party anyway. But we talked it over and decided this was out of the question for the moment.

Then my brother called and said he was leaving for the front line. He was going to come and take me home so that the whole family could stay together. First I disagreed, but he insisted, “You never know what’s gonna happen, it’s better if the family stays together.”

He came to pick me up... I had bought a military panama hat, another one of my new hiking accessories. My brother asked me, “Can you give it to me, to wear?” I said, "OK, you're going for just a couple of days, and will ruin my new hat. They will give you a hat there.” So I didn't give it to him… we couldn’t imagine that it would be such a large-scale war.

When we reached home I felt exhausted and went to my room to lie down. Before leaving, my brother came in and said, "Well, I'm going now." Very calmly, without any excessive emotions, I hugged him, and said, "Just be careful, ok?” Didn’t want him to feel disheartened. Perhaps it's also a question of upbringing, to understand who should go to the front line, and how important it is... There was no crying...

The events were developing fast, and we started hearing the names of the first victims. We decided to go to the next village, located a little higher, to Vank village, it’s in the rear. By the time we reached there, the cellphone signal had become terrible: no internet, no phone, nothing. My mom and dad left me and my sister-in-law in the village, and went back. From the moment they left, they became unreachable, we talked to them the next afternoon, because there was no cellphone signal. Somehow, there was still internet at the neighbor's, maybe because of the location of their house. I connected to see what was happening, and I read that some volunteer groups started forming. The thing is, some infrastructures were disrupted, because many men went to war, and many women left because of the panic. So volunteers were desperately needed. Among the most important places were the bakeries, where they needed people to bake bread. So I said, well, I'm going back to Stepanakert, I have to go, despite everyone’s objections. My sister-in-law’s father gave me a lift.

On the way we met a car... which was... and it’s painful to say this... a family was leaving Artsakh on a loaded truck. It was only the second day of the war.

***

Upon arrival in Stepanakert, I went to my house and contacted the groups coordinating volunteers. They told me where there was a need for baking bread and I went to that bakery. Well, we were working, baking bread, it was a very unusual job for me. There were many volunteers during the first few days, then gradually the number decreased because Stepanakert was already being systematically bombed and many people found refuge in Armenia or the rear. One of my close friends, who wasn’t called to the front line, joined me in the bakery. We were very close, before the war we had a dance group. We were mostly doing the evening shifts at the bakery because at night only a few women were working alone, and those were the most difficult hours when the volunteers were really needed. We would bake bread all night, go to sleep for a few hours, then go to the water factory to help there during the day...

Sorry... before going to that bakery, I joined some women in the fruit factory, to help sort the fruits preventing them from going bad. Now that I think of it, it seems absurd, because It seems to me there were other more important things to do. Anyhow, I went, there were a lot of other women there, we talked about this and that. There was even someone from the Artsakh Ministry of Culture, she was such a fun person, was telling interesting stories, making jokes... We probably stayed for five or six hours, and we lost touch with reality for a moment and forgot where we were... There was a woman with us, whose husband and son were on the front lines at that moment. We were cleaning peaches, they were very big ones (laughs).

Then I realized that helping to bake bread was more needed at that moment, and switched. The particular bakery where we were working was providing bread for the army even before the war. When the war started, the bread we made was loaded on trucks and sent to the front line.
So we would help in the bakery at night, and at the water factory during the day. There was a warehouse next to the water factory, and we also helped them arrange and sort the cargo that arrived and had to be sent to the front line. People sent so much humanitarian aid, from different parts of Armenia that we haven’t even seen before in our lives. It was all sent to the front lines, but a lot didn’t reach the destination, because the drones hit those cars. This was the reason that at times the food did not reach the front line, but I saw it with my own eyes and loaded it on the truck myself.
***
Another one of my close friends called and said that she was in Aknaghbyur village of Askeran region [Artsakh]. During the previous war, Aknaghbyur was the safest village, people from different parts of Artsakh, women, came to that village for shelter. My friend and I agreed that the bread truck would bring her to Stepanakert on its way back from the front line. She joined us, and now all three of us were helping at the bakery.

The more time progressed, the worse the situation got. One evening the electricity was off because of the bombings, and we couldn’t make bread, a whole batch of dough went bad. During the bombings the “safe” place to be, if you are in the building, is between the doorways. So there we are... it was a little wide doorway, we were sitting, talking... And I ask, “What are you going to do when the war ends.” My friend said, that we'll go to my place, sit together, drink, sing dance... One of my friends used to always bring me something when she traveled, and she brought me a bottle of rum long ago...
***
This went on for quite a while, sometimes we couldn't tell the days apart, because we were doing the same thing every day: we were working in the evenings, going to sleep around five in the morning, then going to the water factory in the afternoon, then again to the bakery, etc. It had become like a second home to us, that bakery.

Once after our usual shift at the bakery, we went home to sleep around 5 am. We used to go to bed with our daily clothes on. At first, we went down to the basement, we brought a small hot bread to share. Then, quite full of ourselves, we announced we were going to sleep at home that day. So we came home, we were about to go to sleep when we started worrying and decided better not take any chances and go back to the basement. So we went back... During such times people become socially equal to each other, and we were immediately given some space to sleep... plus they knew the three of us as volunteers, when in fact, this was the least we could do... When we were about to fall asleep, there was another bombardment right in the area of our building. There was a power plant near it, and it was very important for them [Azerbaijanis] to deprive us of electricity as well. So they were constantly bombing there, but since it wasn’t always very accurate, the bombs were also hitting the apartment buildings around. Well, I imagine what would've happened had we slept at home... At that time, a guy went out of the basement to buy cigarettes. It was almost around sunrise when he was brought back to the shelter with his head injured. I remember me and my friend were completely frozen, we felt no emotions, not even a muscle moved on our faces.

A bit later some French journalists came, taking interviews. The bombing continued, and we heard news that there were already deaths in the power plant. At that time, the Ministry of Emergency Situations in Stepanakert was working quite well. Under the bombardment, they came instantly and took the boy with the injured head to the hospital.

Our friend from Shushi called and said that she would come get us because our building was very dangerous, they started bombing constantly. I said, “No way, you’re coming to do what exactly? You might be bombed right in front of our building!” So I kind of thought that the discussion was over, but then I got another call, it was my friend again, saying they were waiting outside to pick us up. Well, at that point I couldn’t have made her wait long... within seconds, I entered my flat, I took only my passport, the passport of my other friend (it was with me, I mentioned earlier that right before the war we were going to register an ethnic dance group together), and whatever I have prepared in my bag: a toothbrush, some spare clothes... nothing much. My friend told me that in Shushi they needed volunteers in the bakery even more than in Stepanakert, so we would sure be useful there as well.

Once in Shushi, we went to a large bomb shelter, quite well equipped for such situations. They called us from the bakery, saying the dough was ready and we should be there by 3 pm. We were about to leave, when some woman there said, "I'm cooking, eat something before you go, you’ll need it.” So we’re quickly eating, don’t want to be late when we hear a loud explosion, very loud. The air raid siren goes off, then we learn that they hit Shushi's House of Culture, it was quite big, and had just been built before the war. There were a lot of deaths, wounded... I don’t know the specific number to be honest, but a lot. One of the guys went to help, he later told us the horrors he had seen.

The large-scale bombardment paralyzed everything, we were unable to resume work at the bakery and stayed in the basement for a few days. It was getting quite dangerous, and my friend’s parents kept telling us to leave. But we didn’t want to, because leaving felt too similar to an ending. I remember a lot of people of came and went these few days, brought humanitarian aid... people from Armenia, from the Diaspora... Whenever I call my brother, he keeps telling me to leave too, so I get angry, how can I leave, how is this possible? In the end, my friend's mother pulls me aside and says, "It's your fault that you and your friends are not leaving, if you agree to leave, they will agree too." I got very upset because God forbid something happens to my friends, I would feel guilty. So I agreed to leave.

On the way, we stop in front of my friend's apartment building, it was that building in front of the Ghazanchetsots church. She goes up quickly to take a few personal documents, no time to take much else. I call my mother, and that’s the only time I get emotional. My mother says, "So it’s all that bad if you are coming...?" I forgot to say, that since my sister-in-law was pregnant, we decided that my parents should move with her to Yerevan, so they had been here for a while already.

The tree of us, we say, “Can you imagine if we never come back?” We laugh, that seems impossible. But we’re all very sad, because leaving feels like treason, like abandoning... My friend's mother comes with us all the way to Goris [Armenia] so that we don't decide to run off and go back. In Goris, we go to the Women's Resource Center to wait until my cousin comes to pick us up. There were a lot of various people there, and when we got out to meet my cousin, one of them approached us, and handed some money to my friend, saying that we might need it. She does not accept the money... all this feels so horrible... not because that gesture was humiliating, no, but because it suddenly hit us, that we are like refugees now. Anyway… we cried, quite a lot, then calmed down.

We arrived at my grandma’s, mom and daughter-in-law were also there. This collision of different realities... as if we landed on another planet. Now I accept it, but I couldn’t when we just arrived. The first feeling was the quietness and calmness at my grandmother's house, people could not fully comprehend the situation in Artsakh. Plus on the night we arrived, there was an occasion: my uncle's grandson was born. It was a happy occasion, of course, people were not playing zurna and dhol [musical instruments traditionally played at various gatherings in Armenia] but still it was a good occasion because a child was born. But it felt kind of... we couldn't fit into that atmosphere, because the reality we’d just left was too different. Of course, that's natural because it doesn't... people should not live as if they are always in a disaster zone, of course, they can worry, and get frustrated with the news, but everyday life cannot be paralyzed as it is, for example, in a building where the bombardments are constant. Of course, it's even absurd that it should be like that...
***
Here, we were constantly trying to do something, not be idle, to be useful. We joined some volunteer groups in Yerevan and helped a little. I remember there was a place where they were packaging salt and condensed milk into small single-use plastic bags. To make it easy to use. This was perhaps… just doing something for the salvation of the soul... Because most of us... many of us have not even been to Artsakh. Not only in Artsakh, let's say, there can be someone living in Yerevan who has never been to Tavush [Armenia], for example, like I have never been to Meghri [Armenia]. People who have not been to Artsakh don’t have a clear understanding of the situation. Those people who have been in Artsakh could understand to some extent what is the border, what is the rear, what the situation is like there… And those who have never been, have a more filmic idea of what’s happening.

We wanted to go back, but it wasn’t possible. We thought the situation would get better, but it only got worse and worse, so when I talked to my father, he said, "It doesn't make sense for you to come, what are you going to do?"

Here... we’re always together, the three of us. When we arrived, we didn't have basic clothes to wear because we didn't bring any, who could have imagined that this would happen? We bought the same warm clothes to wear back then, and we still have them. The days went by, and on the ninth [of November 2020], we found out that the ceasefire agreement was signed. We looked at the map and saw that our village was handed over to Azerbaijan, even though there was no military action in our village. The civilian population was given five days to vacate the village. It was handed over just like that... we went and brought what we could. The war was over, but not really...

Now there’s the blockade [at the time of this recording, Azerbaijan was keeping Artsakh under blockade from December 2022 till September 2023]... plus after that, after the war, I can't tell you the number, but many territories from the Republic of Armenia and Artsakh, which were not included in the ceasefire agreement, were captured by Azerbaijan by force. They bombed Jermuk [Armenia], Sev Lich, Vardenis, many other areas... so many victims again...
***
Naturally, it's not like we remember our home only during wartime, we lived there the happiest years of our life, and our childhood was spent there. Our house, our gardens we created over the years, all resemble a small paradise in our memories. All this time we’re here it’s those memories that sustain us, and give us strength. Just like we eat food to sustain ourselves physically, the images of the past sustain our spirits. Even under these conditions, we don’t lose hope that we will go back, I think that if that dream is lost, we will no longer... our life will no longer have any meaning to it. I don't know if it will happen or not, under these circumstances it will be a bit absurd to say that it definitely will in the very near future, but losing the dream will mean losing the colors of life. But having a dream means taking certain steps to achieve it, directly or indirectly, and taking steps means that you will definitely achieve something. Only if you don't do anything, then you’ll have nothing.

The war is not over yet, and now all my thoughts are with Artsakh, our people living there, and people very close to me. All my blood relatives are here, but my close friends are in Artsakh, and every day I wake up thinking about them, and go to sleep thinking about them. Every day I think about it and I am full of hope that one day we will come to the realization that we need to solve our problems ourselves. The century has turned, and once again, we are facing the threat of genocide... and it will surely happen, knowing the enemy. I am sure, I know, I have seen it, and I know the history very, very well... In 1915 they say that wherever Armenians took up arms to defend themselves, they lived... We have to be strong and... I don't know if everything will be all right, but I certainly hope for the best...

⇧

9. ԶՐՈՒՅՑ ԻՆՆԵՐՈՐԴ / NINTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023թ․ օգոստոս ամսին

Լիդա Մկրտչյան

Կանաչին պետք է առատ լցնել, որովհետև կրակից, կրակի թեժությունից անմիջապես խեղճանում են: Տեսեք՝ ինչքան առատ եմ լցնում, բայց դնում եմ կրակին, անմիջապես խեղճանում է, թվում է, թե մեջը բան չեմ դրել։ Տեսնում ե՞ք, զգում ե՞ք հացի հաստությունը, կանաչու շերտը։ Հիմա դնում եմ կրակին, երկու րոպե հետո տապակվելու է համարյա։

Խմորն ինչքան բարակ ենք բացում, էնքան հացը նուրբ է լինում։ Թխվելուց հետո հացի տակից երևում է կանաչ շերտը, այ դա ամենահաջողված ժենգյալով հացն է։ Խմորի ներկայությունը համարյա պիտի չերևա։ Շատերն ասում են՝ դիետա եմ պահում, հացից հրաժարվում եմ, ասում եմ՝ ժենգյալով հացից էլ լա՞վ դիետիկ ճաշ կամ ուտեստ, ամբողջը կանաչի է։ Շատ հետաքրքիր է, երբ ուսումնասիրում ես նրա բաղադրության մեջ մտնող կանաչիները։ Ղևոնդ Ալիշանը իր գրքում գրում է, որ միայն ճռճռոկի մեջ երկու անգամ ավելի վիտամին C կա, քան կիտրոնի։ Պատկերացնո՞ւմ եք, դա միայն մեկ վիտամինն եմ ասում։ Երրորդ տարին է ես այս գործով զբաղվում եմ և շատ հաճախակի եմ օգտագործում ինքս և նկատել եմ, որ այս տարիների ընթացքում ոչ մի անգամ չեմ հիվանդացել, ո՛չ հազ, ո՛չ փռշտոց, ո՛չ ջերմություն, իմ կողքով կորոնավիրուսը եկավ այնպես անցավ, որ ես չզգացի։

Շատ հետաքրքիր է, որ պատերազմը սկսվեց տարվա էնպիսի եղանակի, որ բոլորի շտեմարանները, մառանները լիքն էր պահածոներով, ձմեռվա համար նախապատրաստած ուտեստներով։ Գիտե՞ք,Շուշին թվում է, թե բարձր բարձունքի վրա քաղաք է, այնտեղ ի՞նչ պիտի լինի, ի՞նչ բնություն պիտի լինի, ի՞նչ հարստություն պիտի լինի, մինչդեռ Շուշիի անտառները, թեկուզ էն մայթերը, որոնցով քայլում էինք, մայթերը լիքն էին էնպիսի ընտիր կանաչներով, դեղաբույսերով, որոնցից ամեն մեկը մեծ արժեք էր, իսկ շուշեցիները դա շատ ճանաչում ու գնահատում էին, ամեն մեկը իր նպատակին օգտագործում։ Բոլորը հավաքում էին այդ դեղաբույսերը ձմեռվա համար։ Շուշեցիների մեծ մասը խանութից թեյ չէր առնում, էդ դեղաբույսերով էր թեյ պատրաստում։ Նրանցից մեկն էլ՝ էդ սիրահարներից մեկն էլ ես եմ, ըստ նպատակի, ըստ ճաշակի, ըստ համի, ըստ հիվանդության, գիտեինք՝ որը երբ օգտագործենք։ Անտառներում այնպիսի մոշ կար, ա՜յ էսպես երկար, հյութեղ, ողկույզ ողկույզի վրա նստած։ Գնում էինք, ավտոն կանգնեցնում, ընտանիքով, ամեն մեկս մի դույլ վերցնում էր, մոշը քաղում, բերում, էնքան առատ էր, որ գինի էինք պատրաստում դրանից։ Այդ ի՜նչ գինի էր՝ նրա համը, գույնը․․․ Մառանները նաև այդպիսի գինով էր լիքը։

Նշեմ, որ խոստացել էի որպես մատաղ։ Ասել եմ՝ ժողովուրդ, նկուղի էդ հավաքվածներին, մի քառասուն-հիսուն հոգի կային, խոստացել եմ իրենց, որ եթե տղաներս մոտակա օրերին իրար հետ վերադառնան, թեկուզ մի քանի ժամով, մի օրով, ես գնալու եմ, էդ ռմբակոծությանը չեմ նայելու, մտնեմ բոստաններից [կանաչի քաղեմ]: Իմ ընկերուհին ընտիր բոստաններ ուներ, ինքը կանաչեղենը չէր սիրում, իրան հետաքրքիր չէր, ասել էր՝ ընկեր Մկրտչյան, երբ քեզ պետք է, մեր դարպասները միշտ բաց են, տանն էլ չլինեմ, կգաս կհավաքես։ Հիշեցի, որ Կարինեն ինձ այդպիսի բան է խոստացել։

Մի օր, մեկ էլ՝ իրարից անկախ, համարյա ամիսը լրանում էր, իրար հետևից եկան։ Ասացի՝ էս էն աստեղային ժամն է, որին էդքան փափագով սպասում էի։ Ժողովո՛ւրդ, ես գնում եմ կանաչի հավաքեմ, հետս կգա՞ որևէ մեկը՝ արագ-արագ հավաքեմ։ Կանանցից մեկը մեծ սիրով համաձայնեց։ Ռմբակոծություն ա է՜ Շուշի․․․ Վերջը, արագ-արագ վազելով գնացինք, ընտիր ճռճռոկ, կնձմնձուկ, եղինջ, ամեն ինչը, աշուն էր էլի, էն խնձորենու, տանձենու տակն էլ քամին թափել էր հասած պտուղները, հավաքող չկա, տանտիրուհին Ստեփանակերտ էր իջել, դռները, դարպասները բաց։ Վերջը, Կարինեին, «ականջդ կանչի» ասելով, արագ-արագ էդ կանաչինները հավաքեցինք, էդ խնձորները, տանձը էսպես խառը լցրինք պայուսակները, եկանք։ Կանայք իրար գլխի հավաքվեցին, մաքրեցին կանաչին, լվացին, կտրտեցին, խմորը շաղեցին, ինձ ասացին՝ քո արածը քիչ չի, դու մոտ մի արի, թող էդ հացն էլ մենք թխենք, կարևորը՝ դու ձեռնարկել ես, նախաձեռնությունը քոնն ա, քո անունից ա, դու նստի, ուղղակի կարող ես մի փոքր մեզ օգնել։ Էդպես, ես կողքից, հիսուն հատ թխեցինք։ Նշածս գինին էլ տասը լիտրանոց բալոնով պահում էի, բերեցինք սեղանին առատորեն դրեցինք բալոններով՝ երեք լիտրանոց բալոններով։ Հիսուն հատ հաց թխվեց էդ օրը, հիսուն հատ։ Ոչ մեկը չզրկվեց, բոլորին այնպես արեցինք, թեկուզ չափը փոքրացնելով, որ բոլորը թաթախվեն։ Այդպես դա հիշողություն դարձավ։

Գիտե՞ք, էդ պատերազմական օրերի նկուղային կյանքն էլ շատ հետաքրքիր էր։ Ճիշտ է՝ ընդհանուր ցավը, մտահոգությունը կար, բայց էնտեղ էլ մի յուրովի ընտանիք դարձանք։ Տնից ով ինչ կաթսա ուներ, ախր, դե շատ էինք, քառասուն հոգու համար պիտի ճաշ եփվեր, մեծ-մեծ կաթսաներ էին բերում։ էդ ասում են՝ ձմեռվա պաշար, ուտելիքն էին բերում, մեկը փայտ էր բերում, մեկը՝ կարտոֆիլ, մյուսը՝ պահածոյացված բաները, լինքն էր։ Ով սեփական տուն ուներ, իրենց բոստանից էր ուտելիք բերում, նույնիսկ Բերդաշենից՝ Մարտունու շրջանի գյուղերից էլ պատսպարված մարդիկ կային էստեղ, որ իրենց աղջկա տուն էին եկել կամ գնում-գալիս էին։ Հավեր էին բռնում իրենց բակից, բերում, գինի, օղի։ Մի խոսքով, մի յուրօրինակ կոլորիտ էր ստեղծվում, մի յուրօրինակ հյուրասիրություն ու սրտացավություն՝ մեկը մյուսի նկատմամբ։

Հետաքրքիրն այն է, որ ոչ մեկը չէր տրտնջում։ Հերթով, կամավորության սկզբունքով, այսօր ես եմ խոհարարը, ինչ կսարքեմ՝ կսարքեմ, ինչ որ ձեռներս էր ընկնում, պատրաստում էինք ու մեծ սիրով հյուրասիրում բոլորին։ Վառ կերպարներ էին, ովքեր պատրաստակամ, սիրով, ամեն ինչ անում էին։ Տնավարի էինք անում ամեն ինչ, դա մերն էր, մեր համար էր, դա էլ էր մեր ընտանիքի նման մի բան։ Օրինակ, ես իմ սենյակներից մեկի հատակի գորգն էի տարել փռել էն ավազի վրա, որ ավազ չէր է՜, հո՛ղ էր, որ փոշի չշնչեինք, փոքր ինչ թեթևացնեի էդ մթնոլորտը։ Տեղաշորեր էինք տարել, դե, արդեն ցուրտ էր, աշուն էր, որ չմրսեինք։ Վառարանը վառում էինք, ճաշերը պատրաստում, նաև ջերմացնելու համար։ Հետաքրքիր զրույցներ էին պատմում։ Դե, հեռուստացույցի առջևից չէինք հեռանում։ Ամեն անգամ որ լրատվականը, որ ժամին հաղորդում ուներ, նստած, անմիջապես պիտի լուրերը լսեինք։ Ամենածանր պահը այն պահն էր, երբ զոհվածների անուններն էին գրում։ Դա շատ սահմռկեցուցիչ պահ էր, շունչներս պահած ազգանուններն էինք կարդում։ Քառասուն օր մնացինք այդ նկուղում, համարյա քառասուն օր։ Մինչև մեկ-մեկ, մինչև Շուշիից ընտանիքներով դուրս եկան, որովհետև մանր երեխաներ ունեին, ծերեր կային։

Առաջին օրերին մի գժվելու բան էր՝ ծեր-մանուկ, աղմուկ-աղաղակ, լաց, էդ երեխաները լացում էին, վախենում էին ամեն մի ձայնից։ Հետո, կամաց-կամաց ընտանիքներով տեղափոխվեցին Գորիս, Երևան, իրանց մնալը իմաստ չուներ էնտեղ, ավելորդ խուճապ էին առաջացնում։ Իսկ մենք դուրս գալու ոչ մի մտադրություն չունեինք։ Ես ինչպե՞ս կարող էի դուրս գալ, տղաներս ասում էին՝ մա՛մ, մենք որ մտածում ենք Շուշին ռմբակոծում են, հազար բան ա մտքներովս անցնում, գնացեք էլի, մեզ խանգարում եք, թողեք սթափ լինենք, միայն մեր համար մտածենք, դուք հոգս եք հիմա մեր համար, ասում էին՝ դուք պատկերացնում ե՞ք մեր վիճակը, եթե ձեզնից մեկին մի բան պատահի։ Ես էլ ասում էի՝ իսկ դուք պատկերացնո՞ւմ եք ի՛մ վիճակը, եթե հանկարծ մենք դուրս եկած լինենք ու հանկարծ ձեզնից մեկին մի բան պատահի, դուք ի՞նչ եք պահանջում մեզնից։ Բայց վերջը իրենք համոզեցին։ Հոկտեմբերի վերջին օրերն էր, չեմ հիշում, 28-ն էր, 29-ն էր, արդեն ամսաթիվն էլ էի կորցրել։ Տարավ տղաս, թողեց Տեղ գյուղում, էդտեղից էլ գնացինք Գորիս, Գորիսից Երևան։

Էլի լուրերին հետևելով՝ սպասում էինք, որ Շուշիի հաղթանակը կտոնենք, որովհետև մեզ այդպես էին ներկայացնում, որ «Գյոռբագյոռ» օպերացիան կսկսվի, Շուշիի հաղթական ճակատամարտը կլինի։ Մինչդեռ պարզվում է, որ այդ ամենն աչքակապություն էր, Շուշին հանձնում են, մեր գլխի տակ էլ փափուկ բարձ էին դնում։ Այլապես գոնե հետներս մի բան կվերցնեինք։ Գոնե տեղյակ պահեին, էդքան մարդիկ իրենց ունեցվածքը թողեցին, դատարկ դուրս եկան։ Մարդիկ՝ աշխատավարձով ապրող, թոշակով ապրող մարդիկ էին, շատերը հետ գցած գումար չունեին, հեշտ է՞ միանգամից հայտնվել փողոցում ու հոգալ ամբողջ ընտանիքի հոգսը։

Ընդհանրապես ես էությամբ էնպիսի մարդ եմ, որ իմ աչքը ոչ մի աշխատանքից չի վախենում։ Ինձ համար տարբերություն չկա՝ սա տղամարդու գործ ա, ես գործ չունեմ, սա ջահելի գործ ա, ես չեմ կարող անել, ո՛չ, ինձ համար բոլոր աշխատանքները մատչելի են, ու աչքս չի վախենում ոչ մի գործից։ Դրա համար նախաձեռնեցի, հանձն առա այս գործով զբաղվել, որովհետև ամբողջ կյանքում մեր ընտանիքում տեսել եմ՝ մայրս թխում էր, տատս թխում էր, հետո ամուսնանալուց հետո ես էլ էի թխում։ Ամուսնուս մորքուրն էդ գործիքից ուներ՝ սաջ ենք ասում, կլոր, սկավառակաձև, չուգունից սաջ ա, որի վրա ժենգյալով հացը թխում են, հաստ, ամենալավը նրա վրա ա թխվում։ Այդպես որ ես առաջին անգամ չի, որ զբաղվում եմ այս գործով, իմ ձեռը սովոր է, ու հաճույքով եմ անում։

Ժենգյալով հաց թխում էինք հիսունով, ութսունով, մեծ-մեծ թասերով կանաչիները կտրտում էինք, գործընկերներով էինք հավաքվում, հարևաններով, բարեկամներով։ Սա քո տանը թխես, նստես, ասես՝ ընտանիքով ուտում եմ, այդպիսի արարողություն չէր։ Դա մեծ, մեծ արարողություն է։ Հավաքվում են խնամիներով, հարսներով, թոռներով, մեծ, մեծ-մեծ կոլեկտիվներով, հավաքվում են, հարցեր են շտկում, հարաբերություններ են կարգավորում, ավելի ա սրտեր ջերմանում դրա շուրջ, հաճելի ժամանակ են անցկացնում, լավից-վատից խոսում, ծրագրեր կազմում, շատ գեղեցիկ օր էինք անցկացնում։

Էնքան տարբեր շերտի մարդիկ էին՝ և՛ վառ հայրենասերներ, և՛ թոկից փախած սրիկաներ, և՛ կապը կտրած կանայք։ Էն իննսունական թվականներին արագ ընտանիքներ էին ձևավորվում, շատ արագ բազմանդամ ընտանիք էին դառնում։ Ծաղկում էր, ծաղկում էր էսպես՝ շատ արագ, ավերակներից մաքրվում էր։ Էն ծխեցված, էն վառված տների ծխած, մթնած, սև պատերից ազատվում էր, նոր շունչ էր առնում, կամ վերանորոգում էին կամ կառուցում էին նորը։ Փողոցներն ասֆալտապատեցին, շենքերը վերանորոգեցին, մի քանի թանգարաններ, պատկերասրահներ բացվեցին։ Շուշին մշակութային կյանքով էր ապրում։ Իր թերթն ուներ, իր դպրոցներն ուներ։ Մի քանի դպրոցներ էին գործում՝ հիմնական դպրոց, ավագ դպրոց, երաժշտական թեքումով դպրոց, արվեստի դպրոց։ Թանգարանները՝ տարբեր տեսակի, և՛ պետական թանգարան կա,և՛ քարերի թանգարան, և՛ գորգերի թանգարան, և՛, դրամի ասեցի՞, դրամի թանգարան, մի խոսքով։ Պատկերասրահներ կային, նկարիչների արվեստանոցներ, էնքա՜ն, էնքա՜ն էսպես խտացված մշակութային կյանքով էինք ապրում։ Կինոփառատոն,ամեն տարի
«Ոսկե ծիրան» փառատոն, որ լինում էր, գալիս էին մի քանի օր էլ ֆիլմերը ցուցադրում։

Զաքար Քեշիշյանը՝ «Վարանդա» երգչախմբի խմբավարը, Բեյրութից ամեն ամառ գալիս էր։ 92 թվից ստեղծած «Վարանդա» երգչախումբ ունի ինքը՝ սկսած էն մի թիզ երեխաներից, արդեն ամուսնացած տարիքի աղջիկներ կային երգչախմբում, տարբեր տարիքի, տարբեր հասակի։ 30 տարի ինքը պահեց այդ երգչախումբը, մինչ օրս էլ պահում է։ Ամեն ամառ տոն էր լինում, երբ պարոն Զաքարը գալիս էր, էդ բարի հսկան։ Համերգները տարբեր դահլիճներում՝ շրջաններում, Ստեփանակերտում, «Վարանդան» է երգում։ Ի՞նչ ասեմ։ Ամռանը որպես հանգստավայր գալիս էին Շուշի աշխարհի տարբեր քաղաքներից, տարբեր երկրներից։ Շուշիի ամենահետաքրքիր վայրերից մեկը Հունոտի կիրճն է։ Բարձրունքից իջնում ես կիրճ, էնտեղ շատ հետաքրքիր տեսարաններ կա, բնական՝ ոնց որ զոնտիկներ լիներ, Զոնտիկներ են ասում էդ տարածքին։

Գնացի Շուշի, իմ բույնը հյուսեցի այնտեղ՝ սև սվաղ, փշփշոտ հատակ։ Ինքս եմ [արել], դե, ամուսինս կռվի դաշտում էր, երեխաներս մանր էին՝ մեկը երեք ու կես տարեկան, մեկը՝ հինգ, ոչ կարող էին օգնել, հակառակը՝ խանգարում էին։ Էդքանով հանդերձ, ես կարողացա էստեղից-էնտեղից պակաս-պռատը հայթայթեմ, տունը տուն դարձնել, իմ ձեռքերով, ինչքան հնարավոր էր։ Փշփշոտ պոլերը, մի ռանդա եմ գյուղից բերել, քերել եմ, Էն պատերը, չգիտեմ որտեղից, մի պարկ փոշի եմ գտել, թե դա գյա՞ջ էր, թե շպակլյովկա՞ էր, չիմացա։ Բերել եմ, ջրի հետ խառնել, քսել պատին, տեսել՝ սպիտակել է, ասել եմ՝ լավ է։ Էդ դրա վրայից աբոյ եմ կպցրել, ասել եմ՝ շատ լավ է։ Ապակիները հանած, պակաս, էն ռամկեքը էստեղից-էնտեղից բերել եմ, կտրել, հարմարեցրել, տունը տուն դարձրել։ Հետո, երբ հասունացան երեխաները, տարիներն էլ գլորվեցին, մենք էլ խնայողությունների հաշվին երկու տուն առանք։ Ասացինք՝ երեքն էլ տուն ունենան, որ մեկն ամուսնանա, հարսանեկան սրահից ուղիղ գնա իր տուն ու կյանքը վայելի։ Այդպես միայն բանալիների խուրձն եմ հետս բերել ու էն հիշողությունը։

Մինչև էս վերջերս ինձ թվում էր, թե իմ տներն ինչ վիճակում թողել եմ, էդ նույն վիճակում է, բայց բարբարոս թուրքերը, որ շենքը քանդել, ավերել են, նկարահանել են ու գցել ինտերնետ։ Դժբախտաբար էդ երեք շենքերի քանդման տեսարանն արդեն ինձ էլ հույսը չթողեց, մարեց, որ ես կրկին կվերադառնամ Շուշի ու իմ տունը տուն կգտնեմ։

Մարդ ենք, էլի ապրում ենք, շարունակում ենք արարել։ Էլի մի փոքրիկ տուն ենք առել, էդ տունը շյուղ շյուղի վրա կպցնելով, ամեն օր գնում ենք մի գործ ավելացնում։ Ասում եմ՝ ամեն անգամ մի բան ավելացնելիս էդ ծիծեռնակն եմ հիշում, էդ բանաստեղծությունն եմ հիշում, ու տա Աստված, որ սա հիմնական մեր տունը լինի, այլևս չքանդվի, Շուշին էլ ազատագրվի, ոչի՛նչ, էնտեղ էլ նորը կկառուցենք։

Recorded in August, 2023

Lida Mkrtchyan

Greens should be poured abundantly because they immediately shrivel from heat on the stove. Look, even when I put plenty, they shrink so much when cooked that you might think I haven't put any. Can you feel the thickness of the dough, the layer of greens inside? Give it two minutes on the stove, and it's ready!

The thinner the dough is, the finer the bread will be. After baking, the bread becomes slightly translucent, and you see the layer of greens. That is the most successful zhengyalov bread [a flatbread stuffed with a variety of greens, traditional to Artsakh, Nagorno-Karabakh]. Many people say, ''I am on a diet, I don't eat bread'. What can be a better diet, than a zhengyalov bread? It's mostly greens! It is very interesting to study the greens included in its recipe.* Ghevond Alishan [Armenian linguist, historian, poet, writer 1820-1901] had written that there is twice as much vitamin C in chickweed than in lemon. And that’s just in one type of greens! It’s been three years that I’ve been making zhengyalov bread for sale, and eat it often myself as well, so I've noticed that during these years I have never gotten sick, not even... no cough, no sneeze, no fever, the coronavirus passed me by and I didn't even feel it.

*Greens traditionally included in the recipe: chervil, common sorrel, chickweed, madworth, small bugloss, cilantro, nettle, goatsbeard, sickleweed, papaver leaves, beet greens, lettuce. (Source: ZINEadadar#1 Zhengyalov hats. CSN Lab, Yerevan 2023)
***
The war [in 2020] started at such a time of the year that everyone's pantries were full of food stored for the winter. Shushi is a city on a high hill, and one may think that nature is harsh there. While the forests around Shushi, and even the sidewalks in the city were full of such variety of greens, and medicinal herbs, each having a great value. People valued them all very much, using each herb with a purpose, gathering those herbs for the winter... Most of the people from Shushi did not buy tea from a store, they made tea with these herbs. I am one of them... Using herbs according to the purpose, according to the taste, according to the disease, we knew which one to use, and when. The forests were full of long, juicy bunches of blackberries. We used to go pick them, it was so rich in juice that we made blackberry wine! What a taste it was, what a color...! The cellars were full of this wine.
***
I should mention that I promised an offering to everyone hiding in the bomb shelter: if both of my boys get back from the front line together for a day or even for a few hours, I would make zhengyalov bread for everyone. Despite the bombings, I would get out and gather all the necessary greens. Even before the war, my friend Karine told me, that her garden is full of greens, and I can go pick as much as I want since she's not interested in them. So one day, almost a month since the start of the war, my boys came on the same day! I thought, that’s it, today is the day… I said, “Hey, I’m going to pick some greens, does anyone want to come with me?” Shushi was already being bombarded… One of the women in the shelter agreed to help me. Quickly, we ran out to the garden of my friend Karine and picked nettle, chickweed, chervil, everything... It was autumn, and the ripe fruits were under the apple and pear trees and there was no one to gather them, the owners had gone down to Stepanakert [capital of Artsakh, Nagorno-Karabakh], leaving the gates open... Anyway, with Karine on our minds, we quickly threw the greens, apples, pears in the bags and ran back to the shelter. The women gathered around, cleaned the greens, washed them, cut them, made the dough. ''You've done a lot already, this is your initiative, now let us bake that bread," they said. "You can sit down and rest, well maybe just help us a little,” they told me. So, all of us together, we baked fifty pieces of zhengyalov bread. I had ten liters of the blackberry wine stored, which we'd put on the table for everyone. Fifty pieces of bread were baked that day, and not a single person in the shelter was left without one...

One of the memories of those times…
***
You know, life in those basements during the war was very interesting. There was a lot of common pain and worry, but we became a family in a way. People were sharing all they had stored for the winter, bringing greens, and vegetables from their gardens, even people from Berdashen, the villages of Martuni region [Artsakh] were bringing whatever they had. There was a unique atmosphere, a unique hospitality, and kindness towards one another. None of us were complaining. One by one, people were volunteering to cook for the whole group, preparing whatever possible, whatever we could get our hands on. They were bright individuals who willingly and lovingly did everything. I brought my carpet and spread it on the floor of the basement, to break the dreary atmosphere, we had brought blankets, it was already getting cold. We used to light the stove, prepare meals, and keep warm. We had interesting conversations and followed the news all the time. The most dreadful was seeing the names and surnames of the boys killed on the front line, we were reading them holding our breath. We stayed in that basement for forty days, almost forty days. Until one by one families had to leave Shushi, because they had small children, there were old people…

In the first days, it was crazy: old people, children shouting, crying, kids afraid of every sound. Slowly the families moved to Goris [town in Armenia], Yerevan [capital of Armenia], it made no sense for them to stay in Shushi, just caused unnecessary panic. As for us, we had no intention of leaving, how could I leave? My boys said, "Mom, every time Shushi is bombed, we’re worried about you, leave” and I said, ''How can I leave? What if something happens to you, and I’m not here…'' In the end, they convinced us, it was the last days of October, probably the 28th, or the 29th, don’t remember exactly. My son took me to Tegh village [Armenia], and from there we went to Goris, then to Yerevan.

Following the news, we expected to celebrate Shushi's victory, but it turns out that it was all just a trick, Shushi was handed over, and they [the authorities] were simply lying to us. Had we known, we could have taken at least some of our possessions with us. So many people left all they had there. A lot of people were living on salaries and pensions, many did not have any money stored away. Do they think it’s easy to suddenly become homeless and take care of the whole family?
***
In general, I’m not afraid of any work, there's no such thing for me as a ''man's job'' or a "young person's job.“ That's why I took the initiative and started this business [making zhengyalov bread]. I have seen my mother bake, my grandmother baked, then after I got married, I also started baking. My husband’s aunt has this thing we call saj. It’s a thick, round cast iron flat pan, on which the zhengyalov bread is made best. So it's not the first time I'm doing it, I'm used to it and I enjoy doing it. We used to bake fifty or eighty zhengyalov breads at once, people were coming together, cutting and mixing the greens in big bowls, and we gathered together with colleagues, neighbors, and friends. Making zhengyalov bread wasn’t a small family ritual, it was a big ceremony, a feast bringing together in-laws, daughters-in-law, grandchildren... big groups. People got together, talked over issues, settled relationships, talked about this and that, made plans... we had some very nice days together during these gatherings.
***
There were all types of people in Shushi in the nineties... courageous patriots, simply rascals, wild women... Then little by little, families were being formed, and very quickly the city flourished, several museums and galleries were opened. Shushi had a cultural life, there was a newspaper, schools: primary school, high school, music school, art school, a state museum, a Stone Museum, a Carpet Museum, a Dram [currency, coin] Museum. There were galleries, artists' studios, a film festival every year – the Golden Apricot Festival, they came and screened films for several days. Zakar Keshishyan, the head of the Varanda Choir, came from Beirut every summer. He created the Varanda Choir in 1992, and he kept the choir for 30 years... and keeps it to this day. Every summer when Zakar, that kind giant, came, it was like a holiday for us… They gave concerts in different halls and regions! In the summer, people came to Shushi from all over the world, from different countries. One of the most interesting places in Shushi is the Hunot Gorge, popularly called “Umbrellas” because the vegetation, the trees there resemble umbrellas.
***
I went to Shushi and built my nest there: black plaster, thorny floors. My husband was on the battlefield, my children were small, one three and a half years old, the other five, they could not be of any help. Even so, I was able to find materials here and there and make it a home, with my own hands, as much as possible. The thorny floors... I scraped them, I covered the walls with wallpaper, and installed window frames and glass. Then, when the children grew up, and the years rolled by, we also bought two apartments with the savings, for our boys. So that when they get married, they go straight from the wedding hall to their own place, and enjoy life. But I only brought a bunch of keys with me, and a memory of these places. Until recently, it seemed to me that they were in the same condition as I left them, but the Turks bombed the buildings, filmed the bombing, and put the video on the Internet. Unfortunately, the scene of the ruins wiped out the hope of returning to Shushi and finding back my home.
***
We live, and we continue creating... We have another small place now, building it from scratch bit by bit. Every time I add something, I remember the swallow in that poem*... I hope this will become our main home, and that it won’t be destroyed again. And if Shushi is liberated, we will build a new one there...

*Ghazaros Aghayan, “The Swallow”

⇧

8. ԶՐՈՒՅՑ ՈՒԹԵՐՈՐԴ / EIGHTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023թ․ օգոստոս ամսին

Հենց առաջին լուրերը հայտնվեցին համացանցում, որ նման սրում կա (էդ պարագայում դեռևս «պատերազմ» չէինք ասում), անմիջապես եկանք գրասենյակ՝ ես և EVN-ի գլխավոր խմբագիրը։ Ու ոչ աշխատանքային օր էր։ Ուղղակի նստած էինք ու, շատ տարօրինակորեն, որովհետև էդ ժամանակ դեռևս կարող էր ընդամենը լինել ինչ-որ փոքրիկ սրում, որը ոչ մի բանի չվերածվեր, ինչպես որ տեսնում ենք մինչև հիմա գրեթե ամեն շաբաթ, երբեմն՝ ամեն օր լինում են ինչ-որ սրումներ, որոնք չեն զարգանում։ Կարող է նաև նման իրավիճակ լիներ, բայց, չգիտեմ ինչու, հենց էդ օրը զգացողություն ունեցանք, որ չէ՛, մի բան ուրիշ է, տարբեր է։ էս մի փոքրիկ, երևի արդեն է՛լ մարդկային, է՛լ լրագրողական ինստինկտի հետ էր կապված։ Երբ երկուսս միաժամանակ էդ նույն գաղափարն ունեցանք, հավաքվեցի, ու հենց նույն երեկոյան գործընկորջ հետ՝ լուսանկարչի հետ, ուղղվեցինք Արցախ։

27-ի երեկոյան մենք արդեն Ստեփանակերտում էինք։ Թե ինչո՞ւ ուղղվեցինք, իսկապես չեմ կարող բացատրել, որովհետև դրանից առաջ նաև եղել էին Տավուշի իրադարձությունները, փոքրիկ կամ ավելի մասշտաբային, որ չէի գնացել։ Դրանից հետո եղան նաև սեպտեմբերյան Ջերմուկի շրջանի [իրադարձությունները], որտեղ նորից չգնացի։ Թե էս պարագային՝ ինչու՞ շատ հապճեպ որոշեցինք գնալ, էդ արդեն ես էլ չեմ կարող դեռևս բացատրել։

Գնացինք և առաջին անգամ մեկ շաբաթ մնացինք, մինչև որ մեր ռեսուրսները վերջացան։ Պետք էր վերադառնալ Երևան մի քանի օրով, վերախմբվել և վերադառնալ Արցախ, որովհետև գնացինք և չգիտեինք՝ ճիշտ ի՞նչ ակնկալենք։ Եվ միգուցե էդքան էլ լավ պատրաստված չէինք՝ տարբեր առումներով։ Նախ՝ մտածված չէր, թե ինչպես ենք աշխատելու, չգիտեինք՝ ինչ ակնկալել, հետևաբար չունեինք ինչ-որ պլան, որ այ էսպես կենտրոնանում, էսպես ենք աշխատում։ Տեխնիկապես լիարժեք պատրաստված չէինք, երկու հոգով էինք, ունեինք միայն մի հատ զրահաբաճկոն՝ էն էլ տարօրինակորեն, բախտի բերմամբ կարողացանք ունենալ էդ առաջին անգամ։ Մինչև երկրորդ-երրորդ գնալն էր, որ վերջապես ամեն ինչ տեղն ընկավ։ Ամեն մարդ ուներ զրահաբաճկոն, ուներ կասկան՝ գլխարկը, ավելի պատրաստված էինք։ Էն ժամանակ էլ իրողությունն էր շատ տարբեր, ու ուրիշ խնդիրներ կային, իհարկե, արդեն աշխատանքային։

44 օրվա ընթացքում մոտավորապես մեկ շաբաթ Արցախում, մի քանի օր Հայաստանում և վերադարձ Արցախ, հիմնականում էդ տրամաբանությամբ ենք աշխատել։

Առաջին երևի 10-ը օրը շատ ավելի հեշտ էր տարածվել, հա, Մարտակերտ, Մարտունի, Հադրութ, (Հադրութ փորձեցինք,չկարողացանք, բայց որոշ կոլեգաներ կարողացել էին նաև Հադրութ գնալ)։ Շուշի հաճախ էինք գնում, որովհետև նաև մոտիկ էր, ուղղակի գնում էինք երբեմն իրավիճակը ստուգելու: Վերջին անգամ Շուշիում եղել եմ հանձնվելուց երևի, երևի չէ՝ հինգ օր առաջ։ Ամեն անգամ տարբեր էին փորձառությունները: Թե երբ կորոշես որտեղ գնալ, այն ժամանակ բախտի հարց էր։ Էսպես ասեմ, որովհետև եղել են դեպքեր, որ մեկ օր առաջ մենք գնացել ենք և իրավիճակը լրիվ տարբեր ա եղել, մեկ օր հետո կամ օրվա երկրորդ կեսին ուրիշ կոլեգաներ գնացել են և կրակի տակ են հայտնվել։ Շատ տարբեր փորձառություններ էին տարբեր ժամանակներ։ Լինում էր, որ գնում էին և կարողանում էին մտնեն, օրինակ Հադրութ, եղավ, որ մենք հասանք Հադրութ և մեզ ուղղակի թույլ չտվեցին էդ ժամանակ մտնել։ Էդ մի փոքր թրայլ ընդ էրրոր, ինչպես անգլերեն ասում են, մի փոքր իրավիճ էր, թե ինչպես, որտեղ և երբ կհայտնվես, էդ որոշում կայացնելու ոչ մի մեխանիզմ կամ տրամաբանություն իրականության մեջ չկար։ Երբեմն, ուղղակի, երբ տեսնում էինք ինֆոկենտրոնում, որ մի մեծ խումբ գնում են դեպի Մարտակերտ, մենք որոշում էինք գնալ Մարտունի և հակառակը, նախ՝ մտածելով, որ ի՞նչ իմաստ ունի էդքան լրագրող մի տեղում, արդեն ինֆորմացիան իրենց միջոցով կհասնի, երկրորդը՝ որպեսզի հավելյալ կուտակումներ նաև չառաջացնենք։

Զուտ պատերազմական իրավիճակի հետ կապված շփումները փոխվում են, նաև պաշտոնյաների հետ կարող ես շփվել, բայց իրենք երբեմն քեզ ընկալում են (իմիջիայլոց, միևնույնը՝ ժողովուրդը) որպես գործիք՝ ինչ-որ մի հաղորդագրություն կամ ինչ-որ բան ասելու, երբեմն ընկալում են որպես հենց թշնամի կամ պրոբլեմ։ Եվ ինչքան սրվում է պատերազմը, էնքան որպես լրագրող ընկալվում ես որպես պրոբլեմ։ Էս պարագայում, կապ՝ պաշտպանության բանակի հետ, բանակայինների հետ, պաշտոնյաների հետ և ժողովրդի հետ։ Էստեղ նաև խնդիրը էն էր, որ բանակից միշտ գալիս էր էդ հաղորդագրությունը, որ՝ այ էդ տեղանքը ցույց են տալիս, Ադրբեջանը հետևաբար հասկանում ա՝ ով ինչ է, որտեղ է, և ռմբակոծում են։

Դա նաև բնակչության համար խնդրահարույց դարձրեց լրագրողների ներկայությունը։ Երբեմն նաև հակասական էր, ճիշտ տարբեր էր, որովհետև հասկանում ես՝ ինչքան բնակիչ է, որ ապաստարանում են կամ ծանր իրավիճակում, ում տան պատը քանդվել է, տունը քանդվել է, ուզում է, որ իր պատմությունը լսված լինի։ Էդ պարագայում ուղղակի ոնց որ որպես առիթ, հա՞, ուրախությամբ են [խոսում]. այ հիմա աշխարհը կտեսնի, աշխարհի հետ կխոսեմ, էս հարցազրույցի միջոցով կամ այս տեսագրության միջոցով: Բայց շատ հաճախ նաև, որ «դուք ինչի՞ եկաք, հիմա նորից կխփեն» տարբերակն էր։ Ամեն անգամ հասկանալու, թե տրամադրությունը որպեսզին է, ինչպիսին է, բավականին հոգնեցուցիչ էր ընթացքում և շատ անգամ հիասթափեցուցիչ, որովհետև էստեղ նաև էս մի զատորոշումը կա՝ որպես հայ, որպես Հայաստանից գնացած լրագրող, տեղական լրատվամիջոց, ակնկալում ես ավելի սրտամոտ կամ ավելի հարազատ բան ու մեկ անգամից օտարանում ես, ու միևնույն ժամանակ օտար լրագրողը, որ ընդամենը եկել է երկու օրով ու պատմելու է մի հատ փոքրիկ դրվագ ու դուրս գա, իրեն ավելի գրկաբաց են ընդունում, ավելի հնարավորություններ են տալիս առաջնագիծ գնալ, ավելի մոտենալ, որովհետև էդ եզրակացությունը,որ մերոնց աշխատանքը ի՞նչ, աշխարհը մերոնց չի լսում, այլ ուրիշին կլսի, էդ շատ կառուցողական չէր։ Տրամաբանությունը հասկանալի է, բայց՝ ոչ կառուցողական։

Երբ որ շատ կարևոր, էս ամբողջում շատ կարևոր մի օղակ, էդ ինֆորմացիոն օղակն է կամ փաստավավերագրական օղակն է, նաև պատմության գրանցման, արխիվ ստեղծելու, թեկուզ, եթե ոչ էդ վայրկյանին, բայց կարող է հինգ օր հետո կամ հինգ տարի հետո, երբ միջազգային դատարաններում ա հարցը քննարկվում կամ մարդու իրավունքների ատյաններում ա կամ պատերազմական հանցագործությունների ատյաններում է քննարկվում հարցը, էդ արխիվը մենք այսօր որպես էդպեսին երևի չկարողացանք պահպանել, ստեղծել, որովհետև նաև ավելի ապահով էր լրագրողներին հեռու պահել իրավիճակից, որպեսզի ենթադրյալ խնդիրներ չառաջանան։ Նաև կարիքները, որ պիտի հոգացվեին մեր աշխատանքի արդյունքում, նաև դրանց հիմքը չունենք այսօր կամ բավարար չունենք էդ փաստավավերագրությունը։

Առաջին բանը, երբ որ 27-ի գիշերը հասանք Ստեփանակերտ, Ստեփանակերտը բացարձակ մթության մեջ էր, որովհետև լույսերն անջատել էին, որպեսզի տեսանելի չլինի հարձակումների համար։ Նաև, արդեն ամեն մարդ նկուղներում էին, ապաստարաններում էին, ու իմ համար շատ տաօրինակ էր էդ դատարկությունը, որ՝ ու՞ր են մարդիկ։ Պատերազմից ի վեր, միգուցե մի փոքր դրանից առաջ և առավել ևս Ուկրաինական պատերազմից նաև համեմատականներ անելով, այ ապաստարա՛ն, երբ որ խաղաղ բնակչությունն ապաստարան է իջնում, էդ արդեն տրամաբանության, ապրելակերպի, ապրելակերպ էլ չասեմ, հա՛, էդ գոյատևության ուրիշ տեսակ է, որ դու արդեն գետնի տակ ես ապրում և ոչ թե գետնի վրա, [որտեղ] ապրելու իրավունքից զրկվել ես, էստեղ երևի համեմատականները տեղին չեն, որովհետև իսկապես գոյատևման էդ ուրիշ մակարդակ է, ուրիշ իրավիճակ, ուրիշ հոգեվիճակ է, որ ոչ մեկիս հարազատ չի կամ ընկալելի չի, հարազատ, հուսով եմ, երբեք չի լինի, ընկալելի չի, բայց նաև պետք է հասկանանք, որ Արցախի ժողովուրդը գոնե Ստեփանակերտի որոշ սերունդ էդ փորձառությունն ունի արդեն։

Երբ որ դեռևս առաջին շաբաթը դեռ երեխաներ կային, իհարկե, իրավիճակը շատ տարբեր էր, որովհետև երեխաները խաղում էին, գոռում էին։ Երբեմն կար ավելի մեծ ապաստարաններ, և էդտեղ իսկապես համայնքային կյանքի նշույլները, սովորական կյանքի բաները շարունակվում էին, բնականաբար ուտել-եփել-խաղալ-երեխաների աղմուկ, ինչ-որ բաներ դասավորվել, ինչ-որ խոսակցություններ, բնականաբար, մարդկային ամեն վարքաձևերը։ Արդեն երկրորդ կեսին, երբ ավելի նոսրացան, հա՛, բնակչությունը, ավելի հաճախ, երբ մտնում էինք որևէ ապաստարան, տեսնում էինք ուղղակի անկյունը պառկած մարդ, որը օրվա կեսօրին, ժամը երկուսին, ուղղակի գլուխը պատին՝ պառկած էր, ու հասկանում ես, որ ամբողջ օրը արդեն էդ հյուծված, պառկած, ոչ աշխույժ, ծանր հոգեվիճակում, ուղղակի տենց սպասողական, երևի, իրավիճակի։ Սպասողականությունը ամենաշատ նկատելի բանն էր պատերազմի երկրորդ կեսին։

Երևի ամենածանր այցելություններից մեկը Արցախ հենց նոյեմբերի 12-ին, թե 11-ին էր, նորից գնացինք, (նոյեմբերի 9-ին Հայաստանում էի)։ Էն ժամանակ արդեն պատրաստվում էին Քարվաճառը հանձնել, Դադիվանքի էդ բանը կար, հանձնելու, ռուս խաղապահների մուտքն էր արդեն ակնկալվում հենց էդ օրերին: Էս պարագային միայն Ստեփանակերտ գնացինք, Ստեփակերտը էդքան հյուծված և փոսթապոկալիպտիկ տրամադրության մեջ երևի ամենաշատը հենց էդ ժամանակ եմ տեսել, հենց նոյեմբերի 9-ի համաձայնագրության ստորագրումից հետո։ Որտեղ ուղղակի հյուրանոցը չկարողացանք վճարել, որովհետև դռները բաց էին, մարդ չկար։ Կարողացանք աշխատող գտնել, ասել, որ տեղ ա պետք մնալ, կարող ենք մնալ, ասեց՝ խնդրեմ, եկեք, նայեք, լիքը մարդիկ բանալիները չեն վերադարձրել, նենց որ դուռը մի փակեք, եթե կիսամաքուր սենյակ գտնեք, որտեղ կարող եք մնալ, հոժար եք մնալ, մնացեք։ Գտանք, մնացինք, ասեց, որ 12 ժամ լույսի պաշար ունեմ, որովհետև լույս չկար արդեն էդ ժամանակ, գազոլինը վերջանալու էր, ասեց՝ վաղը առավոտյան արդեն լույս չի լինի, իմացած եղեք։ Հաջորդ օրը փորձեցինք վճարել, մեկը գտնել, որպեսզի ասենք՝ մենք դուրս ենք գալիս հյուրանոցից, չկար, բանալին թողեցինք սեղանին, դուրս եկանք։

Առաջին անգամ, որ այս ամբողջից հետո գնացի՝ մեկ տարի անց, չնայած անընդհատ մտածում էի, որ պետք է վերադառնալ, բայց քանի որ ճիշտ չգիտեի, որն է պատմությունը, որ պիտի պատմեմ վերադառնալով, չէի վերադառնում։ Օգնեց, երբ ուղղակի խնդրեցին վորքշոփի համար գնալ Ստեփանակերտում փոքրիկ բան անել՝ վորքշոփ վարել, մեկօրյա։ Նման առիթ էր պետք, որպեսզի ինքս ինձ համոզեի վերադառնամ։ Ոչ թե անպայմանորեն աշխատանքային կամ հոդված կամ ինչ-որ ռեպորտաժ պատրաստելու համար, ուղղակի գնալու, տեսնելու, որովհետև երբեմն նաև լրագրության մեջ չենք, էսպես չենք ընկալում, երբեմն պետք է ականատեսել, եթե ոչ անմիջապես պատմել, երբեմն ուղղակի պետք է երկարաժամկետ ականատեսելը, իսկ հենց էդ տրամաբանությունը, որ եթե գնացիր հենց անպայման պետք է ռեպորտաժ սարքես կամ հոդված պետք է գրես կամ պատերազմի օրերին ամեն օր պետք է ինչ-որ հաղորդագրություն կամ ռեպորտաժ ուղարկվի, միգուցե, մի փոքր ապակառուցողական է, որովհետև նաև լրագրողը մարդ է և երբեմն ուղղակի իրավիճակը հասկանալու, մի փոքր ավելի մարսելու, երկու ժամ հավելյալ մտածելու կարիք ունի էդ ամբողջի վրա կամ մի երկու բան ավել իրար գումարելու կարիք ունի, իսկ էս շտապողականությունը՝ մանավանդ, որ պատերազմների ժամանակ է լինում՝ անմիջապես զեկուցելու շտապողականությունը, միգուցե էդքան էլ կառուցողական չի։

Մեկ վիդեո, որ արել էի և մինչ օրս պարբերաբար [դիտվում է], լրագրողական չէր, մի փոքրիկ ես շեղվել էի իմ լրագրողական բանից։ Երբ Ստեփանակերտի դպրոցներից մեկը ռմբակոծվել էր, բոլոր ապակիները կոտրված էին, գետնին թափած էին, արևը շատ հետաքրքիր էր խփում, և փայլատակում էին՝ փոքրիկ-փոքրիկ։ Շեղվելով լրագրողական բանից, մի փոքր վիդեո էի արել, որ ես քայլում եմ ապակիների վրա, իսկ իրենք պսպղում են, ձայնի ու լույսի էդ բանը, ինձ թվում է, բավականին մարդկանց վրա ազդել էր։ Դա էլ է հետաքրքրական, որովհետև ո՛չ էնքան ստենդափները, որ արել եմ, ասելով՝ այ էս ա իրավիճակը, ո՛չ էնքան էդ հաղորդագրությունները, որ ուղարկել եմ, կամ ինտերվյուները՝ մարդու իրավունքներիի պաշտպանի հետ՝ էն ժամանակ Արտակ Բեգլարյանն էր պաշտպանը, այլ հենց էդ մի փոքրիկ վիդեոն՝ մի քանի վայրկյան տևող, սև-սպիտակ, ինձ թվում ա շատ ավելի ազդեցություն էր գործել շատերի վրա, քան թե մնացած ամեն ինչը։

Գնացել էինք Շուշի, ուղղակի թափառում էինք՝ հասկանալու համար ինչ է իրավիճակը։ Հետո հասանք, գտանք, էսպես ասած, թաքնված գումարտակ, և էնտեղ սկսեցինք խոսել։ Նախ զգուշացրեցին, հեռախոսները անջատեցինք, ֆոլգայով փաթաթեցինք, թողեցինք ուրիշ տեղ, էդ ժամանակ առաջացանք։ Արդեն ուղղակի ուրիշ կամերաներով էինք աշխատում՝ ոչ հեռախոսով, չնայած էդ խնդրահարույց էր ուղարկելու առումով։ Եվ էնտեղ տղաները [ասացին], որ` այ մեր մոտ հերոս կա, ու հերոս-հերոս ասին՝ այ իրա հետ ինտերվյու արա: Ես սկսեցի խոսել այդ տղայի հետ, զինվորի։ Պարզվեց՝ իսկապես հերոսի կոչում էր ստացել քանի հատ տանկ վերացնելու համար, նախկինում եղել էր Հադրութում, հետո տեղակայվել էր Շուշիում։ Էդ փորձառությունը, (երևի ստեղ նաև իմ կին լինելու հանգամանքն էր), որովհետև տեսագրում էինք, ձայնագրում էինք, և ինքը էնքան անկեղծացավ, որ մի փոքրիկ նույնիսկ, չասեմ միամտությամբ, բայց նենց հակասության ասիճանի էր՝ ասելով, որ, դե գիտեք, երբ որ ընկերներս չեն տեսնում, ես կարող է լաց լինեմ։ Ու էդ ընթացքում մտածում եմ, բայց հիմա աշխարհը կտեսնի, չէ՞։ Կամ, որ պապաս գիտի, որ Շուշիում եմ, բայց մամաս չգիտի, մամայիս չենք ասել։ Ու ես մտածում եմ, բայց ախր մամադ կտեսնի էս հարցազրույցը։ Չգիտեմ, շատ մեծ տպավորություն հենց էդ հարցազրույցը գործեց վրաս, հենց էդ տեղում՝ Շուշիում, արդեն վերջին անգամն էր, որ եղել էինք Շուշիում։ Ոչ թե որովհետև հիմա այլևս չենք կարող վերադառնալ, [այլ], ինչպես ասեմ, էն զինվորը, որ պատկերացնում ես՝ պիտի լինի ազգանվեր, ինքնազոհ, զգայուն նաև, է՛դ փորձառությամբ գոնե, գրեթե կատարյալ զինվորի և կատարյալ մարդու պատկերներ էին։ Քանի որ ես էլ չէի ակնկալում ու էդ նրբությունը, որով խոսում էին երկուսն էլ՝ և՛ հրամանատարը, և՛ [ինքը]: Ես մի փոքր վատ եմ զգում, որովհետև հրամանատարի հետ նաև մի փոքր ցինիկացել էի, և սենց մի բան հարցրեցի, որ դե, ժողովրդի հույսը կամ էդ հավատը կամ էդ «հաղթելու ենք» կոչերը ձեզ օգնո՞ւմ են, թե՞ իրականության մեջ ուրիշ տեսակ օգնության կարիք ունեք կամ թե ի՞նչ էր իրավիճակը։ Տենց մի փոքր ցինիկ հարցում հարցրեցի,և պատասխանեց, որ ամբողջ համակարգը ծառի նման է, որ բոլոր ճյուղերը պետք ա գործեն, և՛ էդ «հաղթելու ենք», և՛ «հավատում ենք», և՛ էդ ամբողջը իսկապես ամենակարևոր ճյուղերից մեկն է, որովհետև եթե էդ հավատը չլինի, մնացած գործողությունների հենք անգամ չի լինի անելու։ Էդպես։ Եվ շատ տարված էին իրենց փոքրիկ շունիկով, որին բերել էին իրենց հետ Հադրութից, անընդհատ ասում էին, որ խլացել ա շունը, որովհետև հենց կողքը, շատ մոտիկ ռմբակոծում ա եղել, հիմա էլ լսողություն չունի, ուղղակի իրենց հետ բերել էին Շուշի։ Սենց փոքրիկ դրվագ։

Պատերազմի մասին առաջին բաներից մեկը․հենց 27-ի գիշերը, երբ գնացինք հասանք Արցախ, հասանք անցակետ, շատ հեռվից, արդեն մթության մեջ տեսնում էինք ինչ-որ՝ լույս չի, լույսի շարան չի, ինչ-որ մի բան ա, անհասկանալի ինչ-որ բաներ են, հետո հասկանում ես՝ սարի էդ կողմում, երկայնքով ինչ-որ մի բան կա, բայց չես կարողանում տեսնել ինչ է։ Արդեն հասանք անցակետ, մտնում ենք Արցախ, և հասկացա, որ ուղղակի կիլոմետրերով մեքենաներ են շարված, և մարդիկ դուրս են գալիս, բոլոր մեքենաների լույսերն անջատված են, հերթը գրեթե չի շարժվում առաջ, իսկապես, կիլոմետրերով ուղղակի հերթ էր։ Ու հենց էս, երևի, բաներից մեկն էր, որ իմ համար շատ հակասական էր․ մի կողմից՝ առաջին օրն է, չգիտենք՝ ինչպես է զարգանալու, ինչ է պատահելու, ինչո՞ւ են մարդիկ էսպես մասսայաբար լքում, դուրս գալիս, «լքում» բառը ճիշտ չի գործածել, բայց եթե էդ օրն անմիջապես բան անեի, երևի «լքել» բառը կգործածեի, որ երևի սխալ կլիներ։

Ու հետո, մի քանի օրվա մտորումներ․ արդյո՞ք պետք է խոսել էս մասին, ռեպորտաժի մեջ դնե՞լ, թե՞ոչ, որ մարդիկ դուրս են գալիս։ Մյուս կողմից մտածում ես, որ հակամարտության մաս ես, իհարկե, և էդպես էլ չասեցինք, չհաղորդեցինք, որ իսկապես առաջին օրվանից դուրս են գալիս։ Նախ նաև զգացական մակարդակում, թե ինչպես զարգացավ էդ ամբողջը։ Հա՛, առաջին տպավորությունը, որ ինչո՞ւ են մարդիկ գնում, ի՞նչ գիտեն՝ ինչ է լինելու, կարող ա հենց վաղը ոչ մի բան չլինի, ինչո՞ւ սենց մասսայական դուրս գալ։ Հետո, երբ մտածում ես, որ բնակչության մեծ մասը տեսել է առաջին պատերազմը, դրանից առաջ նաև, հավանաբար, Սումգայիթ, Բաքվի ջարդերը, եղել են ամբողջ ընթացքում նման լարված իրավիճակում, Քառօրյա պատերազմը, ամեն մի սերունդից կորուստ են հավանաբար ունեցել, ու ո՞վ եմ ես, որ մտածեմ՝ ինչո՞ւ են դուրս գալիս։ Եթե նույնիսկ մեկ հատ մեկ ական պայթի, մեկ պայթյուն անգամ լինի, բնականաբար, պիտի երեխաներին վերցնի և դուրս գա։ Այսինքն, էդ գնահատականները, երբեմն, տեսեք, վերադառնալով նախկին մտքին, շատ են փոխվում ժամանակի ընթացքում։ Ու երբեմն պետք չի հենց վայրկյանական բարձրաձայնել։ Բայց նորից, Արցախում բնակչության մեծ մասն արդեն էվակուացվել էր պատերազմի բավականին սկզբի, առաջնային օրերից, ինչքան հնարավոր էր կազմակերպված՝ կառավարության կողմից։

Իհարկե, մամլո ասուլիսները նախագահի՝ Արցախի նախագահի,և՛ տարբեր պաշտոնյաների, և՛ պաշտպանության բանակի ներկայացուցիչների, լինում էին էնտեղ, որոնք հաճախ կարևոր էին։ Ինֆոկենտրոնը՝ որպես ինֆորմացիոն հոսքի կամ լրագրողների տեղափոխման կարգավորման իրավիճակի գործառույթ, երևի, որպես էդպիսին բավականին վատ էր կատարվել։ Եվ էդ հարցերից մեկն է, որ մենք այսօր դեռևս պետք է լուծենք, հա՛, հարաբերությունները պետք է պարզենք՝ լրագրության, լրագրողների և բանակի միջև, բանակայինների միջև՝ սա լինի Արցախում կամ լինի Հայաստանում։ Փոխադարձ վստահություն պետք է արդեն կառուցեինք էս տարիների ընթացքում մի փոքր ավելի։ Փոխհարաբերություն պետք է ստեղծեինք, որպեսզի նման իրավիճակում նորից հերթական անգամ չլինի՝ վայ, էս լրագրողները շառ են, ավել լավ ա հեռու մնանք, քան թե իրանց հետ համագործակցենք։ Երևի էդ պաշտպանության կառույցները պետք է հասկանան միանշանակ, որ լրագրությունը իսկապես էս ֆրոնտներից մեկն ա պատերազմի, և փորձեն հնարավորինս աշխատել լրագրողների հետ, հնարավորություն տան լրագրողներին անել իրենց աշխատանը, ոչ թե հա զրկել քո անդամներից մեկին իր ֆունկցիայից, այն էլ՝ պատերազմի ժամանակ։ Հարցի արագ լուծում է ուղղակի թույլ չտալը, իսկ հարցի ավելի էֆեկտիվ լուծումը կլիներ աշխատել լրագրողների հետ։

Իմիջիայլոց, շատ երկար պայքարեցինք։ Ինչ-որ ժամանակ, երբ Ստեփանակերտից թույլ չէին տալիս դուրս գալ լրագրողներին, բնականաբար, չէիր կարող, ու մի տեղ եղավ, մտածեցի, որ գնամ ինչ-որ մի տեղ փուռում աշխատեմ կամ քնապարկ կարեմ, որովհետև ես որպես լրագրող Արցախում նստած, ապաստարանում նստած ոչ մի օգուտ չեմ տալիս ոչ մեկին։ Երբեմն մտածում էի՝ գնամ Երևան, գոնե էնտեղից թարգմանություն կանեմ ավելի օգտակար կլինի։ Եվ ընթացքում պայքարում էինք, որ գոնե հիվանդանոցից կարողանայինք աշխատել, երբ որ գալիս էին արդեն զինվորները հիվանդանոց էնտեղից ռիփորթ անեինք։ Էստեղ էլ մեծ պատմություն էր, ահագին երկար տևեց մինչև որ հաջողացրեցինք էդ թույլատվությունը ստանալ։ Բայց, իհարկե, մի շարք օտար լրատվամիջոցներ կային արդեն էնտեղ օրերով, արդեն աշխատում էին, միշտ հիվանդանոցում էին, իրենց թույլ էր տրվում ներս մտնել, հենց վիրահատարաններից աշխատել։

Եվ առաջին օրը, երբ որ հասանք ես ու գործընկերս, կար արդեն մի հատ զույգ, որոնք աշխատում էին էնտեղ շաբաթից ավել, և տեսանք՝ աղջիկը դուրս ա գալիս հիվանդանոցից, և աչքերը լցված էին։ Եվ ես,բնականորեն, ահավոր, շատ ավելի մեծ սիմպատիա սկսեցի զգալ աղջկա հանդեպ, էդ աշխատող զույգից աղջկա հանդեպ, որովհետև ենթադրությունս էն էր, ու ուղղակի ապրումակցել է կամ ազդվել է տեսածից։ Իհարկե, համակրանք ես զգում էդ հուզված մարդու հանդեպ, պարզվեց՝ ալերգիաներն էին, ինքը բացարձակ հուզված չէր։ Նայեք, պատերազմի ժամանակ՝ մանավանդ, երբ որ լինում ես ավելի մոտիկ,հա՝ ավելի հեշտ ա հուզվել Երևանում, առավել ևս շատ, սարսափելի հեշտ է հուզվել Սփյուռքում, բայց երբ Արցախում ես պատերազմի ժամանակ, իրականության մեջ, էդ հուզվելը տենց առաջնային բաներից չի։ Եվ երբեմն շատ ավելի հեշտ էր իմ համար, թեկուզ և ոչ շատ փրոդաքթիվ վիճակում, բայց լինել Արցախում, որովհետև էդ մեղքի զգացողությունը, որ՝ «այ ինչ ա կատարվում էնտեղ, իսկ ես էնտեղ չեմ», չկա։ Ու շատ ավելի հեշտ է ընդունել, որ ինչ-որ լինելու է որևէ մեկին Արցախում, թող ինձ էլ լինի, ու էդպիսով ազատվել էդ մեղքի զգացողությունից, քան թե լինել, չգիտեմ, L.A.-ում ու տառապել և հուզվել։

Էն զգացողությունը, որ ես՝ մանավանդ իմ կոլեգաների մեջ, ում հետ առավել ևս շփվում էի, տեսա, թե ում մոտ վախը երբ էր հայտնվում։ Եվ շատ անգամ շատ ուշ, շատ անգամ շատ անսպասելի։ Եվ ինչպես էր հաղթահարվում, և դա շատ հետաքրքրական դինամիկա էր։ Օրինակ, իմ մոտ սենց տրամադրվածություն կար, ոչ թե տրամադրվածություն, ինձ թվում է նաև փորձառություն, որովհետև Լիբանանում եմ մեծացել, պայթյունի ձայներն էդքան քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում, ապաստարանում լինելը իմ համար էդքան շոկային իրավիճակ չէր, իմ համար շատ սովորական իրավիճակ էր։ Ես ավելի բարկանում էի, թե ինչու պատուհանների բոլոր ապակիներին սև թուղթ կամ թեյփով փակված չի։ Ախր, եթե փշրվեն, ձեր վրա են ընկնելու։ Ինչու՞ ապաստարաններն ամբողջովին [պատրաստված] չեն, ինչո՞ւ ստեղ ջուր չունեք կամ ուտելիք չունեք պահած, որովհետև գիտեք, որ պատերազմ ա, ինչու՞, ինչու՞․․․ էդ երբեմն ավելի էր ինձ բարկացնում, իսկ ձայները, պայթյունի ձայները, սիրենները ինձ, օրինակ, էդքան չէին խանգարում, ինչքան կարող էին ուրիշին խանգարել։ Շատ հաճախ տեսնում էիր, որ մեկը, որի հետ ամբողջ ընթացքում, շաբաթներ աշխատել ես կամ օրական տեսել ես իրեն,փանիքի և վախի որևէ բան ցույց չի տվել, և մեկ փոքրիկ դրվագից հետո կարող ա իրավիճակը շատ փոխվի, և զգացական ֆոնն ուղղակի պոռթկա։

Տեսել եմ մարդիկ, որ առաջին օրվանից ուղղակի սարսափած էին պատրազմից կամ ամբողջ, բոլոր իրադարձություններից և շարունակել են մնալ։ Տեսել եմ մարդիկ, հարգանքս իրենց, որ եկել են, ասել են՝ իմ համար չի, ու վերադարձել են, որը շատ ավելի կառուցողական է և ճիշտ, քան թե մնալ վախենալով։ Այսինքն վախի բոլոր երանգները, ժամանակային տրամաբանությունը, վախին արձագանքների էդ ամբողջ բանն էր հետաքրքրական նաև տեսնել։ Ու հետաքրքրական էր նաև հենց իմը մի փոքր հասկանալ, թե որտեղ են իմ բաները [վախերը]։ Ինձ թվում է, որ ես և իմ կոլեգան ունեինք ճիշտ հակառակ սինդրոմը։ Էնքան չես արձագանքում պայթյունին, երբեմն իսկապես շատ վտանգավոր իրավիճակում կարող ա շատ ավելի հանգիստ պահես ինքդ քեզ, քան թե պետք է պահեիր։ Երբ էն տրամաբանության մեջ ես, որ լավ, ես հիմա չեմ վախենում ընդհանրապես, ու էդ էնքան էլ առողջ չի, ճիշտն ասած, դա էլ կար։

Էն օրը, որ ֆրանսիացի լրագրողը վիրավորվեց և Մարտունիում ուղղակի թիրախավորեցին լրագրողների խումբը, մենք, ինչպես ասել էի, դրանից մի օր առաջ եղել էինք Մարտունիում։ Քանի որ էդ օրը մի խումբ լրագրողներ գնում էին Մարտունի, մենք որոշեցինք գնալ Մարտակերտ։ Եվ մենք Մարտակերտում էինք, հասնում էինք Մարտակերտ, նաև էնտեղ էդ ընտանիքն էր, խանութ ունեցող ընտանիքն էր մահացել։ Գտանք խանութը, իհարկե, մարդ չկա՝ բացառությամբ մի քանի հոգու, որ քաղաքում կա, հասցրեցինք գնալ քաղաքի հոսպիտալ, որտեղ մեզ ամեն ինչ ցույց տվեցին, բացատրեցին, բայց ասացին՝ չես կարող նկարել, չեք կարող ռիփորթ անել, խնդրում եմ ամեն ինչ անջատեք։ Սենց իրավիճակ։ Տարօրինակ իրավիճակ էր, երբ որ դատարկ քաղաքում գիտես, որ պատմությունը կա, հա՛, էստեղ մարդիկ են զոհվել, մարդիկ են թիրախավորվել, էստեղ կա հիվանդանոց, որտեղ վիրավորներ կան, բայց չես կարող էդ մասին խոսաս, չես կարող։ Հիվանդանոցում էլ սենց ռմբակոծում, իջնում ես ապաստարան, էդ ամբողջ իրավիճակը՝ ո՛չ կարող ես պատմել, ո՛չ կարող ես նկարահանել, ո՛չ կարող ես հարցազրույց անել։ Դուրս ենք գալիս և արդեն գրեթե մի փոքր շնչահեղձ՝ էն առումով, որ էստեղ ենք, կան պատմությունները, տեսել ենք, չենք կարողանում պատմել, ինչ-որ շատ տարօրինակ իրավիճակ է, և գործընկերս ասեց՝ արի գնանք Թալիշ։

Ես էստեղ մի փոքր մտահոգվեցի, որ Թալիշից բացարձակապես լուր չունեինք, թե ինչ ա կատարվում էդ շրջանում՝ արդյո՞ք հայկական բանի տակ ա, թե՞ արդեն ադրբեջանական։ Մի քանի անգամ լսել էինք, որ ինչ-որ փոխվել է իրադրությունը։ Ասեց՝ արի գնանք Թալիշ, ի՞նչ ենք անում, գնանք տեսնենք Թալիշում ինչ ա կատարվում։ Թեքվեցինք, էնտեղ, իհարկե, փոքրիկ անցակետ կար, ասում են՝ ո՞ւր եք գնում, ժողովուրդ, ասում ենք՝ գնում ենք Թալիշ, ասում ենք՝ ի՞նչ ա իրավիճակը Թալիշ, զինվորն ասում ա՝ չգիտեմ, ձեր պատասխանատվությամբ, գնում եք, գնացեք։ Էդ ժամանակ, իհարկե, ամբողջ ընթացքում հեռվից լսում ես ռմբակոծության ձայները։ Էդ ժամանակ հրշեջ մեքենան շատ արագ անցնում ա մեր հետևի փողոցով, ու մենք, եթե հրշեջին հետևենք, վստահաբար կհասկանանք՝ որտե՞ղն են ռմբակոծել, և ի՞նչ ա կատարվել։ Մենք սկսում ենք հրշեջ մեքենայի հետևից գնալ մոտավորապես կես ժամ, սարերով ձորերով գնում ենք, հասնում ենք տեղ, որ հասկանանք՝ ի՞նչ է, ո՞ւր են թիրախավորել, ի՞նչ են արել, կա՞ն մարդկային զոհեր, թե՞՝ չէ։ Պարզվում է, որ ուղղակի ինչ-որ մեքենա բռնկվել է, ոչ ոք չի ռմբակոծել, ոչ մի բան չի եղել, և մենք կես ժամ հրշեջի հետևից ուղղակի գնում էինք, որպեսզի հասկանայինք ինչ է կատարվել։ Ուղղակի բռնկվել էր մեքենան գյուղերից մեկում, նկարեցինք էլ, չգիտեմ ինչու։ Պատերազմի ժամանակ լինում են նաև պատերազմի հետ չկապված հրդեհներ։

Երևի ուրիշ ձև ես սկսում աշխատել։ Էսօր Երևանում մի ժամ ջուր չլինի, ես իհարկե շատ շատ ընոյդ կլինեմ դրանից, բայց Արցախում, երբ էնտեղ էինք, և երեք օր չէի լողացել, էդ ինձ բացարձակապես չէր խանգարում։ Կամ թե ուտելիքի իրավիճակը, որ մի քիչ իմ համար անտրամաբանական էր, թե ինչի էր էդպես, դժվար էր գտնել, չկար, խանութները չէին աշխատում, մեծ մասը փակել, թողել գնացել էին, ամեն ինչ շատ շուտ վերջացել էր։ Մենք էլ, բնականաբար, հյուրանոցում էինք մնում և եփելու հնարավորություն չունեինք։ «Արմենիա» հյուրանոցն ընդամենը մի քանի ժամով էր բացվում և լանչեր ու ընթրիք էր տալիս։ Միակ տեղը, որտեղ նաև կարելի էր սնվել, սփյուռաքհայ, Սյուրիայից գնացած ընտանիք էր, որ ճաշարան ուներ, և բաց էր ճաշարանը և ձրի, օրական մի ճաշ էր անում բոլորին՝ հիմնականում լրագրողներին, որ ուտելիք պետք ունեին, ուղղակի տալիս էր ճաշ՝ առանց գումար գանձելու։ Իսկ դա խնդիր չէր, ուղղակի իմ համար մի փոքր անտրամաբանական էր։ Իսկապես, գալով երկար պատերազմական իրավիճակում գտնված երկրից, Լիբանանում, երբ որ ռմբակոծությունը կանգնում էր, մարդիկ գնում էին իրենց դեղատունը բացում էին մի քանի ժամով, որ ով պետք է ինչ-որ մի բան ունենա, կարողանա գա առնի։ Այսինքն կյանքը միանշանակ, անմիջապես չէր կանգնում ամեն առումով։ Իսկ Արցախում իմ համար ամենադժվարը, որ մինչև հիմա չեմ ըմբռնել, ճիշտն ասած, առավել ևս՝ հիմա, թե ինչու ամեն ինչ էդքան ուղղակի կանգնեց վայրկյանական։ Այսինքն, անգամ հաջորդ օրը՝ 28-ին, արդեն հացը խնդիր էր Արցախում։ Փուռերը ուղղակի հետո հավաքվեցին և սկսեցին աշխատել, բայց էդ օրմ ուղղակի կանգնել էին։ Դեղատուն գտնելն ամբողջ ընթացքում խնդիր էր, և էդ ժամանակ պաշարների ավարտի մասին չէր խոսքը, ուղղակի դեղատան տերերը փակել ու թողել գնացել էին։ Բայց ավելի դիմակայող հասարակությունում կամ ավելի դիմակայուն միջավայրում նույնիսկ դեղարանի տերը պիտի իմանա, որ միգուցե մնամ ու բացե՞մ օրական մի քանի ժամ, երբ կարող եմ։ Նույնիսկ ճաշարանի տերը պիտի իմանա, որ համենային դեպս մի բան փորձեմ անել։ Ստեփանակերտի շուկայում բոլոր մթերքներն ուղղակի փտել էին, բայց ուտելու բան չկար քաղաքում։ Իմ համար առաջինը՝ միջավայրում, որտեղ ռմբակոծություններ են լինում, ավազներով լցնում տոպրակները։ Լցնում ես ավազով, շարում ես պատուհաններիդ առջև։ Երևի երրորդ շաբաթվա ընթացքում սկսեցին հայտնվել ավազով տոպրակները։ Ապակիները փակում են, որ չփշրվեն, կամ գոնե, եթե փշրվեն, քո վրա չփշրվեն։ Էդ տևեց շաբաթներ մինչև մարդիկ սկսեցին անել։ Էդ անպատրաստվածությունը կամ էդ քընսոլիդեյշընի, ռեզիլիանսի պակասը, օրինակ, ամենաշատն էր, որ իրականում ինձ խանգարում էր Արցախում, և ոչ թե ինչ-որ բանի լինել-չլինելը։

Ժամանակը չի ընդհատվել ինձ համար։ Որովհետև երբ լրագրող ես և գալիս ես, եթե նույնիսկ նոյեմբերի 9-ին էստեղ էի, հա՛, էստեղի իրադարձությունները, դրանից հետո եղած իրադարձությունները, շարունակաբար էդ ամբողջի կուտակումը չի նվազել, և ֆիզիկապես ագրեսիան չի էլ պակասել, այսօր դա շարունակվում ա։ Այսինքն, Արցախից դուրս էս պատմությունը չի վերջացել, չի ավարտվել, դրա համար հիմա ռետրոսպեկտիվ վերադառնալ Արցախ կամ 44-օրյա պատերազմի օրերը հնարավոր չի, որովհետև ինքը ընթացիկ է դեռևս, այսինքն ինքը ո՛չ հիշողություն է, ո՛չ անցյալ է, ո՛չ ոչ մի բան է, ինքը դեռևս շարունակվող իրավիճակ ա։

Այսինքն, ամեն ինչ, որ այսօր լինում է իմ անմիջական միջավայրում՝ մանավանդ որպես լրագրող, խմբագիր, որ աշխատում է ավելի քաղաքական վերլուծական, անվտանգային թեքվածություն ունեցող հարթակում, ո՛չ ավարտվել է, ո՛չ քչացել է։ Այսօր Արցախը դեռ շարունակում է շրջափակման մեջ մնալ,և էդ ամբողջ ուտելիքի և դիմակայության խնդիրների մասին, որ խոսեցինք, դեռևս, վստահ եմ առկա են Արցախում։ Իրավիճակը շատ չի փոխվել, մեր կարողություններն առանձնապես չեն ավելացել, մենք որպես հասարակություն, ես՝ որպես մարդ, ավելի խելացի չեմ դարձել, ոչ էլ ավելի փորձունյա եմ դարձել։ Դեռևս էդ անկարողությունը, հա՛, որ զգում էի պատերազմի, 44-օրյա պատերազմի օրերին, ի՞նչը հստակ չի, ինչո՞ւ չեմ կարողանում ճիշտ ձևակերպել, թե ինչպես պետք է աշխատեմ, որտե՞ղ են մեխերս, հա՛, ո՞ր մեխերին եմ փխում, էդ ամբողջը մենք դեռևս որպես հասարակություն նաև չենք ձևակերպել։

Երբեմն էդ շարունակականությունը իմ համար շատ հստակ ա, և հիմա ավելի մտահոգ եմ, թե այսօր ի՞նչ ենք պակաս անում, ի՞նչ ենք հիմա՛ սխալ անում։ Ամբողջական ինֆորմացիայի մասին չի անգամ խոսքը, կարծեմ, փաստը բոլորի համար բավականին հստակ է, որ այսօր և ոչ միայն Արցախը, այլև Հայաստանը կարող ա պատերազմական իրավիճակում հայտնվի կամ վերսկսի, այսօր կարող ա նաև Հայաստանում լինի։ Այսինքն ինչ-որ խոսում ենք Արցախի պարունակում, Ստեփանակերտի, կարող ա շատ հեշտությամբ լինի Երևանի պարունակում, կարող ա լինի, հուսով ենք՝ ոչ։ Դրանից ավել ինֆորմացիա, ինձ թվում ա, որպես հասարակություն վերանայվելու, վերաձևակերպելու կարիք չունենք։ Էս ավելի քան բավարար ա հասկանալու համար, որ մի փոքր ավելի կազմակերպված կամ, չգիտեմ, ինչպես պետք է լինենք, բայց ավելի, միգուցե, տրամաբանական պետք ա լինենք, ավելի օրինապահ պետք ա լինենք, ավելի կազմակերպված պետք ա լինենք։ Ավելի անձնային վերանայումներ են էսօր, որ մեզ ավելի մեծ պատկերը տեսնելուն [տանեն]։

Պետք է հասկանանք ամեն մեկս մեր դերը հասարակությունում, որպեսզի նաև կաթվածահար չլինի մի ամբողջ համակարգը, ամբողջ երկիրը կամ քաղաքը կաթվածահար չլինի։ Որո՞նք են էն օղակները, որ մենք ենք, մեզ հանձնված օղակները, և ինչպե՞ս ենք անում, որ կաթվածահար չլինի, եթե էդ օրը գա։ Ինձ թվում ա ավելի էս հարցերին պետք ա պատասխանենք, որովհետև շատ բան չենք կարող անել։ Բայց էս հարցերին պատասխանելու համար ավելի ինֆորմացիայի կարիք էլ չունենք, ինձ թվում ա, քան թե էն, որ արդեն գիտենք։ Էդ փոքրիկ տարբերություններն են, որ շատ մեծ արդյունքի կարող ա բերեն։ Իջի՛ր, տես մի հատ ապաստարանդ, մի երկու բալոն էլ ջուր տար, մի երկու հատ էլ, չգիտեմ, բանկայով ճաշ, կարող ա մարինադ, թող փտի էդտեղ, մի հիսուն տարի հետո գտնեն, բայց տա՛ր։


Recorded in August, 2023

As soon as the first news about the escalation appeared (at first we called it an escalation, not war) my editor-in-chief and I immediately came to the office even though it was not a workday. Generally, such escalations were, and still are, quite regular, they happen almost every week without developing into a full-scale war. So although that could have been a similar situation, on that very day we had an inkling that this was something different. Probably it was due to both human instinct and journalistic "gut feeling"... and when we both had that same understanding, I got ready immediately and drove to Artsakh with the photographer. On the evening of the 27th, we were already in Stepanakert [capital of Artsakh, Nagorno-Karabakh]. I can't quite explain yet why we made this decision so quickly, because before that there were escalations in Tavush, then in Jermuk regions [Armenia] in September, when I didn’t go.


We stayed for about a week the first time until we ran out of resources and had to return to Yerevan [capital of Armenia], regroup, and return to Artsakh. The first time we went, we didn't know exactly what to expect, we weren't that well prepared. We didn’t plan our workflow ahead of time, we had only one bulletproof vest for the two of us, and it was pure luck we even found that one. It wasn't until the second or third trip that everything finally fell into place, we both had bulletproof vests and helmets. By then, the reality was very different and there were other, new problems... Overall, during the 44 days of the war, we organized ourselves to work in Artsakh for a week, returning to Armenia for a few days to regroup, and then going back to Artsakh.

Approximately for the first 10 days, it was much easier to spread out of Stepanakert and provide coverage from Martakert, Martuni, Hadrut [Artsakh, Nagorno-Karabakh]. Well, we tried but we couldn't enter Hadrut, but some colleagues of ours were able to go there. We often went to Shushi because it was close [to Stepanakert]. The last time I was in Shushi was maybe five days before the city was handed over [to Azerbaijan]. The reportages varied depending a lot on circumstances and “luck” so to speak... our colleagues could be caught under fire at the same place where we were a day or a few hours before. Sometimes journalists would go to Hadrut, for example, and were allowed to enter the city. Overall it was a bit through "trial and error", as they say, no specific mechanism or system was coordinating our work. Sometimes being in the Info Center we would see that a large group of journalists was going to Martakert, for example, so we would decide to go to Martuni and vice versa. Firstly, because what's the point of having so many journalists in one place, the information will already reach us through them, secondly, so that we don't create additional accumulations of people.
***
Human interaction changes during wars. Sometimes, the officials, as well as civilians, perceive you [a journalist] as a tool to convey a message, but sometimes you are seen as an enemy or a problem. And the more the war escalates, the more you as a journalist are perceived as a problem. This can be due to the position coming from the officials, saying that when the journalists show an area, Azerbaijan analyses the location, and starts bombing it. This official position made the presence of journalists problematic for the civilian population as well. However, sometimes it was quite the opposite when people in a shelter would want their story to be heard, for the world to know that their house had been destroyed. But more often the reaction to the presence of journalists was negative.

Having to constantly think of the attitude you would be met with was quite exhausting and frustrating at times. As a journalist from a local Armenian media, you'd expect a warmer welcome but were feeling alienated quite quickly. At the same time, a foreign journalist, who arrived just for a few days to make a small reportage and leave, is welcomed with open arms. They are given more opportunities to go to the front line. The general perception was that the world wouldn’t listen to us [Armenian journalists], but would listen to someone else [foreign journalists]. I get the logic behind this, but it was not a constructive approach at all. The role of the media in creating the documentation, and the archival materials is very important during armed conflicts. Even when it’s not needed at that very moment, such documents can be useful in five days or five years, when the issue is discussed in the international courts, the human rights courts, the war crimes courts...
***
The first thing I remember when we arrived in Stepanakert on the night of the 27th... The city was in complete darkness, the lights had been turned off so as not to be visible for air-raid attacks. Everyone was in basements, in shelters. This emptiness was perplexing. Another type of mindset, logic, and a kind of survival mode settles in when you live underground, you have been deprived of the right to live above ground. It's on a different level of survival, a different situation, a different state of mind, which is unfamiliar, or rather hard for us to understand... (I hope it will never become something familiar). But we also need to realize that the people of Artsakh, or at least some generations in Stepanakert, already have that experience.

There were children in the shelters during the first weeks, and the situation was very different because the children were playing, screaming, etc. Eating-cooking-playing, children's noise, cleaning up, arranging some things, some conversations... There were some signs of the daily communal life left. During the second half, when the civilian population became more sparse [a lot of people left for Armenia], we would often see people quite exhausted, at two o'clock in the afternoon just lying with their head against the wall, waiting... In general, waiting was the most noticeable state of mind in the second half of the war.
***
Perhaps one of the most difficult visits to Artsakh for me was on November 12 or 11. I was in Armenia on November 9 [when the Russian-brokered ceasefire was signed between Azerbaijan and Armenia], but we went back. This was the time when Karvachar, Dadivank [Armenian medieval monastery complex in Artsakh (9-13 centuries AD)], was being surrendered over to Azerbaijan, and the arrival of Russian peacekeepers was expected. This time we only went to Stepanakert, and it was the most post-apocalyptic state I’ve seen it in, right after signing the November 9 agreement. We couldn't even pay for the hotel room because the doors were open and there was no one there. Upon arrival, we managed to find an employee, and we said that we needed a place to stay. He said, "Please, come in and look around. A lot of people didn’t return the keys, so don't close the door. If you find a semi-clean room where you can stay, you’re welcome.” We found a room... The employee said that the gasoline was enough only for 12 more hours of electricity, so there would be none tomorrow morning. The next day, we tried to pay, to find someone to say that we were leaving the hotel, but there was no one, so we left the key on the table and left.
***
The first time I went back to Artsakh was one year later. I kept thinking that I should go back but wasn’t sure what would I write about upon return. It helped when they just asked me to go to Stepanakert to conduct a small one-day workshop. It took an occasion like this to convince myself to go back, not necessarily for work, to write an article or a news report, just... to go, to see. Sometimes as journalists, we need to understand the importance of being an observer, of being a witness for a long time, versus immediately making a reportage. The treadmill of making a report, or writing an article every day during the war can be a bit non-constructive sometimes. Journalists are only human, and they too need to digest and think about the situation a little before sending out a piece of news.

One video that I made still provokes interest. It was not a journalistic report. I filmed it in a school in Stepanakert after the bombardment. All the windows were broken and glass was scattered all over the floor. The sunlight was playing on the broken glass, and the bits were sparkling, gleaming. I made a short video of walking on the sparkling bits of glass. That video, that play of light, it seems to me, affected quite a few people. More than all the stand-ups I did to present the situation, more than the messages I sent, or my interviews with Artak Beglaryan, the Human Rights Ombudsman, or anything else... but that one small video, lasting a few seconds, in black and white, seems to me to have had a much greater effect on many people than anything else.
***
During the war, one of the times we went to Shushi we were walking around to understand what the situation was. We found, so to speak, a hidden military unit. Before starting to talk, they warned us to turn off the phones, we had wrapped them in foil and left them somewhere else. At that time, we were already working with other cameras, not with a phone camera, although it was more problematic in terms of sending the material later. The guys in the unit said there was a hero among them, and that I should interview him. I started talking to that guy, and it turned out that indeed he got the title of Hero for destroying several tanks. During the interview, he suddenly opened up. He was saying things a little bit naive, or perhaps contradictory, like "You know, when my friends don't see me, I might cry", and I'm thinking at the same time yes, but now the world will see, right, or that "Dad knows that I'm in Shushi, but mama doesn't know, we didn't tell mama", and I think, but mama will see this interview... That interview in that very place, in Shushi, left a big impact on me, and not because we can't go back now... It’s hard to explain… It was as if the otherwise idealized images of a perfect soldier, a patriot, self-sacrificing, sensitive, a perfect person found their embodiment... at least for me during that short experience... Maybe because I didn't expect this… or the softness and the sensitivity with which both the commander and that boy spoke. I feel a little bad, for asking a cynical question to the commander, wondering if the people's hope or belief or those slogans "we will win" really helped them, or if the help they really needed should have been entirely different. He answered that the whole system is like a tree, that all the branches must act, and that "we will win" and "we believe" are really among the most important branches because if there is no belief, there will be no basis for anything else... And they were so preoccupied with their little dog, whom they had brought with them from Hadrut. They kept saying that the dog lost his hearing because there was a bombardment right next to him, and they brought him with them to Shushi.

And that was that... a small episode...
***
One of the first things I remember about the war was on the night of the 27th when we had just arrived in Artsakh, was a long caravan of something... incomprehensible at first, it was moving along the road in darkness, barely visible at a distance. At the checkpoint, I realized that these were cars lined up for kilometers, and people were getting out. The lights of all the cars were turned off, of course. Perhaps this was one of the most controversial things for me. On the one hand, it was the first day, we didn't know how it would develop, so I couldn’t understand why so many people were leaving... getting out, “leaving” is not the correct word perhaps, but if I had written an article that day, I would probably have used the word "leave", which would probably be a mistake. And for those first few days, I was thinking about whether I should include it in a reportage, or not. On the other hand, most of the population saw the first war, and before that - the massacres of Armenians in Sumgait and Baku, and there was no generation that didn't have a death in the family because of armed conflicts. So who am I to judge, and think, "Why are they leaving?" Even if one bomb explodes, naturally, the first thing you think of is to take the children and get out. So such opinions and assessments of the situation can change a lot over time, and sometimes it is necessary to wait before making a reportage immediately.

The press conferences of the President of Artsakh, representatives of the Defense Army, and various officials were held in Artsakh. However, the Info Center as a regulatory body of information flow and transportation of journalists performed its functions rather poorly, I should say. This is one of the issues that we still need to solve today, we need to define the relations between journalism, and the army. Whether this is in Artsakh or Armenia, we should build mutual trust, and establish a mechanism of relationship to avoid the identification of journalists with trouble. The defense structures should understand that journalism is one of the fronts of this war, and try to work with journalists as much as possible, allow journalists to do their job, and not deprive one of the members of the society of their function.
***
At some point, I had to remain in Stepanakert, because the movements of the journalists became more restricted. I even thought of volunteering to bake bread, or make sleeping bags, because there wasn’t much use from me sitting in a shelter in Stepanakert. In the end, after some struggle with the authorities, we managed to get permission to report from the hospital that was taking in the wounded soldiers... Took us quite a while to get that permission, but of course, several foreign reporters were already there, working and reporting right from the operating rooms every day... The first day when my colleague and I arrived, we saw a group of two journalists, who had been there for more than a week. We noticed that the eyes of the girl were full of tears, and I felt an awful lot more empathy for the girl, assuming that she was emotionally affected by what she saw. It turned out that it was allergies, she was not emotional at all. (smiles) I noticed an interesting pattern: in times of war, the further you are from the front line, the easier it is to get emotional. It's easy to get emotional in Yerevan, and one gets even more emotional in the Diaspora, but when you're in Artsakh, actually witnessing the war, being emotional is not one of your first reactions. And sometimes I preferred to be in Artsakh, and not feel that guilt, thinking let whatever happens to Artsakh happen to me as well, than in Yerevan or LA... and get emotional... (laughs)
***
I witnessed how the fear progresses and how it’s overcome in myself and my colleagues, it was a very interesting dynamic. I grew up in Lebanon during the civil war, so the sounds of explosions, or being in a shelter wasn’t an unfamiliar situation for me... but I was angry when I saw that people didn’t cover the window glass with black paper or tape to protect themselves from glass pieces if the explosion breaks the windows, I couldn’t understand why the shelters are not fully ready, or why there isn’t water or food stored there... This sometimes bothered me more, than the sounds of the explosions and the air raid sirens.

Very often someone you worked with for weeks and didn't see any signs of panic or fear could emotionally explode or break down after a relatively small episode. I have seen people who were terrified of the war from the first day but continued staying, I have seen people who came to help but left seeing it wasn't for them, which is much more constructive than continue staying in fear. In other words, it was interesting to see all the shades of fear over time, and reactions to fear, and it was also interesting for me to understand where my own buttons are. It seems to me that my colleague and I had the exact opposite syndrome, we were so used to it that we failed to react to the explosions, and that's not very healthy either, to be honest.
***
One day before the French journalist was injured in Martuni when the group of journalists was directly targeted [by the Azerbaijani military] my colleague and I were in Martuni. So since we saw a group of journalists already going to Martuni, we decided to go see what’s happening in Martakert. There, we managed to go to the city hospital, where they showed us everything, but said that we couldn't take pictures, or do a reportage, and asked us to turn off all our equipment. It was such an unsettling, strange feeling to be in an empty city, where you know people were killed, civilians were targeted, and there is a hospital full of wounded, but you cannot talk about it. Another bombardment started when we were in the hospital, and we went down to the shelter, but again we had no permission to film, do a reportage, or do an interview.
This situation was quite suffocating, and when we finally left Martuni my colleague said, "Let's go to Talish." I wasn’t so sure about this idea, because we had absolutely no news from Talish, we didn't know whether it was under Armenian control or had already been captured by Azerbaijanis. At that time, by chance, a fire truck passed quickly behind us, so we decided to follow it to find and report on what was bombed. Following the fire truck, we drove for about half an hour through the mountains. When we arrived, it turned out that some car just caught fire in a village... No one was bombed, nothing happened, and we’ve chased the fire truck for half an hour to understand what’s happening (laughs). We even filmed it, I don't even know what for... Accidental fires can happen even during the war...
***
Today if the water is off for an hour in Yerevan, I would be annoyed of course. But in Artsakh during the war, this wasn’t something bothering me at all. One of the most incomprehensible things for me was that everything just stopped so abruptly. Most of the shops were closed, or abandoned. We were staying at a hotel and had no opportunity to cook. The Armenia Hotel kitchen was only open for a few hours to serve lunches and dinners, and the only other place where we could eat was a restaurant belonging to a Syrian-Armenian family. They kept it open and gave out free meals every day, feeding mostly journalists, and everyone else in need. Coming from a country that has been in a long war, this seemed illogical to me. In Lebanon, whenever the bombing stopped, people would open their pharmacy for a few hours so that anyone who needed something could come and get it. Life definitely did not stop so immediately, so the most difficult thing for me in Artsakh was exactly that. To tell the truth, I still haven't understood why everything stopped so suddenly. Even the next day, on the 28th, bread was already a problem in Artsakh. Later, the bakeries reopened and started working, but at first, they just stopped. Finding an open pharmacy was a problem the whole time, a lot of shop owners just locked the store and left. In a more resilient society, or a more resistant environment, even the owner of the pharmacy should know, that maybe he should stay and open the pharmacy for a few hours a day, whenever he can, and even the owner of the restaurant should know how he can be helpful. Food was simply rotting in the market of Stepanakert, but there was nothing to eat in the city... When a city is being bombed, you fill bags with sand and place them in front of the windows. I only saw them appearing starting maybe from the third week, it also took weeks until people started taping the window glass to prevent it from scattering around because of explosions. This lack of consolidation or resilience bothered me much more than being deprived of my usual comfort.
***
The war has not stopped for me. Analyzing the events of November 9, the events in Yerevan, and the situation after that, it becomes evident that the aggression has not decreased, it continues till now. In other words, I have never actually left Artsakh. This history has not ended, therefore it is not possible to talk about it retrospectively and describe the days of the 44-day war. Because the aggression is happening now, it’s neither a memory nor the past. And today, Artsakh is still under blockade [reference to the 9 months from December 2022 to September 2024, when Artsakh was kept under blockade by Azerbaijan]. Our abilities have not increased much, we as a society, or me as a person, have not become smarter, nor have we become more experienced. That helplessness that I felt also during the 44-day war to be able to define the key points of my work... And as a society we haven’t defined either what we are doing wrong now, and how we can do things better.

It’s quite clear today that not only Artsakh but also Armenia can be in a war situation. What happens in Stepanakert, can also happen in Yerevan. Of course, I hope it never will, but it can... I don’t think we need more information than that to be able to reform and change as a society. This is more than enough to understand that we need to be a little more organized, we need to be more logical. Each of us should better understand our role in society, so that the whole system, the whole country, or the city is not paralyzed if something happens. What is each of us responsible for at times like this? It seems to me that we need to better understand these aspects, these are the details that can make all the difference under extreme situations.

⇧

7. ԶՐՈՒՅՑ ՅՈԹԵՐՈՐԴ / SEVENTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023թ․ օգոստոս ամսին

Էլզա Ստեփանյան

Կարող ըմ նկարագրիմ շատ օրեր, բայց ամենատպավորված օրը` պատերազմի օրն ա, որ պատերազմը սկսվել ա։ Ուրեմն, աղջիկս էդ օրը Երևան էր: Մեծ աղջիկս եկել էր Երևան, մի քիչ էսյան-էնյան, մի շաբաթական օտպուսկ։ Ես էլ յեր եմ կացալ առավոտը, սկսալ ուբոռկեքը: Կիրակի օր ա եղել։ Սկսալ ուբոռկեքը՝ հացը-պենը, լոխ, որ դասավորիմ, աղջիկս կյա։ էն մի աղջիկս էլ`տատիկը վիրավոր կնեգ ա, առաջին պատերազմից մի թևը պոկված, տղան` մարտական խաչի ասպետ՝ զոհված: Oգնում էր միշտ էդ տատիկին: Ուրան կողքան կյա ու միանա ինձ, տան գործերը պրծընինք, սպասինք քույրիկին, վեր Երևանա կյա։

Մեկ էլ՝ էդ օրը տեսա, արդեն, ես հըլա անկողնում, դղրդոց։ Շղրես ա տոնը, շղրես հունց ձևի՝ կարալ չիմ նկարագրիմ։ Տեսա՝ թաղըմն էլ իրարանցում ա։ Ծեն եմ տվալ հարևանիս, ասըմ եմ՝ Գիշո, էս հինչ ա՞։ Ասըմ ա՝ կռիվ ա, պատերազմ ա սկսվալ։ Էդ համ ասում, համ տյուս կյամ բալկոնը։ Տյուս եմ եկալ բալկոնը, տեսալ ծոխը-մորը արդեն սաղ Հադրութա օդում, վեր ընգալ ա, ծոխը-մորը պարցըցալ, սև մուր։ Մինը իմ հերանց գյուղի մոտակայքում ընգած։ Մեր տունը՝ Հադրութ, սենց բալկոնին, որ կանգնալ՝ սաղ Հադրութը ռաջքիդ ա լալ, լոխ ռաջքիդ ա լալ։ Էս կողմում յաշիս՝ նույն, էն կողմում յաշիս՝ նույնը։ Մեկ էլ հիշալ ամ, վեր քաղպաշտպանության ժամանակ մեզ ասալ են, վեր պիտի դռների արանքում, քանի որ տեղ պանել ա դրած, տեղ պատառ ապահով ա։ Քացալ ամ, մենակ էլ ամ լալ տանը, կանգնալ, ու սենց ասըմ՝ տեսնամ հինչ ա դըռնական վերջը։ Տեսա՝ դադար չկա, իրար հետևից։ Ներքևի հարևանները արդեն ասում են՝ քնինք ապաստարան։ Վերջը, շորերս կենամ, արդեն, վազ տամ, վազ տամ ապաստարան։ Բայց ասըմ եմ՝ չէ, պա հալա մի փոքր դադար ա, աբռատնի ետ դառնամ, կյամ տոն։ Մեկ էլ նորից սկսե, էլ հասցնիմ ոչ ապաստարան, քշանամ պադվալը։ Իրանք, որ գրադը խփում են, մինչև փշշոցը կյամ ա, ես էդ ընթացքում քսըմ պադվալը, պռկես։ Որ շրխկոնը գյաս ա, ուժե գիդաս եմ, վեր ընկալ ա մի տեղ, հողը դրխկաս ա, ես էն ա յեր եմ կանա, պրցանաս տոն, էլի նույնը։

էդ օրը աղջիկս, փոքր աղջիկս հենա տատիկի մոտ ա։ Զանգում ա, ասում ա՝ մամ, տատիկը վիրավորվալ ա։ Էդ էն տատիկն ա, վեր էն մի պատերազմով աջ ձեռքը գրադը կտրալ ա, առաջին պատերազմով Արցախի, իրան հայաթում գրադը ընգալ ա, ձեռքը կտրալ։ Ասում՝ վե, էլի ի՞նքը։ Սենց լի, ասըմ եմ՝ էդքան դժբախտ։ Տանում են բալնիցան։ Ասալ ըմ, աղջկանս ասալ ըմ՝ ավտոն չհանես, ինքը ավտո ա [քշում]։ Ասըմ եմ՝ ավտոն տանիս վեչ, տեսնանա բիսպիլոտնիկը քո ուղղությամբ թխե։ Դե, տատիկին տանում են, էն կարող ա՞ հանգիստ նստե։ Յոր անես ավտոն քիս, ծելեֆոնը անջատես ա, վեր ես ուրան ասիմ վիչ՝ քինի մի տատիկին հետևից, որ կարող ա բեսպիլոտնիկը ավտոյին խփի, քեզ խփի, վնաս տա։ Էդ ընթացքում ես արդեն թուլնաս եմ, ասըմ եմ՝ վսյո, խոխաս մի պեն ա դառալ։

Վերջը, մին որոշ ժամանակից հետո, աղջիկս զանգես ա, ասըմ ա՝ տատին մահացել ա, հասցրել ենք հիվանդանոց, մահացել ա։ էտ ա։ Էն մի աղջիկս էլ զանգում ա, ասըմ ա՝ մամա, խի չես՞ ինձ ասալ, ես արդեն լսալ եմ, որ ստեղ կռիվ ա, եկալ եմ, թե գազելով գամ, մեր շոֆերը ասալ ա՝ կանանց-աղջիկներին չեմ տանում, մենակ տղամարդկանց ու տղաներին, որովհետև պատերազմ ա սկսել։ Վերջը, ասըմ եմ՝ տեղա դու չշարժվես, տեղ մնա, տեսնանք՝ հինչ ա դառնաս։

էդ ա։ Հաջորդ՝ նույն տեմպով, կռիվը էլի նույն՝ Գրադ ա, Ալազան ա, բեսպիլոտնիկ ա, սաղ իրար հետևից շըրխկ-թըրխկ թափվում ա՝ կարկուտի նման։ էն որ ասում ա, վաբշե դադար չի եղել, էս անգամ ուրիշ բան էր։

Տատիկի հուղարկավորությունը մի երկու հոգով անում ենք։ Խամ-խամ աղջիկս նստես ա ռուլին, տեղափոխվես ենք Երևան՝ էն մտքով, վեր Քառօրյա պատերազմի նման չորս օր կտևի, կարճ կտևի, կքնինք էլ ա, նույնիսկ փաստաթղթերը չենք վերցնես։ Եկանք, սաղ գիշեր լացելով, ճանապարհ ընկանք։

Հասանք ստեղ։ Սկզբնական շրջանում մի ընկերուհուս տանն էինք մնում, միսենյականոց տանն էր։ Նրանից հետո Եղվարդ, նրանից հետո՝ Լենինգրադյան հյուրանոցում՝ վարձով, նրանից հետո՝ Սարի թաղ, հիմա՝ Առաջին մասիվ։ Այ սենց։ Հադրութի էդ դժբախտ օրը դառավ ճակատագրական մեր համար, ու դառանք սենց՝ դռնեդուռ ընկած, դժբախտ տարագիր։

Ցավ ա, կսկիծ ա, էն որ ասում ա՝ թշնամուս էլ չեմ ցանկանա էդ ապրումները։ Մեր գերեզմանները թողած ընդեղ, մեր հայրական օջախները թողած ընդեղ, մեր հիշողությունները՝ մի նկար էլ չէնք յեր կալալ ալբոմում, երեխեքիս մանկությունը, լոխ թողած ընդեղ։ Մեր էնքան տղաները զոհվեցին, մեր հողերը տվեցին, այ էդքանը լոխ ես մոռացալ եմ, քանի որ Ղարաբաղը է՛ն վիճակումն ա։ Էն վիճակում են, սովամահ են։ Էս քույրս ընդեղ ա ընտանիքով, ընտանիքը սովամահ ա լինում։

Հադրութից եկանք Երևան, ճիշտն ասած, մտածելով, որ նորից հետ կգնանք։ Տենց շատ բաներ տնից չվերցրինք՝ մի երկու շոր, էն էլ, որ ստեղ դուրս գանք, մտնենք, էնքան որ տուն։ Ամեն րոպե բայց հեռախոսին էի նայում, որ կզանգեն ասեն՝ հետ եկեք, արդեն վսյո, հանգիստ ա։ Նայում եմ՝ զանգ չկա, դնում գրպանս, նայում եմ՝ կամ զանգ ա եղալ, ասըմ ա՝ որտե՞ղ եք հասել, քուրս ա, Ստեփանակերտի քուրս, ասըմ ա՝ որտե՞ղ եք հասել, նորմա՞լ եք։ Դե, աղջիկս խամ աղջիկ երեխա՝ նստած ռուլին։ Ու սենց մթնան, գիշերը ժամը հինգին-վեցի կողմերը ճանապարհվել ենք, ամբողջ գիշերը ճանապարհ ենք եկել։ Սենց եկել ենք ու ընկերուհուս տունը՝ Չարբախ, տեղ միսենյականոց տան։ Բայց ճանապարհին լացում էի անընդհատ, ճիշտն ասած, լացում էի՝ նիուժելի՞ մենք չենք վերադառնա, կգժվեմ ես, հա՛մ ասում եմ, հա՛մ արցունքներս սենց գլորվում ա, բայց չեմ ուզում երեխեքը տենան։ Իրանք էլ՝ իրանց մտքերով։ Սենց եկանք հասանք։

Ընկերուհիս ստեղ դիմավորեց, գնացինք իրանց տուն, մի շաբաթ մնացինք։ Դե, նեղվածք էր իրանց տուն, մեծ աղջիկս իմ հետ էր մնում, փոքրը, մեզ ծանոթ ընտանիք կար, գնում էր ավտոյով տեղ գիշերը քնում իրանց տան՝ մեր ծանոթների տան, մեկ էլ գալիս, ցերեկը մեզ միանում։ Վերջը, սենց գնում էր ընդեղ, մի օր ասեց՝ մամ, էնքան տեղերից են տենց գրում են էլի սայթերով, որ ուզում ենք հյուրընկալենք ղարաբաղցիներին, հու վեր վեր տոն չունեն, եկ լի մունք էլ քինինք տի մի տեղ։ Ասըմ իմ՝ է, Քիսա, մատաղ անիմ, քինինք անծանոթ տեղ, հ՞ինչ գիդամ հունց, ինչ։ Ասըմ ա՝ մամ, լավ ա լինական, քինինք։ Ասըմ իմ՝ ոչինչ, մհեկ էլ մեծը պիտի փոքրին լսե, խոխոս վեր նեղվես ա, պեր տի անիմ։ Վերջը, սայթավ ինքը ճարես ա, մին տեղ ասըմ ա՝ քինինք Չարենցի վրա չգիտեմ ինչ գրասենյակ ա, ինչ ա, ընդեղ տե քիսըղ տեղ դիմիս։ Վերջը, ասըմ ա՝ պիտի քինինք Եղվարդ։ Ասըմ՝ երկու աղջիկ արմատ վերցնիմ, Եղվարդ կյանքում եղած էլ չեմ, ես քինիմ ընդեղ անծանոթի տան՝ հու՞նց կինի, ի՞նչ կինի։ Ասըմ՝ չէ։ Աղջիկս ասըմ ա՝ մամա, ըսե սենց-սենց թիկունքավ։ Էնքան վեր մեզ հետ լինի, մեզանից չընկնի խոխան, ասըմ՝ հա։ Ասըմ ա՝ ճիշտն ասած, Էլզա ջան, էդ տղամարդն ասեց, ես հավաստիասնես եմ, որ ապահով տեղ եք, լավ տեղ։ Եվ իրոք, Աստծոն փառք, վեր էս պատերազմով ես տենց մարդկանց եմ հանդիպալ։ Էս պատերազմից հետո միակ լավը էն ա, վեր ես հանդիպալ եմ տի ընտանիքների։ Քացալ ենք տեղ։ Վերջը, զանգես ա, էդ տան տղամարդը կյաս ա, արդեն տնեցոց ասած, վեր սենյակը դասավորին միզ հետե։ Լրիվ էդ սենյակը դատարկին, կահույքը թողին, վեր մունք դասավորվինք տեղ։ Մունք քիս ենք, վերջը, մեր եղած-չեղած՝ հինչ վեր ունինք, Չարբախ ենք լալ, տեղան վերցնես, տնես ա իրանց տուն Եղվարդ։

Երկու ամիս ու կես Եղվարդ ենք կենաս, ու լրիվ անծանոթ ենք եղալ։ Հիմա մեր ամենահարազատ մարդիկ են ստեղ, թե ո՜նց ենք իրար հետ կապվել, ես Աստուծեն շնորհակալ եմ, վեր էդ ընտանիքին հանդիպալ եմ։

Մեր աղջիկը, ինքը քշում էր, մինչև Ստեփանակերտ դաժե Հադրութից Ստեփանակերտ քշում էր, պան, բայց մինչև Երևան տենց ռիսկ արած չի, բայց դե ի՞նչ անենք արդեն։ Ճիշտն ասած, ես չթողեցի։ Ասեցի՝ բեր ավտոն կանգնեցնենք, էն կամավորները, որ գալիս են ավտոբուսով, էդ ավտոբուսները դատարկ որպեսզի հետ չդառնան, քաղաքացիական մարդկանց տեղափոխում էին։ Ասեցի՝ արի գնանք գրանցվենք մենք էլ։ Չէ, մամ, կամ ավտոյով ենք գնում կամ ես Հադրութից դուրս չեմ գա։ Ինքը դաժե էն մեծ քուրը Ստեփանակերտ ա ուսանողական տարիներին, ինքը ասել ա՝ ես հեռակա եմ, ես Հադրութից դուրս չեմ գալիս, կա՛մ Հադրութ եմ մնում, կա՛մ՝ իմ ավտոյով։ Բա ես թողնեմ իրան Հադրութ, ես ո՞նց դուրս գամ։ Ասի՝ լավ, քո ավտոյով գնում ենք։ Ճիշտ ա լալ, գոնե ավտոն փրկել ենք։ Ասում ա՝ մամա, տեսնո՞ւմ ես, ճիշտ ես անում, որ մեկ-մեկ էլ մեզ ես լսում, յա, գոնե ավտոն փրկել ենք։ Բա էն, գնացել ենք, Եղվարդից դուրս ենք եկել, ախր, ինչքան էլ վեչ, ուրիշի տուն ա, գնացել ենք ավոտոյում նստել, ասում եմ՝ մեր միակ հարստությունը, մեր միակ ունեցվածքը, մեր միակ ինչը կա՝ հարազատ կետը էս ա, նստել ենք ավտոյում՝ միակ բանը։ Ասըմ ա՝ տեսնում ես, որ ես ճիշտ եմ արել, որ ավտոն հանել եմ։

Ջհանդամը, էն որ ասում ա՝ ի՜նչ ենք կորցրել, գոնե էն ստեփանակերտցիները փրկվին։ Գոնե փրկվին Ղարաբաղի էն մարդիկ, որ մնացել են Ղարաբաղում, Աստված մին լույս լուսացնի իրանց հետի, էն ճանապարհը բացեն, էն ժողովուրդը ապրեն։

Դե, երեխեքիս հետ, կալեկտիվով․․․ Մեր կոլեկտիվը էնքան լավ կալեկտիվ ա լալ, նույնսիկ իրար սենց նայելով իրար հասկանում էինք, արդեն խնդում էինք։ Մեկ-մեկ մեր տնօրենը, որ մակխորհ էինք անում, մեկը մի սխալ բան էր արտահայտվում, արդեն որ սենց նայում էինք, արդեն հասկանում էինք։ Մեր տնօրենը ասըմ էր ՝ վա, պոլ ա լի, խրե՛գ ուրուր աչքի տակավ յաշեցեք, վեր յաշիսիք իրար, լոխ տապալվես ա։ Որովհետև լոխ հումորային պաներու հետ ենք լալ կըպես։ Երանի էդ օրերին, երանի էդ օրերին։ Մի օր էլ սենց վիչերնի պռագուլկա եմ հանալ երեխեքին, հա, սենց մի պենը՝ նավթուլի կուսոկ ա լալ յեր ընկած ճանապարհին, գամ թե յեր ընկնիմ, ասըմ ա՝ յավաշ ախչի, վեր էս ընկնաս, շան փայ տըռնաս, ընկնելու էս՝ շան փայ դառնաս, ոնց որ տատիկն իրանց [էր ասում]։

Երանի էդ օրերին, հիմա ի՞նչ ա, ամեն ինչի համը-հոտը կորցրած, ձևական, էնքան որ ասենք՝ հա լի, էնքան որ աենք՝ անում ենք, վսյո։ Լավ օրեր շատ ա եղել, չգիտեմ։

էն օրը աղջիկս ասում ա՝ մամ, ստե պեն, գործի-տոն, գործի-տոն, մի տեղ չի քիս։ Ասըմ եմ՝ մատաղ անիմ, շտեղ քինի՞նք, հորքուրի տոն չկա, մորքուրի տոն չկա, վեշ մի [բարեկամ]։ էտ ա՝ մի վարձավ տոն էնք քթալ, էտ ա, տե կապրես, տեղա գործի քիս կյաս։ Պիտի քինիս մի հարազատուն հետ կիսվիս, ասիս, խոսիս, մտքերդ կիսիս, ուրախությունդ կիսիս։ Վեր կա վեչ, օտարությո՛ւն, շտե՞ քինիս ուրխանաս, շտե՞ քինիս հումոր անիս, ցրվիս պատառ, կա վեչ։ Ու գործերն էլ էնքան շատ ա, սաղ օրը գործի մեջ, դաժե դրա ժամանակն էլ չկա։ Դաժե, նույիսկ դրա ժամանակն էլ չկա։ Էն անհոգ կյանքից ոչ մի բան չի մնացել։

Հի՞նչ ասիմ, ես կարալ չիմ էլ թուլանամ, ընդհակառակը՝ մենք պիտի ավելի ուժեղ ինինք։ Մեկ-մեկ սենց արդեն հոգնում եմ, սենց վազքի մեջ սաղ օրը, բայց ասում եմ՝ չէ, բա ես վեր հոգնիմ, արդեն իմ կողքես իմ երեխեն ավելի ա թուլնական։ Ես լա իմ օրինակը ասես եմ՝ խե՞ պիտի դու ասիս նեղացալ ըմ, դու մի տեղ ես քիս գործի, ես՝ երկու տեղ։ Դու քիսես կաբինետային գործ ա քունը, ես քիս եմ հա՛մ մտավոր իմ տանջվիս, հա՛մ ֆիզիկապես։ Դուք պիտի թուլանաք վեչ կողքես, ձեր տարիքում ես հանց էնա թռչկան լինիմ։ Վսյո, երեխեքին պադյոմը տվեցի։ Հենց մանկուց էլ իրանց տենց պիզ եմ տվալ է՜, պիզ եմ տվալ, ամեն ձևի ես իրանց նհետ եմ իլալ, որ հըսնին ամեն ինչի։ Թա՛ շարադրությունների մրցույթին, թա՛, բասկետբոլն ա լալ Հադրութա առաջ ընգած, թա՛ տեղ ա մասնակցալ, թա՛ էն որ ասըմ ա՝ պենին, դպրոցում ամեն կազմակերպչական պեներին։ Միշտ էն եմ լալ պիզ տաս, մինչև էսօր էլ։ Վեր ուզիս են մի տաղ թուլանամ, ասեմ՝ ինձ տեսեք, տուք սուս ըրեք։ Պիտի անիք, վերջ։

Recorded in August, 2023

Elza Stepanyan

I remember many days of course, but the most striking is the day when the war started. My elder daughter was in Yerevan [capital of Armenia] that day, she had a week off from work. This was a Sunday, I woke up and started doing the usual housework and making dinner, in short, getting ready for my daughter to come back. My younger daughter was at her grandma's, helping. The grandma had been wounded during the first war, had one of her hands cut, she lost her son to that war too, he was awarded a medal. Then suddenly, I hear loud noises, and the whole house starts shaking! I cannot even describe it!

I saw that the neighbors were in panic too. I called out to my neighbor, “What’s this, what’s happening?” “It’s war,” he says. I got out on my balcony… all Hadrut [city in Artsakh (Nagorno-Karabakh)] was in front of you looking from our balcony… and saw the black smoke spread all over, as far as the eye could see.

Then I remembered that during civil defense lessons, we learned that standing in the doorway is a bit more safe. So I’m standing in the doorway, thinking what would become of all this… I see that the bombings don’t seem to stop, and downstairs neighbors are already saying let’s go to the shelter. So I’m running to the shelter, but start hesitating on the way because the bombings had stopped. I decided to turn back home. Then they [Azerbaijanis] started bombing again, and this time I couldn’t run to the shelter, so I went down to the basement. When they fire with “Grad”, you can hear the hissing sound first before the rocket hits, and this gave me a bit of time to find shelter.

I mentioned that on that day my younger daughter was at her grandma’s. She called and said, “Mom, grandma is injured, we’re taking her to the hospital.” That’s the same grandma who had been injured during the 90s war, and had her arm cut, when “Grad” had exploded in her yard! “Her again!” I said. Such bad luck! My younger daughter is driving, so I told her not to take her car out, because she could be hit by a drone too. But she wouldn’t listen, how could she, when her favourite grandma was being taken to the hospital... She switched off her phone so that I couldn’t call her, and went. I was almost sick with worry for her, thinking she’d been killed, when she finally called and said that the grandma died when they reached the hospital. So that was that...

My elder daughter called, and said, “Mom, why didn’t you tell me the war started? I’ve just heard! I wanted to get back, but the bus driver said, he won’t take women, only men because there’s war.” I told her to stay in Yerevan until the situation becomes more clear. But the bombardment wouldn’t stop, “Grad”, “Alazan”, drones, pouring one after another, like hail... this was a strange war.

***

We organized a quick burial ceremony for the grandma, and then my younger daughter, a little new to driving herself, sat behind the wheel and took us to Yerevan. We thought the war wouldn’t last long, no more than four days [reference to 2016], and didn’t take anything with us, not even documents. I cried all the way to Yerevan... First, we stayed at my girlfriend’s place, then at a hotel, then in Sari Tagh, now in Arajin Masiv [districts in Yerevan]… That miserable day in Hadrut became fatal for us, now we’re homeless, miserable, estranged...

***
This pain, this anguish… I wouldn’t wish that on my worst enemy. We left our ancestral homes, our graves, our memories, our childhoods… All these boys died, our lands are occupied, but even after all this all I can think of is that Karabakh is under such devastating conditions now, that they are starving... my sister is there now with her family. [Starting December 2022 till the armed attack on September 19, 2023, Artsakh was blockaded by the Government of Azerbaijan.]

***

We came to Yerevan thinking we’d get back to Hadrut soon and didn’t take much with us. On the way, I was always checking my phone, waiting for the call to go back. I was crying, but silently, didn’t want the kids to see. I mentioned that at first, we stayed at my friend’s house. There wasn’t enough place there, so my elder daughter stayed with us, but my younger daughter had to stay the nights at another friend’s place, and then come join us during daytime.

One day she said, “Mom, there are a lot of people ready to host people from Karabakh, who lost their homes. Let’s go find a place, and stay all together.” First I said no, how were we going to stay at a stranger's place? Then I thought, ok, sometimes adults should listen to young people. My daughter found the address of an office, where they told us that there’s a family in Yeghvard [district in Yerevan] ready to host us. I’d never been in Yeghvard, so I was cautious at first, but my daughter kept nudging me, “Say yes, say yes,” she really wanted us to stay all together. The guy working in the office also assured us that it’s a very kind, safe family. And thank God we’ve met them, now they are our closest friends!

***
Before all this, my younger daughter had experience driving from Hadrut to Stepanakert [capital of Artsakh], but it was her first long driving experience. At first, I suggested leaving the car in Hadrut and coming by bus, but she said, “I’ll either drive or stay in Hadrut!” Naturally, I wouldn’t leave her in Hadrut… Recently she said, “You see, at least we have the car, I was right to take it.” That’s our only property now...

I just hope something changes and the road gets unblocked, for the sake of the people in Stepanakert, of people in Karabakh.

***
My colleagues in Hadrut were wonderful people, we read each others’ minds, understood each other without even having to talk, and laughed over the same things. Those were the days, now everything tastes different, smells different.

The other day my daughter says, here we just go to work and get back home, we never go anywhere. But where should we go? No aunts to visit, no relatives, no one to share your thoughts, your joy with... and there’s so much work all day long, you don’t even have any time left for it. Nothing’s left from our past lives.

What can I say… I refuse to give up, refuse to feel discouraged. On the contrary, we need to be even stronger now. Sometimes I get frustrated with all this daily work and stress, but then I say to myself, if I give up, what example would I give to my daughters? I always motivate and push them forward, since they were kids they were participating in writing competitions, going to basketball trainings, all the activities at school… If I see them discouraged, I tell them, “Why are you stressed? You only have one job, I work two jobs! When I was your age, I was full of energy! Don’t give up, move forward, it’s all gonna be all right!” And that’s that...

⇧

6. ԶՐՈՒՅՑ ՎԵՑԵՐՈՐԴ / SIXTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023թ․ հուլիս ամսին

Սիլվա Խնկանոսյան

Իմ շատ մոտ ընկերներից մեկը բանակում էր։ Ինքը ինձ զանգում էր միշտ երեկոյան` տասնմեկի կողմերը, եթե զանգում էր: Ու մի օր զանգում ա ինձ գիշերը ժամը հինգին։ Ես արթնանում եմ տանը, նայում եմ, ասում եմ՝ լավ, ու չեմ էլ մտածում, չեմ ֆիքսում՝ էս մարդը ինձ զանգում ա հինգին,ի՞նչ ա եղել։ Քնաթաթախ եմ լինում, չեմ պատասխանում ու շարունակում եմ քնել։ Իննին արդեն արթնանում եմ։ Այդ ժամանակ տանն ապրում էինք ես, մամաս, եղբայրս, իրա կինը ու երեխան։ Տանը աղմուկ ա շատ, ժամը տասի կողմերն արթնանում եմ, սենյակից դուրս եմ գալիս, մաման ա դուրս գալիս ու իմ հետ սկսում ա կռիվ անել․դու տեսե՞լ ես՝ ինչ ա կատարվում, իսկ դու քնած ես։ Բան չեմ հասկանում, ինչի՞ ա իմ հետ կռիվ անում։ Ու միանգամից թիվիի բարձր ձայնն ա ու անընդհատ կրկնվող տեքստը, որ բոլոր կողմերից միանգամից հարձակում է, ու անընհատ էդ տեքստը պտտվում էր, նույն տեքստը, ոնց որ գովազդ լիներ, հա գնում էր։ էդ ա անընդհատ ուղեղումս։ Բան չեմ հասկանում, նոր եմ արթնացել, ու մի հատ քաոսով ա սկսվում մոտավորապես մի երկու-երեք ժամ, մինչև ես մարսում եմ, ուզում եմ հասկանամ՝ ի՞նչ անեմ։ Ես տանը այ սենց նստած նայում էի թիվիին ու կողքերս։ Հասկացա՝ մաման էմոցիոնալ պրոստո իմ հետ սկսեց կռիվ անել, որովհետև մի բան կուտակվել էր, պիտի մեկը լիներ, էդ մեկն էլ՝ ես էի։

Հետո, արդեն պետք է գնայի աշխատանքի։ Ես էդ ժամանակ աշխատում էի նաև բարում։ Գնացի աշխատանքի, աշխատողներից էլի եկան, նստեցինք, դե, չենք բացում բարը, որովհետև մանթո ենք ուղղակի։ Եկանք ու սենց նստեցինք։ Բայց պիտի գայինք, գիտեինք, որ աշխատանքի ենք, պետք ա գանք, եկել ենք ու նստել ենք։ Շփվում ենք, բոլորս՝ լրատվականներում, բոլորի մոտ ինչ-որ անհասկանալի բան ա սկսվում հիմա, էս ի՞նչ ա, ու, չգիտես ինչի, բոլորը սպասում էին, որ հեսա կվերջանա։ Մոտավորապես ինձ թվում ա, մաքսիմում էն ինչ կլիներ, չորս օր կլիներ, որովհետեւ իմ գիտակից տարիքում, ես պատերազմ ասվածը տեսել եմ էն 16 թվականի Քառօրյա պատերազմը։ Դրա համար երևի ուղեղումս,մեծ մասամբ իմ տարիքայինների ուղեղում, որ դա տևելու ա չորսից հինգ օր էլի, պատերազմը դա ա։

Ու,երբ արդեն ամսի 2-ն էր, ես հասկացա, որ չի վերջանում։

Մի օր իմ ֆիլմի պրոդյուսերն առավոտյան ինձ զանգեց, խոսալու ընթացքում ասեցի` բայց ուզում եմ գնամ նկարեմ։ Ու ինքը ասեց ինձ՝ ես քեզ ուզում էի առաջարկեի, բայց ինքս չէի առաջարկի էլի քեզ՝ գնա՞ս պատերազմ նկարես, բայց, որ դու առաջարկեցիր, գնա, լավ միտք ա։

Դե, նկարելու համար լիքը բան ա պետք, գումար, տեխնիկա և այլն, ու պլյուս դրան, որ  առանձին ես չէի կարողանում տեխնիկա վարձեի։ էդ ժամանակ ոչ մեկի չէիր գտնի տեխնիկա ուղղակի, դա էլ էր մի տարօրինակ ինչ-որ պահ իմ համար։ Չէին վստահում։ Եթե ասում էի՝ պետք է գնամ Արցախում նկարեմ, վախենում էին։ Այ նման բաները, որոնք որ գիտես, որ էդպես պետք է լինի, երբ տեսնում ու զգում ես, էդ ամեն ինչը ավելի իրական ա դառնում։ Չգիտեմ, ինչ-որ գիտես, որ պատերազմ ա, բայց դե չես հավատում, չես զգում։ Զգո՛ւմ ես, բայց չես շոշափում, չգիտեմ։ Ու էդպես գնացի, գնացի նկարելու։

Մենակ չէի ուզում գնայի, օպերատոր էի ուզում անպայման տանեի, որովհետև հա՛մ ուղղակի շատ վախենում էի, թե ուր էի գնում, հա՛մ մամաս էր անհանգստանում։ Ասում էր՝ խնդրում եմ, կլինի՞ գոնե մենակ չգնաս։ Նախ «կլինի չգնասը» հասկացավ, որ անհնար ա, էդ օրը երևի շատ տխուր էր։ Ու ես գտել եմ մի հատ օպերատոր, ում չեմ ճանաչում, ինձ խորհուրդ են տվել, ու մի վարորդ, ում էլի չեմ ճանաչում։ Դե, հեշտ կլիներ, որ մենք մեքենայով, վարորդով գնայինք։ Ու նստում ենք, առավոտյան հինգն ա, պետք ա հինգին շարժվենք։ Ես տանը արդեն հավաքվել եմ, տան անդամները բոլորը արթնացել ու նայում են ինձ՝ ոնց որ ես գնում եմ պատերազմ։ Ինչքան էլ ես բացատրում եմ, ասում եմ՝ ես Ստեփանակերտում եմ լինելու, էնտեղ վաբշե մեդիա կենտրոն կա, մեծ սըփորթ կա, հա, հանգիստ եղեք, լրատվականները գնում-գալիս են: Փորձում եմ հանգստացնեմ, բայց ես էլ չեմ հասկանում՝ ուր եմ գնում էլի։ Ու իրականում ինձ թվում էր՝ Ստեփանակերտը նույն ձև ա լինելու ոնց որ, օրինակ, Երևանում։

Առավոտյան հինգին դուրս եմ գալիս տանից։ Մութ ա, եկել են ինձ էլ վերցնեն ու գնան։ Մեր տան բակում ինչ-որ անծանոթ տղայի սիլուետ ա, չեմ ճանաչում, սկի դեմքը չեմ տեսել, բարևում ենք․ —օպերատոր—, —Սիլվա—։ Նստում ենք, վարորդն ա, ում էլի չեմ տեսել։ Ճանապարհին լույսը բացվում ա, մի տեղ կանգնում ենք սուրճ խմելու, էդտեղ մի հատ էլ ենք ծանոթանում, որովհետև իրար դեմքով դեռ չէինք տեսել։  Երեքս էլ իրականում վախեցած էինք, չգիտեինք՝ ուր ենք գնում։

Էդպես ստացվեց, որ վարորդը, օրինակ, չէր ծառայել, ինքը շատ-շատ վախեցավ։ Հետագայում, արդեն նկարահանումների ժամանակ պարզվեց, որ դա խանգարեց, որը էլի անսպասելի էր։ Նույնը՝ օպերատորը։ Նույնը՝ ես, օրինակ, լիքը բաներ եղավ, զուտ վախի պատճառով, որ մենք եղել ա, հետ ենք եկել, հետ ենք գնացել, որովհետև շատ ենք վախեցել։ Վախեցել ենք, ուղղակի հետ փախել ենք, հետո եկել եմ․․․ Փախնել ասվածը, հենց փախնել եմ ուզում ասել, որովհետև փախնում էինք իրականում։ Ու ըտեղ ես հասկացա, թե ինչքան, իրոք, ուժեղ պետք ա լինես դու պատերազմի ժամանակ, լինես ըտեղ, էլ չեմ ասում՝ կռվես, դա չեմ պատկերացնում։ Հետագայում արդեն պատկերացրեցի, որ մի քիչ ավելի ադրենալինն ա, ուրիշ բան չկա։

Որոշել էի, որ նկարելու եմ նկուղները, թե մարդիկ ինչպես են ապրում նկուղներում։ Ու որոշեցի, որ ուրիշ ոչ մի բան չեմ նկարի, որ հանկարծ չշեղվեմ թեմայից։ Բայց շատ-շատ բան կար էլի նկարելու, շա՜տ։

Մենք գնում ենք, մտնում ենք հենց առաջին պատահած նկուղը, ես, առանց իմանալու էդտեղ մարդ կա, թե չկա։ Կանգնում ենք ինչ-որ շենքի մոտ, հանգիստ դուրս ենք գալիս ու մտնում ենք ապաստարան։ Պատերը սպիտակ են։ Ու էդ մասին ինձ էլի ապաստարանում պատմեցին։ Ասում են՝ վոբշեմ, իննսունականների պատերազմից հետո, ամեն ինչ վերջացավ, բարձրացանք արդեն տուն, պատերազմը արդեն վերջացավ, մենք պատերը նա վսյակի սպիտակ ներկեցինք, որովհետև շատ ահավոր էր էլի մութը, անցած պատերազմի ժամանակ էդ մռայլ տեղում նստել։ Ասում ա՝ հիմա գոնե սպիտակ ա, մի քիչ ավելի լուսավոր ա, մի քիչ ավելի հարմար ա էլի։ Ու որ մտա միանգամից ոնց որ սենց բան եղա, որ մարդիկ ունեին էնտեղ հարմարություններ։ Իրանք արդեն պատրաստ էին, իրանք միշտ պատրաստ էին։ Ու ես հասկացա, թե ինչքան մոտ ա առաջինը դա մեզ, ես մի քանի ժամում մեքենայով եկա, եկա մի իրականություն, որտեղ մարդիկ ամեն դեպքում նկուղների պատերը սպիտակ են ներկում։ Փեչը կա՝ նավսյակի, որ լույսը անջատեն, դոշակները կա, բոլորը գիտեն՝ ով, ում, որ սենյակ պետք ա մտնի։

Նախ, առաջինը մտածեցի՝ ինչ հիմար ենք մենք Երևանում ապրող մարդիկ՝ մեծ մասամբ, որ չեն հասկանում, թե ինչքան վտանգավոր ա Հայաստանում, ինչքան պետք ա զգույշ ու ինքդ էլ պատրաստվես դրան, որովհետև շատ մոտ ա Արցախը, շա՜տ։ Ու առաջինը երևի այ էդ եկավ։ Ինչ-որ տեղ զգացի պատերազմը, որ ես էլ եմ էդ մարդկանց հետ, մենք նույն լեզվով ենք խոսում։ էս ինչը որ ասում եմ, ինչը որ խոսում եմ, էդ էն ա, ինչը մեծ տարիքի մարդիկ բոլորը ասում են՝ հա՛, տենց ա, դու առաջին անգամ ես զգում ուղղակի պատերազմը, նույնը մենք ենք զգացել, օրինակ, իննսունականներին, դու էդ չես զգացել, հիմա ես զգում։

Ու տեսա էդ մարդկանց՝ մեծ մասը կանայք էին պադվալներում, կային տղամարդիկ։ Ու միանգամից ես շատ սենց մտա, իրանք կարողացան ինձ գցել ավելի շատ իրանց աուրայի մեջ, որ՝ դե, սպասի, հեսա մի քիչ մնում ենք էս պադվալում ու վսյո, հաղթում ենք պրծնի, էլ էս վերջին պատերազմը պետք ա լինի։ Բոլորի մոտ այ էդ տրամադրությունն էր շատ ուժեղ, ու այ էդ միանգամից վերցրեց էներգիայով ինձ։ Ու սկսեցի նկարել, իրանց հետ շփվել, ո՛չ ինտերվյու էի անում, ո՛չ էլ, ուղղակի օպերատորը նկարում էր, ես շփվում էի, մտնում էի մի սենյակից մյուսը, մինչև էն աստիճան, որ պայմանավորվում ենք, որ կգնանք, երեկոյան ժամը իննին մեկ էլ կգանք։ Որ երեխաները պառկում են քնելու, ասում են, որ իրանք հեքիաթ են կարդում, ասեցի՝ ուզում եմ էդ նկարեմ։ Ասեցին՝ դե, իննին արի՝ կնկարես։ Ասեցի՝ լավ։

Ժամը ութին մեկ էլ սկսեցին քաղաքին ուժեղ խփել։ Էդ առաջին գիշերն ա, ու ես առաջին անգամ վաբշե լսեցի նման բարձր ձայն։ Չէի պատկերացնում՝ ինչքան բարձր կարա լինի ու էդտեղից, երևի, սկսեցի արդեն վախենալ, հասկանալ ռեալ էս ուր եմ։ Միանգամից նկուղի տրամադրությունն էլ էր փոխվում։ Շատ հետաքրքիր էր, որ հենց սկսեցին ռմբակոծել, միանգամից՝ նկուղներում պանիկա։ Պանիկա չէր, բայց շատ ուժեղ վախ էր մտնում,ու ոչ մեկ ոչ մեկի հետ չէր խոսում էդ ժամանակ, լուռ սպասում էին, ուշադիր, ոնց որ լսեին՝ որտեղ ա ընկնում, ինչ ա լինում։ Հենց վերջանում էր, սաղ շունչ էին քաշում ու անցնում էին առօրյա, չգիտեմ, ֆեյսբուքում մտնեին տեսնեին՝ ինչ նորություններ կա, կոֆե խմեն, ինչ-որ մի բան անեն, զբաղվեն էլի ու անընդհատ մտածեին, որ՝ վսյո, վսյո։ Ու ամեն ռմբակոծության ավարտին մտածում ես, որ վսյո, պրծավ պատերազմը։

Մի քիչ բարդ ա ավելի մանրամասն պատմել՝ ինչ եմ զգացել։ Ֆիլմն էլ ես որոշեցի անեմ, այ, ես էլ չուզեցի էդ լացը թողնեմ, ու ես ֆիլմում պատերազմից ոչ մի կադր չեմ [ներառել], ոչ մի պայթյուն չկա, ոչ մի լացող մարդ չկա, բայց շատ եմ տեսել, շատ-շատ եմ տեսել, բայց չկա։ Անգամ, մեծ մասամբ չեմ էլ նկարել։ Որ տեսնում էի, որ լացում են, էդ բոլոր պրոֆեսիոնալիզի բաներից դուրս ա, բայց չէի կարողանում նկարեի։ Պրոֆեսիոնալ չեմ ես էդքան, փորձ չունեմ իրականում, եթե փորձ ունենայի, ես կնկարեի, ու ճիշտ էր դա, միանշանակ ճիշտ էր նկարելը։

Երևի ավելի շատ էդտեղ փորձ ձեռք բերեցի։ Հիմա ինձ թվում ա՝ լրիվ ուրիշ ձև կնկարեմ, ոչ թե, պատերազմն էլ, ու սուտ կլինի ասել, որ չեմ ուզում նկարեմ, ուզում եմ նկարեմ։ Իհարկե, կուզեի մեր պատերազմը չնկարեի, ու կուզեի, որ պատերազմը իրականում էդքան ցավալի չլիներ, բայց ուզում եմ, գիտակցելով, թե ինչքան վատ եմ ես լինելու, ես մեկ ա ուզում եմ էլի նկարեմ։

Գնում ես էն մտքով, որ դու կարող ես մահանալ էլի։ Ո՞նց։ էդ մահի բանը ինձ թվում ա միայն հաղթում ա էդ ադրենալինի էն լեվըլը, որը դու ստանում ես, ինչ-որ կախվածություն ես ունենում, ուզում ես անընդհատ դա զգաս, անհասկանալի ձևով զգաս։ Հետո սովորական, առօրյա ապրելաձևը քո համար ձանձրալի ա։ Ձանձրալի՞։ Սխալ բառեր եմ օգտագործում, բայց իմաստային ինձ թվում ա հասկանում են, ինչ [նկատի ունեմ]։ Այ էդ էր ամենան, որ ես ֆիլմով էլ էի ուզում դա ցույց տալ, բայց շատ, իհարկե, չէի կարող դրա վրա կենտրոնանալ, քանի որ էդ էլի կփոխեր բուն իդեան ու կտաներ ավելի պատերազմի պրոպագանդայի, որը ես իհարկե չեմ ուզում։ Դա չի ասածս, կուզեմ կյանքում էլ չզգամ էն ինչը զգացել եմ, բայց եթե լինի, բաց չեմ թողնի էլի զգալու հնարավորությունը։

Ամբողջ ընթացքում ես գրեթե էնտեղ եմ եղել, բայց գնացել-եկել եմ։ Երկու անգամ եմ եղել օպերատորի հետ, մնացածը արդեն մենակ էի։ Մեծ մասամբ էնտեղ եմ եղել, ամեն շաբաթվա մեջ մի քանի օր էնտեղ եղել եմ հաստատ, բայց շատ հաճախ գնացել-եկել եմ։ Էդ արդեն տեխնիկայից էր, որ չէի կարողանում գտնել, մի քիչ մեկից վերցնում էի, պետք ա դա հետ տանեի, ձև չունեի։

Քնում էին պարտադիր նկուղում։ Լինում էր, որ բարձրանում էին տուն, ինչ-որ լվացք էին անում կամ, չգիտեմ, արագ-արագ ինչ-որ ամաններ էին լվանում կամ ինչ-որ շոր էին փոխում կամ լողանում էին, հետ էին իջնում, բայց էդ շատ արագ պետք ա անեին։ Օրվա ընթացքում, սկզբից՝ հիմնականում ամեն օր, հետո՝ երկու օրը մեկ կարող էր գալ, գալիս էր սնունդ բերող մեքենան։ Մեքենան շրջում էր, ու ես, օրինակ, նկարելուց էդ սնունդ բերող մեքենայի հետ էլ եմ շրջել։ Մարդիկ իրար մեջ ասում էին, որ մեքենան գալու ա, ժամերն էլ արդեն իրանք գիտեին։ Դուրս էին գալիս, արագ սնունդ էին վերցնում, կամ սնունդ բերողները բերում էին ներս՝ կախված արդեն ինչ աստիճանի ռմբակոծություն էր կամ չէր, կամ, չգիտեմ, երբ էր վերջին ռմբակոծությունը եղել։ Ինչ-որ հաշվարկներ կար՝ երկու ժամ ա չեն խփել, վախտն ա։ Մի օր մի քիչ չեն խփում՝ հեսա մի բան լինելու ա։ Մի քիչ երկար հանգիստ էր, էդ արդեն սկսում էիր շատ լարվել, ուրեմն ուժեղ ա լինելու, չգիտեմ, շատ են լինելու։ Ու միշտ տենց էր լինում։ Գնում էին, վերցնում էին ապրանքները, գալիս էին ու սկսում, ինչ-որ բան էին պատրաստում ու ուտում։ Դե, երեխեք կային սկզբից, երեխեքին էին զբաղացնում։ Հետո մեծ մասը շատ շուտ երեխեքին ճանապարհեցին, մնացին կանայք։ Հետո ժամանակի ընթացքում արդեն մեծ՝ տարիքով մեծ տղամարդիկ սկսեցին ճանապարհել կանանց նաև, ու արդեն մնացել էին տղամարդիկ երևի վերջին մեկ ամիսը, մի քիչ ավել,հա էլի, տղամարդիկ էին միայն նկուղներում։ Իսկ էդ ժամանակ, դե, ի՞նչ պետք ա անես, շատ հաճախ խմում էին ուղղակի, ռադիոյով լսում էին՝ ինչ ա կատարվում։ Ու շատ լավ զգացվում էր էլի, սեղաններ ունեի նկարած, երբ որ կանայք նկուղներում էին, ինչ-որ թեյ էր, վազայով միրգ էր դրած, կոֆե-սուրճ։ Հետո, երբ մնացին արդեն տղամարդիկ արդեն՝ օղու շիշ էր, ինչ-որ ամանի մեջ մի քանի բանջարեղեն ու պանիր ու վսյո երևի։ Ու էդ էլ էր էլի փոխվում, դե, ինչ ա կատարվում առհասարակ։

Լիքը բան շատ լավ կորդինացվում էր, ինչը չէի սպասում, բայց տենց էր թե՛ նկարողների համար, թե՛ իմ համար՝ որպես ռեժիսոր։ Ես գնացել եմ, նկարում եմ, կար ինֆոցենտր, ով զբաղվում էր էդ ամեն ինչով, իրենք ամեն ձև դասավորում էին, ասում էին՝ թե ստեղ հիմա պետք չի էսինչը նկարել, հիմա պետք ա։ Օրինակ, մի անգամ մեկը ինձ մոտիկացավ ասեց՝ կուզե՞ս գնաս Շուշին նկարես։ Որովհետև, չգիտենք՝ կարող ե՞ս, թե՞՝ չէ։ Ու գնացի։ Արագ մի հատ փոքր մեքենայով հավաքվեցինք գնացինք, մի հատ պտտվեցինք, արագ, հետ իջանք, չէինք կարող երկար մնալ, որովհետև շատ վտանգավոր էր։

Էդ մեքենաներն էին, որ սնունդն էին բերում։ ԱԻՆ-ի մարզադահլիճում ամբողջությամբ սնունդ էր լցված։  Ամեն օր, չնայած, որ վտանգավոր էր, ԱԻՆ-ի շենքն էր ինքը, կարող էին էլի իրան թիրախավորել, հսկայական ուտելիք էր լցրած, ու ամեն օր էնտեղ մարդիկ ուտելիք էին բարձում մեքենաները ու հստակ գրաֆիկով շարժվում՝ իրար հետ կապի մեջ, որ բոլորը ունենան սնունդ, ինչը, հա, ոգևորիչ էր։ Մտածում ես՝ էդ ամեն ինչի շնորհիվ էլ էր, որ մտածում էիր՝ ամեն ինչ ֆանտաստիկ ա մեր մոտ, էս վերջինն ա լինելու։

Մի նկուղ գնացինք, էդ ժամանակ արդեն շատ վտանգավոր էր, ու առանց ԱԻՆ-ի չէիր կարող տեղաշարժվել՝ անգամ քաղաքում։ Ես խնդրել էի, որ ԱԻՆ-ից ինչ-որ մարդ իմ հետ գար երեկոյան գնայինք նկուղներով էլի պտտվեինք։ Էդ ժամանակ էլ մեքենա չունեինք, ու օպերատորը իմ հետ էր, ու պետք ա գնայինք պտտվեինք, բայց ոտքով, դե, չէինք կարող, ու համ ԱԻՆ-ի մեքենայից էինք օգտվում։ Ու մեզ տարան իրենց ծանոթ ինչ-որ նկուղ, որտեղ ասում էին մի հատ մարդ կա, ինքը շատ հայտնի մարդ ա Ստեփանակերտում, ինքը դասատու ա եղել, թե դասախոս, չեմ հիշում, շատ հայտնի մարդ ա, իրան բոլորը սիրում են ու վախում, գնանք իրա մոտ։ Գնանք։

Գնում ենք, մի հատ շատ էներգիչնի պապիկ ա, երևի մի յոթանասունհինգ տարեկան։ Մտնում ենք, միանգամից սկսում ա՝ ինչ-որ տնական գինի ա բերում, էնտեղ լոբի են սարքում, կանաչ լոբի՝ ձվով, նկուղում։ Էդ իրականում մենք էլ հաճույքով կերանք, վաղուց չէինք կերել։ Ու սենց սկսում ենք խմել։ Լավ խմում ենք էդ տնական գինին, չէ, կներեք, օղի էինք խմում ներքևը։ Հետո, դե վսյո, էնտեղ ԱԻՆ-ը արդեն նայում ա մեզ։ Ես ու օպերատորը։ Ինձ հետաքրքիր ա, ես ձայնագրում եմ, բաներ եմ վերցնում, խոսում եմ իրանց հետ, շփվում ենք, օպերատորը նկարում ա, բայց համ էլ պետք ա խմենք։ Չխմեինք՝ մեր վրա ջղայնանում էր՝ խմե՛ք։ Բայց արդեն շատ ժամանակ էր անցել, ու շատ հեշտ ադապտացվել էինք էդ ապրելաձևին։

ԱԻՆ-ը մեզ ասում ա՝ ուշ ա, հիմա շուտ ձեզ տանեմ հետ, (ինֆոկենտրոնում էինք մնում մենք): Ասում ա՝ շուտ ձեզ պետք ա տանեմ, վտանգավոր ա, հեսա ավելի շատ են խփելու։ էս մեր ձյաձյան ասում էր՝ ա դե նստեք, ո՞ւր եք վռազում: Էս մարդիկ ասում էին՝ չէ, պիտի գնանք։ Ես էլ, դե, պիտի ԱԻՆ-ը ինչ ասի, իրանց լսեմ, մի քիչ էլ էի համոզում։ Լավ, լավ, մի քիչ էլ։ Լավ դե, գնացեք։ Ու դուրս գալուց՝ սպասեք, ձեզ մի քիչ գինի տամ։ Մենք՝ չէ։ Ո՞նց, իմ սարքած գինին ա, պիտի մի քիչ տամ, ձև չունեք։ Բարձրանում ենք պադեզդ։ Ասում ա՝ դիմացն ա, գարաժում ա էլի։ Ուզում ենք դուրս գանք, դրոն ա, դրոնի ձեն ենք լսում։ Ասում ա՝ չէ, չէնք կարող, հիմա պադեզդում սպասենք։ Դե, մի քիչ լարվում են, բայց խմած ենք, լարվածությունը կոտրվել ա, ճիշտն ասած, բոլորով խմած կանգնած ենք։ ԱԻՆ-ի երկու աշխատողները նայում են մեզ ու փորձում են մեզ համ․․․ Ու շատ ուրախ տրամադրություն ա կանգնած ու հումորներ ա գնում։ Ես էդ հետո [հասկացա]։ Էդ ժամանակ իմ համար շատ սովորական էր, ծիծաղում են, բան, բայց չէինք [գիտակցում]։ Գիտեինք, որ դրոն կա, չի կարելի դուրս գալ, դե, հասկանում էինք՝ ինչի և այլն, բայց չես մտածում, չես խորանում։ Համոզում ա ԱԻՆ-ի աշխատողին, որ՝ գնա էն գինին բեր։ Ասում ա՝ ձյաձ, չեմ կարա, դրոն ա։ Գնա բեր։ Գնում ա, դուռը բացում ա ու մի հատ մեծ կանեստրով գինի ա բերում։ Ունեինք մի հատ բաժակ։ Լցնում ա, էդ մի բաժակը, ստիպում ա, որ ամեն մեկը [խմի] մի ամբողջ բաժակ։ Ու գինի չէր, մաճառ էր, քաղցրոտ էր։ Մի խոսքով, ստիպում ա բոլորս խմում ենք մի-մի բաժակ, ու նոր՝ ըհը, դրոնը գնաց, գնացի՛նք։ Մեզ պիտի տանեն հետ։

Էդ ժամանակ Ստեփանակերտում, որ մենք ներքևում էինք, առանձնապես չէինք լսել, էդ մի նկուղը շատ ավելի, մի քիչ ավելի խորն էր, մի քանի անգամ խփել էին քաղաքին։ Էդ էն օրն էր, որ Գերմանիայից, թե որտեղից, ինչ-որ դեսպաններ էին եկել Ստեփանակերտ գնահատեին իրավիճակը։ Մենք մտնում ենք ինֆոկենտրոն՝ ես, օպերատորը ու ԱԻՆ-ի երկու աշխատողները։ Մտնում ենք ինֆոկենտրոն, որ՝ ըհը, լավ, վսյո քնենք հեսա, առավոտյան զարթնենք նկարելու։ Մոտենում ա մեր ծանոթներից մեկը, ասում ա՝ եկեք էս աթոռների մոտ նստեք, ասուլիս պետք ա լինի։ Ի՞նչ ասուլիս։ Ու էդ պահին գալիս են։ Մենք՝ խմած։ Չէինք կարող չխմել իրականում, մի քիչ մնում ես, ադապտացվում ես էդ սիտուացիային։ Բավականին լավ ա տրամադրություններս, էսօր իրականում քիչ են խփել, դրա համար ավելի լավ ա։ Ու գալիս են չորս գերմանացի ինչ-որ դեսպաններ՝ թեթև [հագնված], կոստյումով չէին, բայց ինչ-որ սառոչկով-մառոչկայով էին, սփրթնա՛ծ, այ սենց մտնում են ինֆոկենտրոն, նայում են մեզ, նայում են շուրջները՝ սաղ խմած են։ Մտնում են, դե, հոտը գալիս ա վյսո տակի։ Ու էս դեսպանները չգիտեն՝ ինչ խոսան, մանթո են ընկել, չգիտեն՝ ինչ անեն։ Էդտեղ լրագրողներ կային, որ հա գրում էին։ Մի քանի լրագրողներ հասկացան, որ՝ ի՞նչ պիտի ասեն։ Պիտի ասեն՝ հը, էս ի՞նչ ա կատարվում, ստեղ պատերազմ ա, ու մենք էդ մասին գրենք տա՞նք։ Հոգնեցինք, մեզ էդ պետք չի էլի։ Սաղ արդեն էն վիճակում են, որ փոփոխություն ա պետք։ Էդ ձեր՝ գաք, նայեք՝ վա՛յ, պատերազմ ա։ Բա է՛դ էնք ասում։ էդ օրն ա իմ մոտ շատ լավ տպավորվել, որովհետև սենց բոլորս [միասնական էինք]։ Օտար մարդիկ էին եկել, ու բոլորիս ուշադրությունը իրանք էին։ Եկել եք՝ լա՛վ, ի՞նչ եք անելու։ Մի տեսակ արդեն երևի թե ջղայնացած էինք, կոտրված էինք։ Ամեն օրվա էդ մարդկանց անունները կարդալուց բան ես էլի լինում, ծանոթ անուն կգտնե՞ս, թե չէ՞։ Արդեն մենակ էդ ես մտածում, չես մտածում՝ ե՞րբ ա ավարտվելու, ի՞նչ ա լինելու։ Ու էդ վիճակում եկել են իրա՞նք։

Ու մեկ էլ մի անգամ գալիս են, շատ, արդեն իրոք շա՜տ վատ վիճակում ենք մենք, ու գիտակցում ենք դա, գալիս են Վիեննայից, թե՞ որտեղից, ու ստիպում են էդ ինֆոկենտրոնում դիմակ դնել ու ալկոգել օգտագործել, որովհեև կովիդ ա։ Դուք չէիք պատկերացնի ամեն մեկին, որ էդ դիմակը տալիս են՝ էնտեղ օպերատոր ա եկել առաջնագծից նոր նկարած ինչ-որ բանով, սենց նստած, ուզում ա [գործ անի], ու դիմակ են տալիս։ Սաղս, դե, մեծ մասամբ գետնին էինք նստում, չարջի բանի համար։ Սենց դնում ա, քոփի ա անում, ինչ ա անում, մեկ էլ՝ այ սենց դիմակ ա տալի։ Ա՜յ է՛ս հայացքները, ամեն մեկը՝ ինչի՞ եք էս դիմակը բերել։ Իմ համար մեկ էլ էդ դեպքն էր շատ իրականում աբսուրդ, ու բոլորը ոնց որ նույն բանը մտածեին էլի էդ ժամանակ՝ ո՞վ ա իրանց թողել։

Էդ հումորային բաները։ Բայց իրականում շատ ավելի ուրախ ու թեթև էր էնտեղ, քան էստեղ՝ Երևանում։ Օրինակ, մի անգամ մեքենայով գնում ենք, նկարում ենք։ Ես եմ, օպերատորն ա, մի հատ կամավոր տղա ունենք Արցախից, ով մեզ անընդհատ օգնում էր, հենց բռնացնում էինք իրան, մեր հետ տանում էինք նկարելու, որովհետև փողոցները գիտեր, արագ-արագ դուրս էինք գալիս մեր ուզած տեղը, ու վարորդը։ Քշում ենք, ու տագնապ ա միացել, պետք ա արագ մի տեղ մտնենք։ Էս տղան եկել ա սենց առաջ, հետևն ենք նստած, եկել ա էս վարորդի կողքը ու ասում ա՝ ստեղից աջ, ստեղից ձախ, որ արագ-արագ մտնենք գոնե ինչ-որ ծածկվող տեղ։ Ու սենց գալիս ա՝ այ ստեղից ձախ։ Էդ պահին վարորդն ասում ա՝ բայց փողոցը միակողմանի ա։ Էս տղեն սենց հետ եկավ՝ էդ դու լու՞րջ ես ասում, տագնա՛պ ա։

Դե, իրականում, իմ մոտ շատ-շատ, լիքը բաներ բլոկ ա եղել էմոցիոնալ։ Դե, չեմ էլ ուզում խոսամ։ Ինձ թվում ա՝ բոլորն էլ, շատերն էլ զգացել էն էդ՝ ինչը ես։

Վերջում արդեն բոլորին ամեն օր տեսնում էիր, ինչ-որ ռեժիմ ունեինք, օրինակ, թե ով ա կոֆե դնելու։ Ինչ-որ մի շատ լավ նադուվնոյ մատրաս կար, մի հատ էր, մնացածը բոլորը պռոստո կովրիկներ էր ու քնապարկ, տենց էինք քնում։ Սենց մեծ զալ էր։ Ես անընդհատ համոզում էի, ասում էի՝ էսօր տուր ինձ։ Չէ, որ ես քեզ էսօր տամ, հետո սաղ ուզելու էին, սա որոշված ա ի սկզբանե, ես բոլորիդ ասել եմ, որ սրա վրա մենակ ես եմ քնում։ Ու մի օր տենց ինչ-որ գրազ եկանք, որ ինքը կրվեց, որ պետք ա նադուվնոյ մատրասը տար հաջորդ գիշեր, ու պատերազմը վերջացավ, չտվեց։

Մնացի։ Մնացի նկարեցի ու երևի մի երկու-երեք օր մնացի մինչև, չէ, մինչև, չեմ հիշում արդեն, ճիշտն ասած ամսաթիվը երբ էր, որ պետք ա էդ օրը գիշերը տասներկուսին բոլորը գնային, մինչև էդ օրը մնացի։

Բայց ամեն անգամ նույն ձև վախենում ես։ Չգիտեմ՝ ինչքանով նույն ձև, հա, երևի կարող ա մի քիչ չնչին ավելի թեթև, քան առաջին անգամ, բնականաբար։ Օրինակ, առաջին անգամ կարող եմ նկարել․պրստո բաց բալկոն էր, մենք մի հատ տանն էինք ապրում, տուն էին մեզ տվել, որտեղ կարող էինք ապրել։ Բալկոնը ամբողջությամբ լուսավորվեց։ Գիշեր էր, ու ինձ թվաց վարորդն ա էլի։ Ամբողջ օրը ինքը սաղ թարս էր արել՝ էսինչը չէր կարելի, ինքը անում էր, սխալ էր անում։ Ու ինձ թվաց վարորդն ա տան լույսը վառել, որովհետև մեզ ասել էին, որ երեկոյան մութը ընկնում ա, ոչ մի լույս չի կարելի վառել, միայն թիվիի լույսը վառեք ու վսյո։ Ու ամբողջ բալկոնը լուսավորվեց։ Ու էդ միլիակնթարթը, որ ես ուզում էի վարորդին ասեի՝ լույսը անջատի, գմփոցը լսվեց։ Սենց նայեցի վերև, երկնքում վառվող երկաթների սիլուետներ էր, կրակ էր, դե, չընկավ, մինչև գետնին հասնելը հասցրեցին խփել։ Ու սենց ամբողջությամբ բացվեց դիմացս։ Ես մի վայրկյան կանգնեցի, նոր արդեն օպերատորը, միանգամից՝ Սիլվա՛։ Նոր՝ ձայնը։ Հետո արդեն ընդեղ հըլը չեմ ջոկում՝ ինչ ա կատարվում, ու մի հատ է՛լ գմփոց։ Այ էդ՝ հա՛, շատ վախենալու էր։ Տենց է՛լ չեմ զգացել, դա առաջին անգամ էր, բայց էդ նաև շատ վտանգավոր էր, որովհետև շատ մոտ էր մեզ, երեքհարյուր մետր շատ մոտ ա էդ չափի բոմբի համար։

Դրանից հետո արդեն վախում ես էլի, անընդհատ տագնապի ձայնը սենց բան էր, պռոստը ուզում ես էլ երբեք էդ ձենը չլսեիր։ Բայց ամեն անգամ, երբ տագնապը միանում էր, տագնապ էր սկսվում քո մոտ։ Բայց սովորելու վրա ա՝ միանշանակ։ Ու ֆիլմումս մի հատ կին ասում ա՝ հետաքրքիր մարդ ա էլի մարդ արարածը, ամեն ինչին կարողանում ա ադապտացվի, ամեն ինչին։

Կար՝ օրվա մեջ, կար, որ ամբողջ օրը կարար տագնապի ձայնը չլիներ։ Եղել ա, իմ ընդեղ եղած ժամանակ ընդամենը մի անգամ ա եղել, որ երկու օր իրար վրա տագնապ չի եղել,ու քաղաքին չեն խփել։ Կողքերից, իհարկե, լսվում էր կողքի քաղաքների տագնապի ձայնը, ու մի քիչ ավելի մոտ կարող ա լիներ ինչ-որ պայթյունի ձայն, բայց երկու օր ա՝ ընդհանուր, որ ոչ մի բան չի եղել։

Էդ երկու օրն էլ էր շատ հետաքրքիր։ Առաջին օրը ոչ մի բան չեղավ, երկրորդ օրը շուխուռ ընկավ, որ շուկայում շաուրմա կա։ Սաղ՝ ով կար չկար, արագ շաուրմա են սարքում էլի, ով կար չկար վազում էր շուկա, դե, ինչ-որ բան էիր ուզում ուտեիր։ Ու մենք էլ հասանք շուկա, մեզ ասեցին՝ շաուրման պրծել ա, բայց մի հատ կին էր, ասեց` (չորս հոգի էինք՝ երկուսը լրատվականից, մեկը՝ օպերատորս էր), այ որ դուք եկել եք, այ էս աղջկա խաթեր, լավ, եկեք, սուպ ունեմ, ձեզ սուպ տամ: Սո՜ւպ։ Դե, ինչքան ժամանակ չէինք կերել, ու ես էդտեղ առաջին անգամ միս կերա, որովհետև մի տասը-տասնմեկ տարի միս չէի ուտում, ու ինձ բերեցին սուպ, որը ջուր էր ու մսի կտոր, ուրիշ բան չկար մեջը։ Դե, որ կշտանայիր, պիտի էդ միսը ուտել։ Սկսեցի էդ միսը հանգիստ ուտել, ու մամային sms գրեցի, ասի՝ մամ, ես միս եմ ուտում։

Էդ էր էլի իմ համար ադապտացվելու նաև մի հատ էլ ապացույց, որ ոնց մի վայրկյանում [փոխվում ես]։ Մի օր չեղավ՝ երկրորդ օրը, դե՛, եկեք արագ մի բան անենք, սկսենք ապրել։ 

Պատերազմից հետոն էր, որ զանգն էին հանում եկեղեցու, տանելու։ Ու էդ զանգը գցեցին երկու երկաթների վրա։ Ցեպով փաթաթեցին մեծ զանգը, գցեցին երկու հոգի՝ մեկը դիմացից, մեկը՝ հետևից, ուսներին, որ տանեն, ու զընգ-զընգ-զընգալով գնաց։ էդ հատվածը անհասկանալի կինոշնի էր։ Չգիտեմ՝ ոնց ասեմ, բայց մխվեց, որովհետև վսյո, տանում են, եկեղեցին հավաքում են։ Ու տենց զանգը տնգալով գնաց։

Չեմ կարող չասել, որ սենց ուղղակի մխվեց ուղեղումս, թե ոնց են տունը վառում։ Մեքենաներ էին կանգնած, որ պետք ա արդեն գնային։ Մեծ պռոպկա ա, էդ ամբողջ ճանապարհին հսկայական պռոպկա ա գոյացել, ու էդ պռոպկայի մեջ կանգնած ենք։ Կողքից՝ տներ, վառվող տներն են, ձայնը կրակի ու էդ ծուխը ու կրակը ինչ-որ տեղ հեռվում։ Մեկ էլ երևում ա, մեկ էլ մոտիկ տուն կա, ու դու էդ պռոպկայի մեջ սենց նստած ես ու գնում ես էլի, վյսո, պրծավ,․․․ Դրանից ավել խոցելի չես կարող քեզ զգալ, ոնց որ քեզ սպանած լինեն մինչև վերջ, չգիտեմ, շատ դատարկ ու տխուր էիր, հա՛մ տխուր էիր, հա՛մ նեղված էիր, հա՛մ ոնց որ երեխա լինեիր՝ ում նեղացրել էին, անարդար շատ, չգիտեմ, ամեն էմոցիան, որ սենց խղճուկ էիր քեզ զգում։

Հա, ու մի դրվագ, որը էլի մխվել ա այ տենց ուղեղումս։ Մի անգամ նորից հետ ենք գալիս, որ ինչ-որ КПП ա, իրա մոտով պիտի անցնենք, ու մի տղամարդ ա զինվորական շորերով: Ասում են՝ դու չես կարող դուրս գալ Արցախից, թե՞ չես կարող մտնել, դա չեմ հիշում։ Բայց էդ մարդը դուրս ա եկել մեքենայից, գոռում ա ոստիկանների, զինվորականների վրա, հանել ա շորերը՝ համարյա սաղ, ու գոռում ա, տռասայի վրա էս կողմ ա գնում, էն կողմ ա գնում։ Ու մի զինվորական շատ համբերատար, ամբողջ ընթացքում իրան հանգստացնում ա, բերում ա, մոտավորապես տասը րոպե էդ բանն էր կանգնած։ Էդ մարդը գոռում ա ինչ-որ։ Նայեցի, ինչ-որ տեղ էլ ջղայնանում ես էդ մարդու վրա արդեն, ասում ես՝ ինչքա՞ն կարելի ա։ Սենց սիտուացիա։ Էս ի՞նչ ա անում, ու էս կողքիս կանգնած զինվորականը ասեց՝ չէ, չէ, չէ։ Ասեց՝ չի կարելի տենց ասել, էս պատերազմի ժամանակ դու չգիտես՝ մարդը ինչ հոգեվիճակում ա, դու չգիտես՝ ինքը երեկ, օրինակ, ի՞նչ ա տեսել, կամ մի ժամ առաջ ի՞նչ ա տեսել։ Կարող ա նենց բան ա տեսել, որ իրան պետք ա նենց անել, որ էս շոկից դուրս գա, ինքը շոկի մեջ ա։ Ու էդ մարդու հանգստությունը, որ ինձ էր բացատրում, որ սենց պետք ա լինի էլի, նայի, ինչ ճիշտ ա։ Օրինակ, էն մյուս զինվորը՝ իրան․ հոգեբան ունենք, հեսա իրա հետ մի քիչ կաշխատեն։ Մարդիկ ոնց որ ամեն ինչի պատրաստ լինեին, չգիտեմ, բնականաբար, իրանք պիտի պատրաստ լինեին, զինվորականներ են և այլն, և այլն։ Բայց էդ ամեն ինչը իմ համար շատ, ոնց որ էն հայ տղամարդը, ում մենք գիտենք՝ փորով ոստիկանը, ինձ նենց բան ա ասում, որ ես չէի պատկերացնի, որ ինքը կարող ա ասի, նենց ա իրան պահում, որ էլի չէի պատկերացնի։ Ուրիշ սիտուացիայում նման սիտուացիայում կոնֆլիկտ կսկսեր, չէ՞, ոստիկանի ու մարդու միջև, չգիտեմ, «արա՛, շուտ արա նստի», բայց էդ հանգստությունը որ ես ընդեղ տեսա, ու էդ մարդը վիրավորում էր շատ վատ էդ զինվորներին։ Իրանց էդ հանգստությունը, է՛դ էր, որ ինձ ասին՝ չգիտես՝ ինչ ա տեսել։

Ու շատ սիրուն էր գիշերը, որ, դե, քաղաքի լույսերը չէին վառում, որ դրոնները չգտնեին քաղաքի տեղը։ Երկինքը նենց աստղազարդ էր, էնքան սիրուն էր, բայց երկինքը, դե, ամենավախենալու կետն էր էլի։ Ու էնքան սիրուն էր գիշերը։ Մեկ-մեկ դուրս էինք գալիս, երկինք էինք նայում մի րոպե, նաև ներս էինք գնում, որ վախենալու էր, չգիտես՝ ի՞նչ կարա գա ամեն վայրկյան։ Բայց շատ սիրուն էր, ոնց որ սարից նայեիր էլի, դե, քաղաքի լույսերը քողարկում են մի քիչ, ու որ չկան, քաղաքից ամբողջ երկինքը աստղեր էր․․․


Recorded in July, 2023

Silva Khnkanossyan

One of my close friends who was in the army at that time, used to call me in the evenings, around eleven. One day he calls me at five o'clock in the morning. Well, I was sleepy and didn't pick up, didn't realize something might have happened, if he had been calling at that hour.

I finally woke up around nine or ten... back then my mother, my brother, his wife and child, and myself, we were all living together... so, I wake up, there is a lot of noise in the house, mom starts talking to me angrily, almost shouting, ''You're still asleep, did you see what's happening?'' Then I hear the TV: loudly, on repeat, transmitting that there’s been an attack from all sides at once. The same text, repeated over and over, as if it were an advertisement. I still couldn’t make sense of what was happening, the chaos lasted for about two or three hours until I finally ''digested'' the news. I realized that mom started shouting at me, just because she was feeling very distressed, and had to let it out...

Then, well, I had to go to work. I was working at a bar at that time. My colleagues came too, but we didn’t open the bar, we couldn’t... We just sat there, frozen, all of us scrolling through the news on our phones. Everyone expected that this would end soon, maximum in four days. At my conscious age, I have only seen seen the so-called Four-Day War in 2016, that's probably why I and others of my age thought it wouldn’t last for more than four days.

On October 2nd I realized that this wasn’t going to end fast. My producer called me, and I told him I wanted to go to Artsakh and make a film. He told me he thought of it too, but was hesitant to ask me directly. You need a lot of things to make a film, money, equipment, etc, I couldn’t find it all by myself, without the help from my producer... It was very hard to find equipment, as soon as they heard I was going to Artsakh to film, no one wanted to rent out anything. They were afraid they wouldn’t get it back... it’s like... everything becomes more real... it's a war, but you still don't believe it, don't feel it, or don't fully comprehend it...

And so I went, I went to film.

I didn't want to go alone, I definitely wanted to take a cameraman with me, because I was afraid, and because my mom was worried. She said, ''Please, at least don't go alone...'' Well, she realized that it was impossible to tell me, "Don't go, period." Someone recommended a cameraman, whom I didn't know before that, and a driver, whom I didn't know either.

We left at five in the morning. My family were all looking at me extremely worried as if I was going to war, no matter how much I explained that I would be in Stepanakert [capital of Artsakh], there is a good media center there, a lot of support, the news outlets are coming in and out. But actually, I myself wasn’t quite understanding where I was going either. It seemed to me that Stepanakert would be the same way as, for example, Yerevan [capital of Armenia].

So I left at five in the morning, it was dark, the cameraman and the driver came to pick me up by car. Before that, we hadn’t even been properly introduced. On the way, we stopped somewhere to get coffee and properly said “hello” to each other face to face. All three of us were a bit scared, we didn't know where we were going. Later It turned out that the driver, for example, never served in the army. So he got quite scared during the filming, which didn’t help, so to speak... The cameraman also got scared, and actually I was scared too. Just because of this fear we ran away back to Yerevan a few times, then drove back. We were running away, that’s what it was, I want to be honest. That's when I realized how strong one has to be to stay there during the war, not to mention fight. However, later I realized that it’s the adrenaline suppressing fear, nothing else...
***
I had decided that I would film the basements [bomb shelters], and make a film about how people live in the basements during the war. I decided not to film anything else, so as not to accidentally deviate from the topic, but there was a lot, a lot more to film, a lot more...
When we arrived, we entered the first basement we came across. The walls were painted white. People in the shelter told me that after the war in the nineties when everything was over, they had painted the walls white just in case... because it was too depressing to hide there. For the first time, I fully realized how close Artsakh is to Armenia, it took me only a few hours to get to a reality where the walls of the basements were painted white, where there was a wood stove ready in case the electricity goes out, mattresses... everyone knew which room is theirs. And the first thing I thought was how stupid we people living in Yerevan are for the most part, we don't understand how dangerous it is in Armenia, and we need to be more careful, and more prepared...

This was probably my first full realization of war. I was talking about it with elder people there, and they all said that this was just the first time I see war, that’s why I feel like this. It felt the same for them in the 90s.

Most of the people in the basements were women, although there were some men too. Almost immediately, I was taken by the dominant mood there that the war is not going to last long, just a bit more and we’ll win, this will be the last one. The cameraman was filming, I was simply talking to people. I wasn’t taking formal interviews, just roaming from one room to another, and socializing. People told me at nine in the evening they tell a bedtime story to kids, we agreed to go back at nine o'clock to film it.

At eight in the evening, they [Azerbaijanis] started bombing the city heavily again, that was the first night we got there. I’ve never heard such a loud sound before. Never imagined it would be so loud. That probably was the first time I got scared, understanding where I really am. The mood in the basement was changing during the bombardments too... It wasn't panic, but maybe fear? People were suddenly silent, everyone was waiting quietly, listening to where the bomb explodes, trying to figure out what's happening. And when the bombings were over, everyone was taking a deep breath, people would go on Facebook to read the news, drink some coffee, do something else... And after each bombing you thought, that’s the last one...
It's a bit difficult to describe in more detail what I felt...
***
Regarding my film... I decided not to include tears and war scenes, there isn’t a single explosion in the film. There aren’t any crying people in the film, but I've seen that a lot. Most of the time, I didn’t film them. I know it doesn’t correspond to any professional standards, I know I should have filmed, but I just couldn’t bring myself to do it. I don’t have enough experience, and perhaps I’m not that professional. I gained a lot of experience while I was there, and I guess now I would’ve filmed it differently. Not necessarily the war... but that too. I would be lying if I said I wouldn’t want to film war anymore. Of course, I wouldn’t want it to be our war, and of course, I wish the war wouldn’t have been so painful, but even realizing how traumatic it would be for me, I would want to film war again. You go there and realize you might die... how?! This feeling is only overcome by the level of adrenaline you get there. You get addicted to that feeling in some strange way and want to feel it all the time. Later, the usual everyday way of life seems boring to you... Perhaps “boring” is not the correct word, but I think you understand what I’m saying. I don’t focus on that in the film, because I certainly didn’t want to make a war propaganda film (laughs)...
***
I've been there [in Artsakh] pretty much the whole time, going back and forth, twice with the cameraman, the rest on my own. I went back and forth very often because I had to always change equipment, I could only find equipment for a few days, then I had to take it back, and rent again. There was no other way...
***
Everyone [civilian population] always slept in the basements, sometimes they went up to the house during the daytime to do dishes, laundry, or quickly take a shower. The truck distributing food and water was doing rounds every day, and very often the workers delivering the food agreed to take me with them to film. People already knew the truck’s hours and were getting out to get food. Depending on how heavy the bombing was, sometimes the food was delivered into the basements.

In the basements, everyone was cooking, eating, there were children at first, so the grown-ups were also busy taking care of the kids. Most of them sent the children away [to Armenia] very soon though. The women stayed, then over time the older men sent women away too. So during the last month, there were only elderly men in the basements, and all day long they were listening to the news on the radio. The absence of women was especially evident when you looked at the tables, when women were there, there was always coffee, sweets, tea, fruits. After the women left, I saw mainly some cheese, vegetables, and some vodka on the tables.
***
I was surprised, but I should say that a lot of things were very well coordinated for me as a film director, and for the journalists that were there. The Artsakh Info Center was regulating everything. Once they asked me, “Would you like to go film in Shushi?” So I went quickly in a small car, but we couldn't stay long because it was very dangerous…

Then there was the State Service of Emergency Situations, coordinating the food delivery on trucks to the people in the basements. The trucks had a clear schedule, making sure everyone had food and water.

Once, when it was already very dangerous to be out in the city unaccompanied by the Emergency Service workers, I asked if they could go around with me and the cameraman in the evening to film. So the workers took us to see, as they said, a very famous man in Stepanakert, respected and feared by absolutely everyone in the city. He was either a school teacher or a University professor, I forgot which one.

So we went and met a very energetic man around seventy-five years old. He welcomed us right away and invited us to eat with them, they were making green beans with eggs. They were delicious, we hadn’t had homemade food in ages! He took out some homemade vodka, we were eating and drinking, our host would have been offended had we refused... I was talking, the cameraman was filming. Sometime later, the Emergency Situation workers started saying, “Ok we have to get back, it’s getting dangerous, and the bombings will intensify soon…” But our host kept saying, “No stay a bit more, what’s the hurry?!” So I said, “No, we have to listen to what Emergency Service workers are saying,” finally our host was convinced and we started moving. We were about to get out of the basement into the car, when he said, “Wait, you should take some of my homemade wine with you.” We started saying no, but he said, “No is not an answer, I made that wine, you have to take some with you!” And the wine is in a garage in front of the entrance to the basement... At that moment, we hear the sound of the military drone, so we decide to wait. We’re all a bit drunk, and making jokes. Our host convinces the Emergency Service worker to go get the wine from the garage. So the worker brings the wine: a big canister. And we all drank from the same cup while waiting for the drone to pass... It was a young wine, a bit sweet.

When we finally got to the Info Center, it turned out that Stepanakert had been hit several times, and we didn’t hear it because the basement we were in was a little further from the bombs. That was also the day when some officials came to Stepanakert from Germany, I think, to assess the situation... So we finally got to the Info Center – me, the cameraman, and two employees of the Emergency Service․ We were really tired, and drunk, and decided to get some sleep to be ready for the filming the day after. At that moment, one of our colleagues approached us, and asked to sit in the main room, because we had officials from Germany visiting, and there will be a press conference. So there we are, waiting... the overall mood was ok because there was comparatively less bombing on that day. Plus we were a bit drunk…

The four German officials enter the room, in neat shirts... and completely pale. They look at us astonished, not knowing what to say. I think the smell of alcohol was unmistakable too. They needed a war report, a situation report, and we had some experienced journalists to help these officials. Although at that point we all felt so fed up, annoyed, broken, and tired... tired of reporting on how dire and horrible the situation is, tired of reading the names of the people killed, afraid to find a familiar name... just angry… we needed a real change which wasn’t coming.
***
Another day I remember well was later when we were already in an extremely bad situation. That day some officials from Vienna came, and we had to wear masks in the Info Center because it was COVID. Imagine, a cameraman who just got back from the front line to empty the SD card is handed a mask and a hand sanitizer. Imagine the absurdity… (laughs)
***
Yet another absurd thing happened when were out filming. My tiny crew at that time was the cameraman, the volunteer from Stepanakert who knew the city well, and the driver. The air raid sirens turned on while we were still in the car driving, so we started searching for a cover. The volunteer guy leans forward, and shouts the instructions to the driver, “Turn right here, now left, now right, now right...” The driver turns and says, “But this is a one-way street…!” The volunteer was like, “No way, really?” (laughs) And the sirens were blaring…

There are a lot of things I blocked out emotionally, and don’t want to speak about it, and I think many people who were there feel that way.
***
After seeing each other every day, we got to know one another very well. We established some kind of routine, took turns to prepare coffee for everyone, for example... We had only one inflatable mattress, the rest of us were sleeping on thin carpets and sleeping bags. I was trying to convince the person to give me the mattress for one day. One day we made a bet, and the winner would get the mattress. I won... The war stopped the very next day…

He never gave me the mattress...

I stayed and filmed until the very last day, I don’t remember the date… when we all had to leave before midnight.
***
Every time [you hear an explosion] you get scared the same. Well maybe not completely... I remember the first time very well. We just got there, we were staying in a house. At night the balcony suddenly got completely lit, and at first, I thought that it was our driver again, because the whole day he was doing everything the wrong way... and we were told that we shouldn’t switch the lights on after dark. So I thought the driver switched the balcony light on. During that millisecond when I wanted to tell the driver to turn the lights off, we heard the sound... I looked up, and saw burning pieces in the sky… I stood frozen, then heard the cameraman shouting my name. The bomb didn’t reach the ground, it got hit. That first time was the scariest... also we were quite close for a bomb that big, only about three hundred meters away. After, you just wanted to never hear that sound again, every time there was an air-raid alarm, you started panicking. Eventually though you adapt. In my film, one of the women in the basement says that a human being can adapt to anything really…
***
Only once, there were no bombings, no siren two days in a row. Stepanakert wasn’t being bombed, but we heard explosions coming from nearby places. On the second day, after one day of life without sirens, a rumor spread that there is shawarma for everyone in the market. So we all ran to the market. But the four of us: me, my cameraman, and two journalists, were late, there was no more shawarma left by the time we got there. There was a kind woman who told us, “Ok, since you’re already here, let me give you some soup.” Soup…! It’s been such a very long time since we last had soup... which was meat broth, and meat, there wasn’t anything else in it. So for the first time in ten-eleven years, I ate meat. I wrote a text message to my mom, “Mom, I’m eating meat…”

Only two days without sirens, and people wanted to start living again.
***
After the war, I remember people taking the church-bell down, to take it to Armenia with them. I remember the bell ringing in the air, two people carrying it… a very inexplicably cinematic image. And of course, I can’t forget when some people were burning their houses down…

The road out of Artsakh was blocked with cars, many cars full of people forced to leave. There was a huge traffic jam formed all along the road, there were burning houses on the side, smoke, the sound of fire, more fire somewhere far… and you're sitting in that car, waiting to leave. It was as if someone killed you till the very end, you felt empty and sad. Like you were a child unfairly treated. I don't know, so many emotions. And you felt so miserable...
***
Another episode that is still stuck in my brain... when we were coming back and forth dealing with our equipment rentals, we had to pass a security checkpoint. There was some kind of an issue with some man at the checkpoint, so we were all waiting… He was shouting at security soldiers, and took almost all his clothes off. The security person calmly, very quietly was dealing with the situation, speaking to that man, explaining him something. I remember I was quite annoyed, but the soldier standing next to me told me that we all should be patient, this is war, and you never know what the person had seen just before. He might be in shock. This was unexpected for me, I have never seen such a level of calmness and patience coming from a policeman.
***
And the nights were so beautiful... the lights of the city were off, so that the drones would not find us, and the sky was so full of stars, it was so beautiful... We were out every once in a while to look at the sky, just for a minute... But the sky, well... it was the most scary place of all.

⇧

5. ԶՐՈՒՅՑ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ / FIFTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023 թ․ հուլիս ամսին

Հետաքրքիրն էն ա, որ էդ ժամանակ մարդիկ, ովքեր ինչ-որ ապրումներ էին ունենում, լռում էին։ Էդ, որ քեզ հասել ա ֆեյսբուքով և այլ, էդ ժամանակ էն մարդիկ էին գրում, որ չէին քարացել ցավից, սարսափից, ահավոր մեղքի զգացումից բոլոր ղարաբաղցիների առաջ ու էն տղաների առաջ, ովքեր գնացել էին էնտեղ։ Ովքեր, որ չէին գրում էդ ժամանակ, չէին գրում ֆեյսբուքում, և ընդհանրապես` ո՛չ գրելու, ո՛չ խոսելու, ո՛չ ինչ-որ մի բան անելու [ցանկություն չունեին], բացի նրանից, որ մի բանով օգտակար լինեին պատերազմին, չէին կարողանում անել։ 

Երեկոյան մենք «Իլիկում» ինչ-որ միջոցառման էինք։ Մարդիկ իրանց գրքերն էին կարդում, բոլորը ծիծաղում էին, բայց էդ օդի մեջ պատերազմի զգացումը կար։ Ես հիշում եմ՝ էդ օրը գնացել էի Վերնիսաժ ու առել էի զինվորական բաճկոն։ Առել էի ու չէի հասկանում՝ ինչի՞ ես առա, ինձ բացարձակապես պետք չէր: Կապույտ գույնի, զինանշաններով։ Ես նստած էի դրանով ու զգում էի, որ մարդկանց ծիծաղը  ինչ-որ․․․ Ի՞նձ, ի՞նձ մարդկանց ծիծաղը դուր չի գալիս։ Ու ես անհանգստության զգացում ունեի։ Առաջին սեղանիկին էիք նստած, ես անընդհատ ուզում էի դուրս գալ էդտեղից։ 

Գիշերը, գիշերն արդեն սոցցանցերից իմացա, որ էդ տենց բան ա եղել, ու առաջինն ինչ մտածեցի՝ ի՞նչ կարելի ա անել։ Հա՛, էդ ժամանակ «Հոդված 3» ակումբում բնապահպանական ակցիաներ ունեինք։ Վազելով գնացի էնտեղ ու տեսա, որ էդ լրիվ աղբահանման բանի հարցերն արդեն ուղղվածություն ստացան դեպի Արցախին օգնելուն։ Ու սկսվեց էդ ամենօրյա, քսանչորսժամյա աշխատանքը, որը մենք անում էինք։ Ամեն վայրկյանը, որ դու չէիր քնում, հասկանում էիր, որ պետք ա մի բան անես, որ էդ մարդկանց օգնես։ 

Լուրերը հիմնականում չէինք լսում, գալիս էինք, կազմակերպել էին հին շորեր և հին կոշիկ հավաքելը, տարբեր չափսերով փաթեթներ էինք սարքում, ուղարկում էին փախստականներին, ու էդ ամեն ինչը՝ ժպիտով։ Մենք էնպես էինք արել, որ ոչ մեկի դեմքին ո՛չ արցունք լինի, ո՛չ սարսափի վիդեոներ ցույց տան էնտեղ։ Մենք ուղղակի աշխատանքով մեզ հոգեպես փրկում էինք, միաժամանակ՝ մարդկանց, ովքեր եկել էին առանց ոչ մի բանի, փախել էին՝ ուղղակի տկլոր։ Իրանց շորերով էինք ապահովում, չգիտեմ, հիգիենայի պարագաներով էինք ապահովում, փաթեթներ էինք սարքում։ Էնտեղ թղթերի մեջ գրված էր՝ քանի հոգի, ամեն ինչն արդեն արտակարգ կազմակերպված էր, ու մենք գիտեինք՝ ում ենք ուղարկում, կոնկրետ հասցեներով, կոնկրետ չափսերով, քանի տարեկան երեխա ունեն, զանգում էին Թեժ գծին, ասում էին։ Ու էդ ամեն ինչն օրական երևի տասներկու ժամ, էնպես, որ հետո հետ էինք գալիս տուն, ճանապարհին կարող ա կանգնած ավտոբուսում քնեիր, տենց՝ հոգնած։ 

Հետո դուրս էինք գալիս, որ տեսնում էինք ինչ-որ մարդիկ ծիծաղում են կամ սրճարանում նստած էին կամ տարբեր բարբառներով խոսում էին, ասում էիր՝ չէ, դա չի կարող պատահի։ Բայց մեկ ա, ասում էիր՝ ոչինչ դուք էլ,կարող ա մարդիկ տենց էին իրենց սթրեսը հանում։ Դա արդեն շատ կարևոր չէր։ Կարևորն էն էր, որ դու էդ պահին զգում էիր, որ դու ինչ-որ մի բան անում ես։ Հա՛, էն՝ սև հումոր, չգիտեմ ինչ, օրական քանի բայրաքթարի գլուխ կերանք, բան, դա տենց փրկություն եղավ։ 

Հետո տեսա, որ արդեն փախստականների քանակը քչացավ, արդեն դեպի պատերազմի ավարտն էր, բայց մենք չէինք հավատում մինչև վերջին օրը, որ պիտի ավարտվի՝ տենց, տե՛նց արդյունքներով, մենք հավատում էինք, մենք․․․ 

Քչացան փախստականների քանակը,  ու ես տեսա, որ ազատ ժամանակ ունեմ։ Սկսեցի գնալ  ծանոթներիցս մեկի մոտ։ Անծանոթեր էր մինչև էդ, ֆեյսբուքում գրել էր, որ կամավորներ են պետք, որ ցանցեր գործեն։ Գնացինք, ծանոթացանք, բոլորը հարազատ մարդիկ դառանք, մեր խմբի անունը դրեցինք ՍՈՒ-33 էնդեղ։ Հա՛, որովհետև ՍՈՒ եռանկյունի կտորներ էին մեզ հասնում՝ կտոր-կտոր, ու մենք էդ կտորներն իրար էինք կարում, ոնց որ ՍՈՒ ինքնաթիռներ լինեին, մենք էլ ասում էինք մեր․․․ 33-ն էլ հասցեն էր էլի, տենց մենք դառանք «սուչկի»։ Ընտիր մարդիկ էին, ընտի՛ր, մինչև հիմա մենք ընկերություն ենք անում։ Իրար բարձեր ենք նվիրում՝ էս ՍՈՒ 33-ով։ 

Շատերը նոր նախաձեռնություն սկսեցին, մեկը՝ լըրնինգ միշըն նախաձեռնություն սկսեց, վիրավորված զինվորներին աշխատանքով, կրթությունով ապահովելու, դիջիթըլ դիզայն, որովհետև իրանք էլ  ի վիճակի չեն ֆիզիկապես աշխատեն, մեկը՝ բարեգործական միություն ա բացում, մեկը համերգներ ա տալիս բարեգործական՝ տաղանդավոր երգչուհիներ։ Շատ հետաքրքիր մարդիկ էին, բայց բոլորս էնտեղ հավասար նստած, ու իրանց աշխատանքն անում էին։ Հա, ու տենց։ էդ էլ երկրորդ փուլը եղավ։ Հետո, երբ որ պատերազմի ավարտի մասին լսեցինք, դա «Հոդվածում» էի էդ ժամանակ ու, ես, ճիշտն ասած, ինչ-որ սենց, սարսափի զգացմունք չէր, սենց քարացա։ Հետո հասկացա՝ ի՜նչ լավ էր, ինչ լավ ա պրծանք, որովհետև ամեն օր Հայաստանը կորցնում էր հարյուրից ավել մարդ, հարյուրից ավել հերոս, ամենալավերն էին գնում։

Շատ կասկածելի ա էդ՝ բոլոր էդ հերոսները, որ շատ խոսում են։ Իսկական հերոսները պայքարում են, մահանում են, զոհվում են, վերադառնում են, սուսիկ-փուսիկ աշխատում են։ Պատերազմից հետո գինու փառատոն էր։ Գինու փառատոնի ժամանակ մի հատ փոքրիկ տաղավարչիկ կար, էդ տաղավարչիկում նստած էին տղաներ։ Մի քիչ սենց նայեցի՝ կասկածելով բան-ման։ Ինչ-որ բաներ էին ծախում՝ կրծքանշաններ բաներ, հետաքրքիր դիզայն էր։ Մոտեցա, ասի՝ դա դուք բան-ման, ասում ա՝ լսե՞լ ես էն, որ անտառում յոթ հոգի մոլորվել էին, հետո հետ էին եկել Մարտակերտ, չգիտեմ ինչ, բան-ման, մեկի ոտքը հեռացրել էին, թաթը ցուրտը տարել էր․․․ կեսը մնացել էր՝ ուրիշ ուղղությամբ էին։ Ասում եմ՝ հա։ Ասում ա՝ արի ցույց տամ։ Ու սենց կոշիկը սենց ծալեց։ Էդ ի՛նքն էր։ Իրանք եկել են, իրանք զրոյից սկսել են, իրանց դիզայնի ստուդիան են ստեղծել ու հիմա մարդկանց կրծքանշան․․․ Ամեն ինչը փողով էր գինու փառատոնում, դրանք՝ ձրի, առանց մի կոպեկի մարդկանց բաժանում էին իրանց ստեղծած դիզայնով կրծքանշանները ու ժպիտը դեմքներին, ոչ մեկը կուրծքը չէր ծեծում, զապասնոյ ինչ-որ փետի ոտը չէր բերում սեղանին շրխկցնում։ Իսկական հերոսները իրանք են՝ սուսիկ-փուսիկ, ժպիտը երեսներին, առանց հիստերիայի։ Տենց չի էլի՝ քիչ մը։

Ու մեր կամավորների մեջ ինչքա՜ն հերոսներ կային։ Մի հատ կին կար, էդ կինը, ուրեմն, ընտանիք-երեխա-բանը՝ ամեն ինչը, չէր կարողանում գալ հետներս արկղներ լցնի ու բան-ման էն։ Գլխարկներ էր գործում, ամեն մի արկղի մեջ մի հատ գլխարկ, որովհետև ձմեռ էր գալիս, արդեն ցուրտ էր։ Ամեն մեկի վրա ինչ-որ գրություն էր անում, թաքուն մեջը դնում էր, զինվորների համար՝ առանձին էր գործում, իրա փողով թելերը գնում էր։ Հետո լիքը-լիքը հավաքվել էր հին շորեր, որոնք որ կամ կեղտոտ էին կամ ձմեռային ինչ-որ մուշտակ էր ու վատ վիճակում։ Ինքը եկավ, հավաքեց էդ ամբողջը, տարավ վերանորոգեց, քիմմաքրման տվեց ու մի վագոն ապրանք բերեց մեզ տվեց, որը որ մենք ուզում էին թափեինք, արդեն չգիտեինք՝ ինչ անենք։ Քանի հոգի էդ Կառայի ձեռքերով հիմա տաք-տաք շորերով, էդ ձմեռը ձմեռեցին։ Կարող ա մեռնեին, կարող ա սառեին, կարող ա չկարողանային երեխեքը դպրոց գնային, որովհետև էդ շորերը չկային։ Ու կյանքում չի գրում դրա մասին։ Ես եմ սաղին պատմում, ասում եմ՝ դուք գիտեք ինքը էս մարդն ա, ասում ա՝ Կառա, դե մի ասա էլի, անհարմար ա։ Անհարմար չի՛, լավ բաների մասին պետք ա ասես բոլորին, թող բոլորը իմանան, ու թող բոլորը վարակվեն, ու թող ուրիշները, որ նայում են կամ լսում են դրա մասին, թող ասեն՝ այ իրա մասին ծիլիվիզրով ասեցին, ռադիոյով ասեցին, էքսպերիմենտալ կինոյում ասեցին, չգիտեմ ինչ, թող իմանան, որ տենց մարդկանց մասին ասում են, ու եթե դուք էլ եք ուզում ձեր մասին ․․․ շատերն իրանց էգոյի համար են գալիս, շա՛տ լավ ա, էգոյի համար ես եկել, մենք քո մասին կխոսենք, դու մենակ էդ գործը արա, որովհետև էդ գործը Հայաստանին պետք ա, հա՛։ 

Պուճուր ընտանիք ազգ ենք՝ լավ, համով կորիզով, ընտանիք ազգ ենք։ Մի քիչ էլ որ մենք սովորենք մեզ սիրենք, ոչ թե ասենք՝ էս հայերը սենց, էն հայերը նենց, շատ լավ ազգ ենք, շատ մաքուր, պայծառ, հումորով, ջիգյարով, իրար ձեռք մեկնող։ Հա՛, մի երկու հոգի կա քացով տալիս են, դրանց մասին են խոսում։ Կառլսոնի մեջ էն որ ասում ա՝ դոժիլի, ժուլիկով պա ծիլիվիզրու պակազըվայուտ։ Այ մարդ, ինչի՞ ժուլիկով, էդքան լավ մարդիկ կան։ Ես ուզում եմ բոլորն իմանան մեր բակի Գյուլնառի մասին, որովհետև Գյուլնառը մեր բակի ողնաշարն ա, հասկանում ե՞ս։ Ինչ-որ հարցեր ա լինում, սաղ հարցերը տեղում լուծում ա։ Պուլպուլակ ա քաշել մեր բակ, ես ուզում եմ սաղ իմանան, որ Գյուլնառն ա քաշել պուլպուլակը, այ մարդ, ոչ թե ինչ-որ քաղաքապետարանը, չգիտեմ, չէ՛, հենց ինքը բերել ա, իրա ձեռով դրել ա, գիշերը փորել ա, տռուբեն գտել ա, տենց, լավ էլ արել ա, բա․․․

Էսօր, որ սկսես սարսափների մասին մտածես, դու քո էսօրվա օրն ես թունավորում, քիրա՛։ Դու էսօրվա օրդ թունավորում ես ապագայի մռայլ պատկերներով։ Քեզանից ի՞նչ ա գնում, դու պատկերացրու, որ վաղը լինելու ա, չգիտեմ, ամենաերջանիկ օրդ ու դու էսօրվանից արդեն երջանկություն կապրես։ Ըտենց չի՞։ Սաղ քո գլխի մեջ չի՞ էդ զհարումարը։ 

Իսկ եթե վաղը առավոտը արթնանաս ժպիտը երեսիդ, էդ ժամանակ, դու պատուհանից կնայես, մեկը կտեսնա դու ժպտում ես, ինքն էլ կժպտա, —երկու ժպիտ—, հետո դուք միասին մի երկու շուտչկա կանեք, էն կողքի անցնողն էլ կժպտա, —երեք ժպիտ—, հետո կսկսեք հոնգուր-հոնգուր ծիծաղալ, էն մնացածն էլ կծիծաղան, ու կլինի մի հատ ամբոխ, որը որ ծիծաղում ա ու երջանիկ ա՝ թեկուզ հինգ րոպե, էդ հինգ րոպեն սկսվի ու շարունակվի։ Իսկ որ մի հատ պատուհանից անցնես՝ ձեր տիրոջ մայրիկը, կստանաս մի հատ էլ «տիրոջ մայրիկ» քեզ, մյուս անգամ էդ անցնողը կտա ապակիդ կջարդի, ու դու կգաս կասես՝ ինչի՞ ջարդեց, ինչի՞, ինչի՞ ենք մենք սենց ագրեսիվ ազգ, մենք հայերս, արա։ Մենք «էս հայերս» արտակարգ ազգ ենք, ուղղակի Թումանյան կարդացեք, «Հայելին» նայեք, որ ասում ա՝ սատանա ա քաղաքում, սատանա։ Ժպտա էդ հայելուն, ինքն էլ քեզ կժպտա, ապեր ջան։ Ա՛յ ապագան հայելին ա մեր։ Էդ արդեն մուդռըսծը եկել ա, վրես ա իջել, գյուդում չեմ, թե ինչ անեմ։

 

Recorded in July 2023

The thing is that people who were going through hard times kept silent. What you saw on Facebook etc, was written by people who were not petrified by that pain, that horror, that terrible sense of guilt in front of all the people of Karabakh and those boys who were on the frontlines. Many people just couldn’t write, or talk on social media, or do anything except try to do something useful for the people on the front, and the affected civilians.
***
One day before the war started, in the evening, we were at a literary reading event in "Ilik" [a popular art cafe in Yerevan]. Everyone was laughing, but there was already a feeling of war in the air. I remember that day I went to the Vernissage [a popular art and flea market in Yerevan] and bought a blue military jacket, with emblems and all. I couldn’t understand, why did I buy it, I didn't need it. So I was sitting in that blue jacket in “Ilik” and started feeling uneasy and anxious the whole evening, people’s laughter was bothering me… can you imagine, me! Then at night, I learned from social networks that the war started. My first reaction was: what can I do to help? At that time we were working on environmental actions in the "Hodvats 3" club. We quickly restructured our garbage collection and all other actions towards helping the Armenians [who fled the war] from Artsakh. And so started the daily, twenty-four-hour work that we were doing. Every second we weren’t asleep, we had to do something to help those people. Most of the time we weren’t listening to the news. We organized a collection and sorting of clothes and shoes, we made packages of different sizes, which were sent to the refugees from Artsakh. And we did it all with a smile, there were no tears or fear on anyone's face. We weren’t watching the horrific videos from the war, we tried to keep our sanity through the work we were doing. The hotline was registering the needs [of the refugees], and we provided clothes and all the necessary things to people who lost everything they had. We all worked twelve or more hours daily, and sometimes in the evenings on the way back home I would fall asleep standing on the bus, so tired I was. Then sometimes I would go out and see some people laughing in cafes, speaking different dialects, I would think “No, how could this be true?” I said nothing though... maybe people were releasing their stress in that way, and it wasn't even very important anymore. The important thing was that you felt at that moment that you were doing something to help... Using black humor, and volunteer work... were such a salvation.

Then the number of refugees started to decrease closer to the end of the war. We didn’t believe until the last day that it would end with such results, we kept believing and working. Anyway, the number of refugees was decreasing and I saw that I had free time. Someone wrote me on Facebook, that volunteers were needed to weave nets. We were strangers until then, but became close friends after. We named our small net weaving group SU-33, because we were receiving pieces of triangular cloth, that looked like a SU-33 warplane, and we had to weave the nets from those small triangles. And that's how we became "Suchki" [the bitches – joke based on wordplay on SU-33 and the Russian swear word “suka”] (laughs)... They were all great people, and we’re all still friends. We still give each other gifts, pillows with this SU-33 on them...

After the war, many of them started new initiatives. One started a learning initiative that helped wounded soldiers with education and work, another one started organizing charity concerts and gathering talented singers. They're all very interesting people, but we all sat there as equals and did the work.
***
When we heard about the end of the war, I was in "Hodvats 3" at that time and... to be honest, I didn’t feel horror or anything. I froze at first, then realized, finally, it’s over! Because every day Armenia was losing more than a hundred people, heroes, the war was taking the best people away...
***
You know, I’m always suspicious of all those ''heroes'' who talk too much, real heroes fight, die, sacrifice, come back, and continue working hard without making any loud statements.

Right after the war, there was a wine festival in Armenia. I noticed a small booth there, some guys were selling small things, badges, with an interesting design. So I approached and started asking who they were. “Have you heard of those seven soldiers who got lost in the forest, then went back through Martakert? One’s foot was frozen, and had to be amputated.” Then he lifted his shoe… it was him, that soldier. When they came back, they created their own design studio from scratch. Everything was for sale at the wine festival, but they were giving out the badges with the design they created without a penny, with a smile. None of them was beating his chest, or slamming the table with the wooden foot. They are the real heroes, humble, smiling, without hysteria...

There were many heroes among our volunteers too... There was a woman who couldn’t come prepare the boxes with us, she had children, a family to take care of… Winter was coming, it was getting cold, so she was buying wool with her own money, and knitting winter hats, and we were able to give out winter hats with each box of warm clothes. She was also able to clean and mend a huge amount of winter coats and jackets, that would’ve otherwise been thrown out into the garbage. Imagine how many people had warm clothes that winter only thanks to Kara, how many children had something warm to wear to school. She never writes or talks about it, and when I tell people about her, she always feels shy and uncomfortable. There’s nothing to be shy about! You should tell everyone about good things, and let everyone know, and let everyone get ''infected'', and let others who watch or hear about it, let them say, "Oh, there was a program about her on the radio, there was an experimental film about her!'' Let everyone know about such people! Many people do something just for the sake of their ego, and that’s good too! Did you come for your ego? No problem! We'll talk about you, just do the job, because it needs to be done, you know.
***
We are a very small nation, small like a family. We should learn to appreciate ourselves a little more, instead of saying, ''These Armenians are like this, those Armenians are like that''... We are clean, bright, humorous, and warm, we help each other, and reach out to each other. But the media just talks about mean and dishonest people. Remember, in ''Carlson'' [an animation film] they say, ''The TV just shows liars now''... But why, when there are so many good people around! I want everyone to know about my neighbor Gulnar because Gulnar is the backbone of our neighborhood, you understand? I want everyone to know, that she built the ''pulpulak'' [a street water fountain] in our yard, and not the municipality.

If you start thinking about horrors today, you're poisoning your present, sister, you're poisoning your day with dark images of the future. Instead, imagine that tomorrow will be, I don't know, your happiest day and you will be happy today too, won’t you? Isn’t it all in your head? And if you wake up tomorrow morning with a smile on your face, and look out the window, someone will see you smiling and will smile back. That makes two smiles, make a couple of jokes, and the person passing by will also smile: that’s three smiles! Then you'll start laughing, and the rest will laugh too, and there will be a crowd that laughs and is happy. Even if just for five minutes, that’s a start... But if someone passes by your window and you swear at them, you’ll get a swear in return and then you’ll find your window broken, and say, “Oh, we Armenians are so aggressive...” No, no, “we Armenians” are fine, we’re quite extraordinary, just pick up and read Tumanyan's "Mirror" Smile at the mirror, it will smile back at you. Our future is a mirror, that's it!

Well... I feel so wise now, I don’t even know what to do with all this wisdom… (laughs)

⇧

4. ԶՐՈՒՅՑ ՉՈՐՐՈՐԴ / FOURTH ENCOUNTER

Ձայնագրվել է 2023թ․ հուլիս ամսին

Շատ սիրեցի Տող գյուղը։ Էնտեղ աժխատեցի 13 տարի։ Ունեցա երկու սերունդ ուսանողներ, քանոնահարներ, որոնք շարունակեցին իրենց կրթությունը, և հիմա էլ ունեմ ուսանողներ, որոնք Երևանում Կոնսերվատորիա են սովորում։

Հրավեր ստացա շրջկենտրոնում աշխատելու և տեղափոխվեցի Հադրութ։ Ուրիշ ոգևորությամբ էի աշխատում, մինչև անգամ միջազգային մակարդակի նկարչական սիմպոզիումներ էի կազմակերպում։ Փորձում էի Տյաք գյուղը սարքել տուրիստական կենտրոն, շատ ծրագրեր ունեի։ Բայց ծրագրերս մնացին կիսատ՝ 2020 թվականի պատերազմի հետ կապված։ Երեք երեխաների մայր, ով ռմբակոծությունից մենակ փորձում էր փրկել իր երեխաներին։ Այդպես տեղափոխվեցի գյուղ, գյուղից արդեն Երևան։ Ամուսնուս վիրավորվելուց հետո պատերազմը ավարտվեց, մենք մնացինք Երևանում։

Տարբեր կամավորական աշխատանքներ կատարեցինք` ես, իմ ընկերուհիները միասին․սկզբում օպերատիվ շտաբում հավաքագրեցինք բոլորի տվյալները, այնուհետև ամեն կերպ փորձեցինք օգտակար լինել շրջանին, մարդկանց, բայց մի պահ շատ էինք տրվել էմոցիաներին:Հադրութը պետք է դեօկուպացվի, հավատում էինք այդ ամենին, ներգրավվեցինք նաև այդ ծրագրերին։ Սակայն, ամեն ինչ ուղղակի երիտասարդ աղջիկների ցանկություն էր։ Պահը եկավ, որ հասկացանք, որ ամեն ինչ այդքան էլ հեշտ չի լինում։ Աղաղակելով ասենք․ «Դեօկուպացրե՛ք Հադրութը», և դա կլինի։ Հասկացանք, որ դա այդպես չի լինի, և մեր միակ [ցանկությունը] այս պահին՝ օգտակար լինել մեր հայրենիքին, ունենալ մշակութային կենտրոն և տեղահանված բնակչության համար ստեղծել համայնք։

Երեք ընկերուհիներով հիմնեցինք մշակութային կենտրոն։ Սկզբում տարբեր հավաքներ կազմակերպեցինք, քննարկումներ, հանդիպումներ, և ամենակարևորը՝ մեր նպատակը մեր բարբառը պահելն էր։ Հադրութի բարբառը շատ է տարբերվում արցախյան բարբառից, և այդ յուրահատուկ բարբառը կորցնելը մեր համար մեծ ցավ է։ Մի քանի ամիս հետո որոշեցինք նաև զբաղվել մշակութային կրթությամբ։ Հավաքագրեցինք 100-ից ավել աշակերտ, բայց վերջում մնաց 70 աշակերտ, և այդ 70 աշակերտի հետ սկսեցինք շատ տարբեր ծրագրեր անել, մրցույթների մասնակցել, և [բեմադրեցինք] երեք ներկայացում։ Երեք ներկայացումներն էլ Հադրութի բարբառով, երեխաները խաղացին երևանաբնակ հայրենակիցների համար։

Ապրումներս շատ տարբեր են: Երբ աշխատանքի վայրում եմ, կարոտում եմ իմ արցախյան աշխատավայրը, իմ նիստուկացը, տանն եմ՝ իմ տան ջերմությունն եմ ուզում։ Դա էդքան էլ հեշտ չէ, երբ հասկանում ես, որ ամեն ինչ անհնար է վերադարձնել, այնուամենայնիվ, այս ընթացքում դա չեմ կարող ասել, որ կլինի։ Բայց երբ մտածում ես, որ դու հետ ես գնալու ու չես շոշափելու քո անցյալը, որովհետև դու սոցցանցերում տեսնում ես, թե ադրբեջանցիները ոնց են մտել քո տուն, քո բոլոր հիշողությունները, քո երեխաների նկարները, քո անցած ամեն ինչը որպես աղբ հանել և քո տունը սարքել զորամաս, դա ցավ էր, երբ ես տեսա, որ ոնց են իրենք իմ անցյալը որպես աղբ նետում։

Հիմա առանց անցյալի, մշուշոտ ապագայի, անհասկանալի ներկայով մարդիկ ենք։ Չգիտենք՝ ո՞ւր ենք գնում, ինչի՞ ենք գնում, ի՞նչ ենք անում։

Անցյալը կարոտով եմ հիշում՝ շատ։ Հիմա էլ ավելի եմ կարոտում, երբ որ գիտեմ, որ հնարավոր է  և Արցախի էս մի փոքրիկ կտորն էլ չտեսնեմ։ Մորս 7 ամսից ավել ա չեմ տեսել, մայրս Արցախում է։ Հորս գերեզմանին մի տարի է․․․ անցած օգոստոսին եմ հորս գերեզմանին եղել։ Այս օգոստոսին հորս մահվան օրն է էլի, բայց ավաղ չեմ կարող գնալ։

Ծիծաղում ենք, տենց թվում է, թե շատ երջանիկ ենք։ Երեխաների մոտ չենք կարող ամեն անգամ մեզ էնպես դրսևորել, որ մենք շատ տխուր ենք, որ երեխաներն այս ամենը չտեսնեն, թեկուզ շատ լավ հասկանում են։ Մեկ-մեկ հարցնում են՝ մամ, լա՞ցում ես, փորձում եմ ծիծաղով ասել՝ չէ՛, բայց, դե, զգում են, որ թաքուն արտասվում ենք՝ ես, տատիկը։ Բայց մի քիչ շատ ենք թատերականացրել մեր կյանքը։ Ի՞նչ անենք, պետք է այնպես անել, որ գոնե էս երեխաները կոտրված չմեծանան։

Ես 3 պատերազմ եմ տեսել․ առաջինը 7 տարեկան էի, 6-7 տարեկան էի։ 2016 թվականին՝ արդեն երկու երեխաների մայր։ 2020 թվականին՝ երեք երեխաների մայր։ Իմ տղան, որը 11 տարեկան է, հիշում է 2 պատերազմ։ Նա 5 տարեկան էր և 8։ Աղջիկս չի հիշում, հիշում է միայն 20 թվականի վերջին պատերազմը, և անընդհատ կարոտում է իր խոսքերով ասած՝ իր պրինցեսա կռավաթին։ Մի տարուց ավել նա ամեն գիշեր լացում էր, ես տարբեր հոգեբանների մոտ տարա։ Ամեն գիշեր նա լացում էր ու իր պրինցեսա անկողինն էր հիշում։ Փորձեցինք ամեն կերպ ամեն ինչ անել, որ նույն անկողնուց ունենա, բայց մեկ է՝ ինքը դեռ կարոտում է։ Երեխաները ուրիշ ձև են տանում։ Այսօր մորս հետ խոսում էի, տղաս լսեց մորս ձայնը, ասեց՝ մամ, փշաքաղվում եմ արդեն, որ տատիի ձայնը լսում եմ, գռոմկիյով մի խոսա։

Պետք է ապրես դրանով, որ հասկանաս՝ ինչ ա կատարվում քո հետ, ինչ ա լինում։ Մի հոգեբան ինձ ասեց՝ դուք ճիշտ ճանապարհի վրա եք, նման դեպքերում, երբ որ անհույս են լինում, կամ ինքնասպանության են գնում կամ զբաղվում են արվեստով։ Հիմա մենք փորձում ենք ամեն կերպ տրվել արվեստին, մշակույթին։ Ես ինձ չեմ հիշում վերջին եկուսուկես տարում, որ ես ֆիլմ նայեի կամ նստեի դասական երաժշտություն լսեի, գիրք կարդայի։ Մի տեսակ ամեն ինչից հեռացել եմ։ Փորձում եմ հետ գնալ էդ իմ առաջվա կյանքին, չի ստացվում։ Ուզում եմ գիրք կարդամ, շատ եմ ուզում, բայց չեմ կարողանում կենտրոնանալ։

Չգիտեմ, դժվար է։ Հիմա առավել ևս դժվար է, երբ որ քո ցավը ոչ միայն որպես տեղահանված է, այլ, որ քո հայրենակիցներն այսօր սոված են, որ 30 հազար երեխա շատ է ուզում շոկոլադ ուտի։

Չգիտեմ, կյանքը շատ է դժվարացել։ Ես միշտ իմ ծնողներին ասում եմ՝ դուք ավելի երջանիկ եք ապրել, քան մենք, գոնե ունեիք մանկություն, մենք մանկություն էլ չունեցանք։ Ո՛չ մանկություն ունեցանք, ո՛չ նորմալ պատանեկություն ունեցանք, իսկ մեր երիտասարդությունն ավելի դաժան էր, որովհետև կորցրեցինք մեր ընկերներին, մեր դասընկերներին, մեր հարևաններին։ Շատ բարեկամներ, մտերիմներ ունեմ, որ զոհվեցին այս պատերազմում։ Տասը տարի իրար կողք-կողքի նստած դասընկերս զոհվեց, բայց ուշ իմացա դրա մասին։

Էնքան դժվար էր։ Պատերազմից հետո մեկս մյուսիս բարևում էինք ու չգիտեինք՝ ինչ կարգավիճակում է, ունի՞ զոհ, թե՞՝ չէ, չգիտեինք՝ ի՞նչ հարցնեինք։ Մարտակերտում մի դերասան ընկեր ունեմ, զանգեց, ասեց՝ տանը բոլորդ թամա՞մ եք, տան բոլոր անդամները կա՞ն։ Ասեցի՝ հա, ասեց՝ փառք Աստծո, հետո սկսեցինք զրուցել։ Ուզում էինք հասկանայինք՝ ինչքանով կարող ես շփվել մարդու հետ, որովհետև չգիտես՝ ո՞նց շփվես, չգիտես՝ ինչքա՞ն զոհ ունեն, սկզբից շատ դժվար էր, շատ։ Անընդհատ լսում էինք՝ էս մեկն էր զոհվել, մյուսն էր զոհվել, ու չգիտեինք՝ ո՞նց անեինք, արդեն խելագարվում էինք։ Դժվար է, դժվար է, բայց հավատ կա, մի տեսակ հավատ կա, որ մի օր կունենանք ամբողջական հայրենիք։

Ամեն ինչ փորձում էինք կազմակերպել բարձր մակարդակի, ամեն մի միջոցառում։ Մշակույթն էնտեղ բարձր դիրքում էր։ Սպորտը, մշակույթը։ Միշտ հադրութեցիները տարբերվել են։ Ես հադրութեցի չեմ, հարս եմ, բայց իմ համար հենց հադրութեցիները շատ արիստոկրատ էին, շատ։ Դժվար էր իրանց հետ, իրականում շատ դժվար էր, որովհետև իրանք ունեին իրենց բնավորությունը։ Իրանք շատ դժվար էին նորեկին ընդունում, մինչև չփորձվես, մինչև չանցնես էդ փորձաշրջանը և չդառնաս իրենցից մեկը։ Շատ հետաքրքիր էին հադրութեցիները, շատ դժվար, բայց շատ հետաքրքիր բնավորությամբ էին։

Տող գյուղում ուրիշ էր, գյուղում ուրիշ էր, մենք էնտեղ երիտասարդ ուսուցիչներ էինք, ամեն օր մեկը ուզում էր մեզ հյուր կանչեր իրենց տուն՝ երիտասարդ ուսուցիրներ են, եկել են գյուղ։ Մեր կուրսից մի տղա, հետո բերեցինք մեր հետ աշխատելու, կատակում էր, ասում էր՝ ում բարևում էինք ասում էր՝ սրանց տա՞նն էլ եք հաց կերել։ Էդպես։ Հետաքրքիր էր շատ։

Տողի հետ շատ էի կապված, հետո շատ կապվեցի Տյաք գյուղի հետ։ Գիտե՞ք՝ ոնց էր, էդ գյուղը 18-րդ դարի գյուղ էր, արգելոց էր ճանաչվել։ Երբ որ մի քիչ անտրամադիր էի, գնում էի Տյաք գյուղ, շատ մոտիկ էր Հադրութից։ Աշխատողներից մեկը, որ տեսնում էր երջանիկ եմ, ասում ա՝ էդ Տյաքից ե՞ս գալիս։ Գիտեր, որ ես ինձ էդտեղ շատ լավ էի զգում, մի տեսակ ուրիշ, ոնց որ ես 18-րդ դարում լինեի, ես էդ փողոցներով քայլելիս ինձ էդպես էի պատկերացնում։ Շատ հետաքրքիր գյուղ էր։ Ու էսօր ադրբեջանցիներն անընդհատ վիդեոներ են դնում սոցցանցերում, ոնց որ ինձ նազլո, էն վայրերը, որոնք ես շատ էի սիրում, իրենք էնտեղից են վիդեոներ դնում։ Կարող ա մեկ ուրիշը նայում, վատ ա զգում, որ ադրբեջանցին էնտեղ ա։ Ես վատ եմ զգում, որովհետև նրանք մեր մշակույթը ոտնահարում են մեր հողակտորում, դա մի քիչ, չգիտեմ, միգուցե ուրիշ ձև եմ նայում էդ ամենին, բայց․․․

Էստեղ [Երևանում] հիմնել եմ ժողգործիքների համույթ, տեղահանված երիտասարդներ են էդ համույթում նվագում, ասում եմ՝ երեխեք, լավ պատրաստվեք, լավ ցանկ ունեցեք, շուտով կգնանք Հադրութի հրապարակ։ Նոր երգ ընտրելուց ինձ ասում են՝ էս էլ ե՞նք Հադրութի հրապարակում նվագելու։ Առանց կատակի չի լինում, հայը տենց սիրում ա իրա ցավով կատակներ անել, միգուցե դա ինչ-որ տեղ մեղմացնում է։ էդպես։

Ես շատ փոքր էի առաջի պատերազմին, 6-7 տարեկան էի։ Էն ժամանակ հայրս մեզ մի քանի ամսով բերել էր Ջերմուկ։ Ջերմուկից, երբ որ գնացի մեր գյուղ, ասեց՝ չոքել ես և սկսել ես թթենու ծառի տակի հողը համբուրել, էնքան էիր կարոտել։ Հիմա ես էդ նույն կարոտով եմ, ես չգիտեմ, եթե մի ժամով էլ բացվի, ես պիտի գնամ։ Որովհետև էդ կարոտն անբացատրելի է։ Միանշանակ։ Ու կարծում եմ իմ նմանները շատ կլինեն։

Ես իմ երեք երեխաներին փաթաթել եմ երեք ադյալների մեջ ու դուրս եմ եկել։ Իմ տնից ես ո՛չ իմ անձնագիրն եմ վերցրել, ո՛չ ոսկեղենս, ոչի՛նչ։ Բոլորս գիշերանոցով դուրս ենք եկել, ու մեր նման շատ շատերը։ Ոչ թե շատ շատերը, այլ Հադրութի շրջանն ամբողջությամբ էդպես էր, հադրութցիները տկլոր դուրս եկան՝ բառիս բուն իմաստով։ Որովհետև թշնամին միանգամից ռմբակոծեց ամբողջ շրջանը։ Մենք քաղաքացիական զոհեր ունեցանք հենց էդ  առավոտյան ժամերին, մեկի տունն էին ռմբակոծել, մյուսի՝ հարևանությամբ։ Դժվար էր, բայց նյութականը ոչինչ է, հավատացե՛ք։ Մարդն էնպիսի արարած է, որ ամեն ինչ ստեղծում է։ Ամենաափսոսը մեր զոհված տղաներն են, ամենաափսոսը։ Չգիտեմ, շատ դժվար է։

Եռաբլուր գնալով, գիտեք, մի բան եմ հասկացել․ գնում եմ ու էն ծանոթ տղաներին՝ ոնց-որ իրենք ողջ են, ասում եմ՝ վա՜յ, էս Շաքարյանն ա, գնում եմ մի քիչ իրա կողքն եմ կանգնում, վա՜յ էս մեր տողեցի Ժոռան ա։ Կարծես էդ տղաները ողջ են։ Եռաբլուրում էդպիսի զգացողությունով եմ գնում ու փորձում եմ բոլորի մոտ գնալ, կանգնել։ Չգիտեմ, ոնց որ իրանք ողջ են, էդպիսի մի հատ բան կա մոտս։ Ուզում ես բոլորին տեսնես, դժվար է։

Գիտե՞ք, մի հետաքրքիր բան պատմեմ, որ այսօր շատ ենք հիշում մենք։ Էսպիսի մի բան կար արցախցիների մոտ՝ մանավանդ գյուղական համայնքներում, Ստեփանակերտում էդքան չկար, որովհետև Ստեփանակերտում թոնրի հաց չկար, սովորական խանութի հաց էր։ Էդ ջերմության տարբերությունը, որ մի քիչ պատկերացնեք։ Գյուղում հարևանը հարևանից պարտքով հաց էր տանում, «փոխավ հաց», փոխանակման հաց էր կոչվում, ու ասում էր՝ երկու հաց տուր, էս ա թոնիրը վառած ա, մինչև մենք հաց կուտենք։ Ու դրա կայֆը ինչի մեջ էր, որ հետո դու տալիս ես էդ քո մի քանի օրվա հացը, էնտեղ հացը թխում ես մի շաբաթ ուտում ես, էդ թոնրի հացը, հետո դու հաևանից նոր թարմ հաց ես վերցնում։ Էդ փոխավ հացի հետաքրքրությունը ուրիշ էր, որ հարևանդ քեզանից հաց էր տանում ու հետո քո համար թարմ հաց էր բերում։ Նման հետաքրքիր բաներ շատ կային, շատ։

Ամեն մի շրջան ունի իր բարբառը, ասենք, «գնում եմ» ստեփանակերտցիներն ասում են «քինամ», մարտունեցիներն ասում են «քյունում ում», իսկ հադրութցիներն ասում են «քիս ըմ»։ Կամ «խմում եմ» հադրութցիներն ասում են «խմես ըմ»։ Ամեն գործողությունից էդ «ս»-ն ավելանում ա, քիս ըմ, կյաս ըմ, խմես ըմ, ուզիս ըմ՝ ուզում եմ։ Հետաքրքիր բարբառ է, և հադրութցիներն իրենց բարբառը չեն փոխել։ Ստեփանակերտ եկել են սովորել են, ուսանողներ են եղել, բայց նրանք երբեք չեն փոխել իրենց բարբառը, ու էդպես ակնհայտ երևում է իրենց բարբառը։ Հիմա էլ ընտանիքներում խոսվում է Հադրութի բարբառով։ Երեխաները դեռ ծանոթ են։ Պետք է փրկել էդ սերունդը, գոնե մի երկու սերունդ որ կարողանանք փրկենք, հետո հեշտ կլինի։ Հետո կունենանք էդ ամբողջական հայրենիքը։ Մի քիչ ժամանակ ա պետք, կարծում եմ, էսպես հնարավոր չի, այս ամեն ինչը արհեստական ա։

Recorded in July, 2023

Togh village [Artsakh] was one of my favorite places, I worked there for 13 years. Taught two generations of students, qanun players, who continued their education, and now study at the Conservatory in Yerevan.

I received an invitation to work in the regional center and moved to Hadrut [Artsakh]. I worked with great enthusiasm, and even organized international drawing symposia. I was trying to make Tyak village [Artsakh] attractive for tourists, I had so many plans... But because of the 2020 war, they all remained incomplete. I was only able to save my three children from bombing, nothing else... we ran to the village, then, after my husband got wounded, to Yerevan [capital of Armenia], where we are until today.

My girlfriends and I got involved in various volunteer work together. We collected everyone's data [people displaced by war] in the operational headquarters, and we tried in every way to be useful to the [Hadrut] region. At one point we got too involved, we got carried away... We believed that Hadrut will be de-occupied. But, all of that was just a wish. We realized that everything is not so easy, we won't change anything by shouting, "Deoccupy Hadrut!" We realized that the best way to be useful to our homeland at that moment would be to open a cultural center and create a community for the forcibly displaced people.

So together with my two girlfriends, we founded a cultural center, organizing various meetings, and discussions. Most importantly, our goal was to preserve our dialect. The Hadrut dialect is very different from the Artsakh dialect, and losing it would be a great pain for us. After a few months, we also decided to engage in cultural education. Although at first we had recruited more than 100 students, in the end, only 70 of them remained. With those 70 students, we started doing many different programs, participating in competitions, and staged three plays. The children performed all three performances in the Hadrut dialect for their compatriots from Yerevan.
***
When I'm at work, I miss my workplace in Artsakh, my lifestyle there. When I am at home, I want the warmth of my home in Artsakh. It's not so easy when you understand that all of that is impossible to return, at least at the moment I can't say that it will happen... But when you stop and think you're going to go back and not touch your past... because you see on social networks, how Azerbaijanis entered your house, took out all your memories, pictures of your children, all your experiences, and threw them away as garbage, making your house a barrack for a military unit. It was painful when I saw how they threw my past away, as a litter. Now we are people without a past, with a vague future, and an incomprehensible present. We don't know where we are going, why we are going, what we are doing.
***
I remember the past with a lot of nostalgia. Now I miss it even more when I know that I might never see Hadrut anymore. I haven't seen my mother for more than 7 months, my mother is in Artsakh. The last time I visited my father's grave was last August. This August is the day of my father's death, but alas, I can't go [the interview was recorded during the Artsakh blockade].
***
We laugh, it might seem that we are very happy. In front of children, we cannot show how sad we are, we don't want them to see all this... although they do understand it very well. Once in a while, they ask, "Mom, are you crying?" I laugh and say that I don't, but they can feel that we are secretly crying, me, grandma... We have made our lives a little too theatrical sometimes, but what could we do, we don't want the children to grow up morally broken.
***
I have seen 3 wars. I was 6-7 years old during the first one [1992-94]. In 2016 during the second war, I was already a mother of two children. In 2020, a mother of three children. My son, who is 11 years old, remembers 2 wars: he was 5 years old, and 8. My daughter doesn't remember, she only remembers the war of the last 20 years, and she constantly misses her "princess bed", as she calls it. She cried every night for more than a year. I took her to different psychologists... But every night she was crying and asking for her princess bed. We got her the same type of bed, but she still misses her old one.

Children react differently. Today I was talking to my mother, and my son heard my mother's voice, and said, "Mom, please don't be on a loudspeaker, I start shivering every time I hear grandma's voice." It's a bit... you have to live with it to understand. A psychologist told me, I'm on the right path, in cases when people feel hopeless, they either commit suicide or engage in arts. Now we try to get involved in art and culture, in every possible way. I don't remember the last time I watched a movie, listened to classical music, or read a book in the past two and a half years. I try to go back to my previous life, but it doesn't work. I want to read a book, I really want to, but I can't concentrate.
***
I don't know, it's difficult. Now it is even more difficult when your pain is not only that of a displaced person, but you worry that your compatriots [in Artsakh] are hungry today, that 30 thousand children really want to have chocolate [because of the blockade]. I don't know, life has become very difficult. I always tell my parents, that they lived a happier life than us, at least they had a childhood, we didn't. We didn't have a childhood or a normal adolescence, and our young years were brutal because we lost our friends, our classmates, our neighbors. I have many friends and relatives who died in this war. My classmate, who sat beside me for ten years, died, but I found out too late. After the war it was very difficult to even greet each other, we didn't know if there was a war victim in the family, and we were afraid to ask. I have an actor friend in Martakert [Artsakh], he called and asked, ''Are all the members of the family alive?'' I said yes... he said, "Thank God", then we started talking.

It was hard to meet each other, talk, we didn't know how to behave, what to ask, you don't know how many victims the family had... at the beginning it was very difficult. We kept hearing that this one was killed, the other was killed, and we didn't know what to do, we were all going crazy.

It's difficult... it is difficult, but there is hope that one day we will have a complete homeland.
***
We tried to organize every event at a high level. Cultural life was active there. Sports, culture... Hadrut residents have always been different. My husband is from Handrut, I was not born there, and people in Hadrut were very aristocratic in my point of view. They were people with character, and sometimes they were quite difficult. They wouldn't accept a newcomer easily until you passed that "trial period", they wouldn't accept you as one of them. They had certain character... very difficult, but also very interesting people.

Wasn't quite the same in Togh village. When we were young teachers there, every day someone wanted to invite us to their house. One of the guys I studied with in Stepanakert [the capital of Artsakh] started working in Togh with us. Every time he saw us greeting someone, he joked, "Have you been a guest in their house too?" I was very attached to Togh, then I became very attached to Tyak village. It was built in the 18th century and is recognized as a cultural landmark. Whenever I got upset, I used to go to Tyak village, which was very close to Hadrut. Each time people saw me happy, they said, "Were you in Tyak again?" I felt very good there as if I were in the 18th century, that's how I imagined myself when I walked those streets. It was a very interesting village. And today, Azerbaijanis constantly post videos on social networks, and, as if to spite me, precisely from those places that I loved most. I feel bad because they are abusing, and mistreating our culture on our land, it's a bit... I don't know... maybe I'm looking at it differently, but...

Here [in Yerevan], I founded a musical ensemble of folk instruments, for displaced youth from Artsakh. I often joke, and I say, "Children, you need to practice, soon we will give a concert in Hadrut's square.'' When we are choosing a new song, they ask me, ''Are we going to play this one in Hadrut too?'' It's impossible without jokes, we Armenians like to make jokes about our pain, maybe it somehow makes things easier...
***
I was a kid during the first war, 6-7 years old. At that time, my father sent us to Jermuk [Armenia] for several months. When I went back to our village from Jermuk, [my father] said I went on my knees and started kissing the soil under the mulberry tree, I missed it so much. I miss it the same way now... If the road opens even for one hour, I’ll go... This longing... it's inexplicable. Definitely... and I think there will be many people like me...
***
I wrapped my three children in three blankets and went out. I didn't take my passport, gold, nothing else from my house... We left in nightgowns, the entire region of Hadrut had to run without taking anything, in slippers. We didn’t have time, because the enemy started bombing the entire region at once. We had civilian casualties in those morning hours, some people’s houses were bombed... it was hard... But material things are nothing, believe me. Humans can create anything. The most valuable thing we've lost is the lives of those young boys. I don't know, it's very difficult... You know, I realized something when I went to Yerablur [military cemetery in Armenia]. I go and stand beside the graves of boys I know, and talk to them as if they were alive. I try to go see everyone. It's hard...
***
You know, let me tell you something interesting that we remember a lot today. There was a tradition of some sort in Artsakh, especially in the rural communities... not so much in Stepanakert, because they don't have tandoor bread there, only regular bakery bread… So just to give you an idea of the warmth of human relationships there… In the village, the neighbors used to borrow bread from each other, we called it "pokhav hats" [bread for exchange]. Your neighbor could come and say, ''Can you give me two loaves for supper? My tandoor is burning already, and I will soon have bread to give back to you.'' In Artsakh, we always baked bread for the whole week, so the best part was when you gave your week-old bread and got a freshly baked one in return. There were many, many other interesting things.

Each region has its dialect. For example, to say 'gnum em'' [I'm going], the people in Stepanakert say "qinam", the people of Martuni say "qyunum um", and the people of Hadrut say "qis um". Or "khmum em'' [I drink] in Hadrut they say "khmes um". That "s" is added to every verb, qis um, kyas um, khmes um, uzis um... It's an interesting dialect and the people from Hadrut kept it alive. They went to Stepanakert to get a University education, but they never changed their dialect, so it's clearly distinct. Even now, the Hadrut dialect is spoken in the families. The children still speak it. We must save that generation at least... if we can save at least a couple of generations, then it will be easier. Then... we will have that complete homeland. I think it takes some time, this can't continue, all this is artificial...

⇧

3. ԶՐՈՒՅՑ ԵՐՐՈՐԴ / THIRD ENCOUNTER

Loader image

Ձայնագրվել է 2021թ․ օգոստոս ամսին

Դե, կռիվը որ 27-ին սկսվալ ա, սաղս տունն էինք։ Փոքր տղաս գնացել էր անտառ։ Ես էլ տարա, որ աղբը դենը ածեմ, տեսա՝ երկնքում բոմբ ա թափվում։ Ես էլ ասում եմ` էս սալյուտը ո՞վ ա բաց թողել էս առավոտ։ Բայց սև ա էս սալյուտները, էս սալյուտ չի։ Որ մի ա՛նգամ էլ, մի ա՛նգամ էլ, ուժե սամալյոտները գա՛լիս են, գա՛լիս են։ Առաջին օրը երևի մի 50 սամալյոտ ա եկալ, էն էլի՝ բայրաքթարներից։

Վազեցի տուն, հարսներս քնած էին։ Մենք 12 շունչ ենք։ Գոռգոռացի, ասի՝ հելեք պադվալ, կռիվը սկսվալ է։ Էդ րոպեին տեսա անտառից տղաս վերադարձավ։ Ասի՝ բալա ջան,ինչի՞ ես վերադարձել։ Ասում ա՝ մամա, կռիվը սկսվել ա։ Ասի՝ բա դու անտառում, ի՞նչ իմացար։ Ասում ա՝ բոմբը ամեն տեղ երևում ա, ոնց՝ ինչ իմացար։ Սրազու մի քըչ հաց-մաց սարքեցի։ Ժենգյալով հաց-բան կար տունը, մի օր առաջ լավ քեֆ էինք արել։ Գնաց կռիվ։ Իմ մյուս տղաս էլ,արդեն չեմ հիշում մյուս տղաս որտեղ էր։ Էն եկավ, եկավ, թե ասում ա՝ մամա, կանչել են, գյուղսավետից կանչել են, սաղս գնում ենք ֆորմա բան ստանանք, կռիվը սկսվել ա։

Դե, մնացինք մենք տունը՝ ես ու ամուսինս, երկու հարսս, վեց թոռս։ Դե, թափում են, թափում են, թափում են, բոմբը թափում են․․․ Էնքա՜ն սնարյադներ եկավ։ Ի՞նչ ասեմ, սաղ օրը պադվալներում, թոռնիկներս էնքան լացեցին։

Մի շաբաթ տհենց պահեցինք երեխաներին։ Հետո, տեսա գյուղում երեխա չկա։ Էս ի՞նչ ա կատարվում։ Ասի՝ ա՜յ ամուսին, գիտե՞ս, որ գյուղում մարդ չկա, ո՛չ երեխա կա, ո՛չ կին կա, ո՛չ հարսը կա։ Մենակ տղամարդիք են, մեծ-մեծ մարդիկ են։ Ջահելնին սաղ գնացել են կռիվ։ Ասում ա՝ բա ի՞նչ անեմ։ Ասում եմ՝ զանգիր, տես երեխեքը ինչ են ասում, տղաներս ինչ են ասում, էս երեխաներին ուղարկենք Երևան։ Էյ տե տենց ամուսինս բերավ Երևան թոռնիկներիս, հարսերիս, ես մնացի ընդեղ։ Ինչքան տղաներս ասում էին՝ մամա, գնա՛, մամա,գնա՛, ասի՝ ես չեմ կարա ձեզ թողեմ ստեղ։ Երկու տղաս, ամուսինս։ Չեմ կարա։ Այ մամա, գալիս են բոկները կտրում են, ի՞նչ ես ասում։ Ասի՝ չէ, ես չեմ կարա։ Ես մնացի մինչև հոկտեմբերի 24-ը։ Մի կերպ հոկտեմբերի 24-ին ինձ սենց շպրտեցին մեքենան։ Մամա, նստի գնա, նստի գնա, ստեղ լինես, ստեղ չլինես, եթե մեզ ճակատեն գրված ա սաղ մնանք՝ կմնանք, եթե չէ՝ չէ։

Դե, ամուսինս ինձ ու հարևանիս, վերջի մարդն էինք երևի, որպես կին։

Բայց դե ամեն օր ինչքա՜ն ճաշ էի սարքում։ Ով որ գալիս էր պերեսմենկա պոստից, գալիս էին մեր տուն, բա ուրիշ մարդ չկար,գալիս էին, հաց էի տամ, չայ էի տամ։ Կոշիկներն են լվում, ասում եմ՝ մտեք, լողացեք։

Դե, հետո եկա Երևան, մի երկու օրից լսեցի, որ տեգրս զոհվեց։ Հիսունհինգ տարեկան։ Դե, ի՞նչ անենք, ո՛չ կարում ենք գնանք, ո՛չ կարում ենք․․․ ո՛չ գտնում են,բերեն։ Երևի նոյեմբերի 4-ին են գտալ։ Հոկտեմբերի քանիսի՞ն ա, սպանվալ ա, նոյեմբերի 4-ին գտել են, բերել։ Եռաբլուրում թաղել ենք։

Մեր գյուղը տհենց մարդ չկա, որ բարեկամ չզոհվի, թոռնիկ չզոհվի, երեխա չզոհվի, ամուսին, մեկին ամուսինը, մեկին քեռին։ Մենք երեք անգամ ենք կռիվ տեսել, բայց է՞դ ձևի կռիվ։ Երևի էն Հիտլերի ժամանակ էլ չի եղել տհենց կռիվ։ Ես 100 տոկոսանոց ասում եմ՝ դա ուրիշ կռիվ ա։ Համ սնարյադով են թխում, համ սամալյոտներն են գալիս։

Դե, փառք Աստծո, կռիվը վերջացավ, թեկուզ էսքան զոհ տուվեցինք։ Չորս տուն թողեցինք ընդեղ՝ իմ տունս, երկու տղաներիս տունը, աղջկաս [տունը], հիմա դրսերում ենք։ Հլա փառք Աստծո, որ երեխաներս սաղ են։ Շատ եմ է՜ ուրախ, շատ,շատ շնորհակալ եմ Աստծուն։ Երկու տղաս։ Թոռս հիմա բանակում ա,հիմա նրա մասին եմ մտածում։

Էն ժամանակ ուրիշ ա եղել; Էն ժամանակ մեզ բարեկամ չի զոհվել։ Էն մեր տատերի տատերի, միգուցե, չենք տեսել, չգիտենք։ Բայց հիմա՝ չէ։ Հիմա ո՞նց կարող ես մոռանալ տենց բաները։

Մորս գերեզմանը քանդել են։ Իմ մեծ տղաս մեր գյուղի գյուղապետն ա։ Գնացել ա, որ ընդեղ մի տղա զոհվել ա, երևի քանի ամիս ընդեղ մնացել ա ընկած։ Տղաս խնդրեց ռսներին, ասաց՝ գնանք բերենք էլի, մեր գյուղացի ա, բերենք հողին հանձնենք։ Ասկերանի շրջանում հանձնեցին հողին։ Հա։ Գնաց տղաս, ասում ա՝ մամա, մեր գերեզմանները սաղ քանդել են։

Դա պետք ա երևի մի 100 տարի անցնի, որ էդ դեպքերը մի քիչ․․․ ժողովուրդը՝ մենք մահանանք, մեր երեխեքը, Աստված հեռու տանի, չլինեն, որ թոռնիկները չհիշեն։ Բա թոռնիկներ՝ ամենափոքրը երեք տարեկան ա, հիշում ա՝ հա՛մ գյուղն ա հիշում, համ գո՛մն ա հիշում, համ հիշում ա՝ ոնց էին պադվալում լաց լինում։

Հիմա տունս կա, մեջը բաներն են ապրում՝ էդ կամանձիր բան էլի։ Իմ հայաթը ցույց են տալիս վիդեոյով, տունս ցույց չեն տալիս։ Շատ տուն ցույց են տալիս տելեֆոնով, ֆեյսբուքով, շատը նայում են՝ ավերակ սարքած։ Իմ տունս ցույց չեն տալիս։

Ես էդ մի ամիսը ընդեղ վախով,չէ՛, ինձ համար չէի վախում, դե, ասում էի՝ տես ինչքան զինվոր ա գալիս իմ տունս հաց ուտում գնում, հաց ուտում գնում, բա որ [ռումբը] ընգնի իմ տունս, էս ինչքա՜ն մարդ պիտի զոհվի։ Երեխաներս հերթով գալիս էին, լողանում էին, գնում էին, ընկերոջ էին բերում, որ՝ մամա կերակրի մեզ, գնում ենք։ Բա որ Հադրութը արդեն մտել էին, գյուղարանքներով փախչում էին, գալիս՝ ոչխարներով, կովերով։ Մեկ էլ տեսա փոքր տղաս մարդիկ ա բերում։ Ասում եմ՝ էս ովքե՞ր են, տղա ջան։ Ասում ա՝ մամա, փախել են, եկել մեր գյուղը, որ հիվանդները տանեն Գորիս, բան անեն էլի։ Բերե էդքան մարդկանց կերակրեցի, հաց սարքեցի, մեր տունը մնացին էդ մարդկանցից, առավոտ զավտրիկ արեցին, գնացին։

Ամեն մի սնարյադը, դե, դա չի կտրվում էդ սնարյադը, բոմբը գալիս ա, սնարյադը գալիս ա, ռակետան գալիս, չգիտեմ, Ուռագանը, Ուռագանը որ գալիս չի՜, գիտեմ թե տունը փլուզվում ա իմ գլխին։ Սենց եմ անում՝ վայ մամա, վայ մամա։ Ասում ա՝ մի գոռգոռա, ի՞նչ անեմ բա, հիմա տունը կփլուզվի։ Արդեն, որ մենք ընդեղ էինք, արդեն տունը, պատերը սենց ճաք էր տվել՝ էն դողից, էն ձայնից։ Վախում էի, թե գնամ բոստանը, մի լոլիկ-մոլիկ բերեմ, ժողովուրդը ուտեն։

Ոչ մի բան չեմ վերցրել։ Ասի՝ ես որ տղաներիս ստեղ եմ թողում, Աստված կտեսնա, որ մի բաժակ եմ վերցնում, մի շոր եմ վերցնում, կնեղանա ինձանից։ Կասի՝ տղաներին թողնում ա, բաժակի համար ա մտածում կամ ապրուստի համար ա մտածում։ Սե՜նց նայեցի տանս, նայեցի-նայեցի,ճանապարհվեցի։ Տղաներիս էլ չեմ պաչել, հրաժեշտ չեմ տվել, ասեցի, որ հրաժեշտ տամ, վատ բան կլինի։ Թող սհենց նայեմ ու գնամ։ Ասեց՝ ինձանից չմոտիկանաք, պետքը չի ինձ պաչեք։ Ես ձեզ սպասելու եմ Երևանում, ուզում ա՝ հաղթանակ տանեն, ուզում ա՝ պարտվենք, ես ձեզ սպասելու եմ, հանկարծ ինձ հուսախաբ չանեք։

Ինչքան սնարյադներ կպել ա, մի 15-20 տուն վառվել ա։ Ես ընդեղ էի, բայց չէի գնում տեսնեմ, ո՞նց գնամ, սնարյադը գալիս ա։ Պռոստը լսում էի, որ էսինչ մարդի տունը վառվեց, էնինչինը պայթեց։ Մերը գոմն էր պայթել։ Մեր տանից մի քիչ ներքև գոմ էինք սարքել։ Սաղ՝ հավեր ա, ճագարներ ա, խոզ ա, մոզ ա էլի, ինչ պահում էինք, սաղ մեջին պայթել ա։

Դե, մեր տունը մինչև հիմա մնում ա։ Բայց ֆեյսբուքով, սպուտնիկով, որ նայում են, հարևանների տները հող են սարքել։ Պռոստը մեր տունը շատ մեծ տուն ա, 280 կվադրատ մետր էլի, պատկերացրու։ Ընդեղ զինվորներ մնում են։ Մի հատ վերևում սաձիկ կա, ընդեղ էլ պալկովնիկ, կամանձիր են մնում, տհենց էլի, իրանց մեծամեծերը։

Ես շատ ջահել-ջահել ամուսնացել եմ,17 տարեկան։ Ո՛չ խելք ունեի, ո՛չ դարդ ունեի։ Դամախազայկա եմ եղել, երեք երեխա եմ բերել, մեծացրել, հետո թոռնիկներ,բոստան, էդ ա էլի։ Մեծ-մեծ բոստան էինք անում, տանում էինք շուկա, վաճառում էինք։ Այ սենց չէ՛, հես է՜ սենց պահում էինք երեխաներին։ Թոռնիկները մի բանի կարիք չէին զգում։ Բայց հիմա 8 ամիս ա ստեղ նստած, ո՛չ ոտերս ա աշխատում, ո՛չ մեջքս ա աշխատում, ոնց որ էն, ո՞նց ասեմ, որ հասկանք էն ղոչաղ, ես ղոչաղ կին էի, բայց հիմա ոտերս չի աշխատում, որ գնամ մի տեղ մի սանիտարկա աշխատեմ։ Ձեռներս չի աշխատում, պահ չի տալիս։ Ո՛չ նաստրայենի ունեմ, ո՛չ առողջություն ունեմ, ո՛չ ոչ մի բան։ Հիմա մենակ էս երեխաներն են իմ ուրախությունս, ոչ մի բան չունեմ։

Է՜հ, դե, հոգեբանի հետ որ խոսեմ, ցավերս կանցնի՞։ Չի՛ անցնի։ Ինձ պետք ա իմ գյուղս վերադարձնեն, իմ տունս լինի, իմ գերեզմաննիս լինի, որ գնամ լացեմ հանգստանամ, որ ես ինձ մի քիչ լավ զգամ։ Նհենց խոսելով՝ ի՞նչ լավ զգամ։ Որ մեր տունը մեզ տան, մենք էլ ո՛չ կհուզվենք, ո՛չ կլացենք, ո՛չ կջղայնանանք, մենք ոնց որ չարչարվել ենք, ապրել ենք՝ հալալ քրտինքով, տենց էլ կապրենք։


Recorded in August, 2021

Well, when the war started on the 27th, we were all home. My younger son had gone to the forest. I was taking the garbage out when I saw a bomb in the sky... I thought at first these are fireworks, "Who’s doing fireworks in the morning?" I thought... "But it’s black, so it’s not fireworks!" Then more and more bombs appeared, then I saw planes coming and coming... around 50 planes the very first day, the Bayraktars...

I ran home, my daughters-in-law were sleeping... there are twelve of us in the family. I yelled, “Run to the basement, the war started!” At that moment, I saw my son returning from the forest. I asked, "Dear, why did you come back?" he said, "Mom, the war started", I said, "How could you know that the forest?" "Well the bomb can be seen from everywhere," he said.

Quickly, I packed something to eat for him, there was some leftover zhengyalov hats [a vegan flatbread stuffed with a variety of greens], we had a family gathering the day before, and he went to war. My other son... I forgot where he was at that moment, came and said, "Mama, we are all called to get our uniforms, the war has started"

Myself, my husband, two daughters-in-law, and six grandchildren stayed home. The bombs were pouring, and pouring, and pouring, from the sky... what can I say... we were hiding in the basement, my grandchildren cried so much...

For a week, we all stayed in the village. Then I saw that there are no children left in the village... what is happening... I said, “Husband, do you know that there is no one in the village, no children, no women... only elderly men left, and young men are at war?” He says, "What should I do?" I say, "Call our sons and see what they say... we have to send the children away to Yerevan." So my husband brought my grandchildren and daughters-in-law to Yerevan [the capital of Armenia], but I stayed back. My boys kept saying, "Leave mom, go", but I said, "I can't leave you here... my two sons, my husband... I can't." "Mom, they are coming and killing everyone," I said "No, I can’t leave." I stayed until October 24. On October 24, they pushed me into the car, saying "Mom leave... whether you're here or not, if it’s our fate to die, we will, if not – we won’t."

Well, my husband sent me and my neighbor to Yerevan, we were the last women left in the village... While I was still in the village I was feeding everyone who came to the village to have some rest... they all came to our house, there was no one else, I gave them something to eat, to drink...

Then I came to Yerevan, and after a couple of days, I heard that my husband’s brother died. Fifty-five years old. Well, we couldn’t go bring his body, and they could not even find him at first... They found him on November 4, we buried him in Yerablur [a military cemetery in Armenia].
***
There isn't one family in our village that hasn't lost a relative, a grandchild, a child, a husband... We've seen three wars, but this war… there was no war like this even in Hitler's time, I am one hundred percent sure, this one was very different... They were hitting us with bombs, with planes...

Thank God, the war is over, even though we had so many victims. We left four houses here: my house, my two sons' houses, my daughter's house, now we are homeless. At least my children are alive, I’m so happy they are. Thank God. My two sons and my grandson are now in the army, on the border... I'm worried about them now...
***
They destroyed my mother's grave... My elder son went to the village recently, he was trying to bring the body of one of the boys. The body was left there for a long time, so my son tried to ask Russians to help him bring the body, to bury him… They finally buried him in the Askeran region... So my son said, “Mama, they destroyed all our graves."
***
Our house is not destroyed, the Azerbaijani military men live in it... they show my yard in their videos [online], only outside, not the inside... they show other people’s houses too on the phone… on Facebook, all in ruins.
***
When I was still in the village, I lived in fear for a month... Well, I wasn't afraid for myself, I was worried about people who came to my house to eat and sleep... I was thinking, if my house is bombed, so many people will die... My children also used to come, rest, and go... When they [Azerbaijani military] captured Hadrut, people started fleeing through the forests, with their sheep, cows... Once my younger son brought some strangers, I said, “Who are they, son?” he said, “Mama, they fled to our village to transfer the wounded to Goris [Armenia] after.” I welcomed all of them and prepared food, they stayed the night and left in the morning after breakfast.
***
About 10-20 houses were burned by bombs when I was still there. I was there, but I was hiding, so I didn’t go look... I could hear how this neighbor's house exploded, that one’s started burning… Our barn was also bombed, we had a barn not far from our house, we had chickens, rabbits, pigs... all exploded.

Our house still stands... Neighbors' houses have been leveled to the ground, but since our house is a very big one, 280 square meters, Azerbaijani soldiers are staying there...
***
I got married very young, I was 17 years old. Had neither brains nor problems. I was a housewife, brought up three children, then grandchildren... had a big vegetable and greens garden... We used to pick the vegetables and take them to the market to sell. My grandchildren had everything. Now it’s been 8 months since I’ve been here, and neither my legs nor my back are working. I was a strong woman, but now my legs are too weak, I can’t even go somewhere to work as a cleaner. My hands are too weak. My only joy is my children now, I have nothing else left.
***
I didn't bring anything from Artsakh. I thought, I'm leaving my boys here, I should not care about things, God will see it, and will be upset with me, he will say that I’m leaving my boys, but I care about glasses or clothes...

So I looked at my house, looked around... and left. I didn't say goodbye to my boys either, I said "If I say goodbye, something bad will happen. Let me just look at you right now and go. Don't come near me, don't hug me. I will wait for you in Yerevan, whether we win or lose, I will wait for you, don't let me down."
***
Well, if I see a psychologist, will my pain go away? It won’t get any better. I need to be back to my village, to my house, to our family graves, where I can rest, cry, and feel a little better. Talking won’t change anything. If they give us back our house, we won't be upset anymore, won't cry, or get angry. We would live as before, earning our bread with our hard work.

⇧

2. ԶՐՈՒՅՑ ԵՐԿՐՈՐԴ / SECOND ENCOUNTER

Loader image

Ձայնագրվել է 2021թ․ օգոստոս ամսին

Սեպտեմբերի 27-ի առավոտից ես էդ ձայներից արթնացա։ Ուժեղ ձայներ էին, որոտից ուժեղ։ Բայց, քանի որ մեր գյուղը գտնվում ա ասֆալտե ճանապարհի կողքին, իսկ էդ ժամանակ՝ մի քանի օր առաջ, նույնիսկ շաբաթներ առաջ սկսել էին վերանորոգել էդ ճանապարհը՝ Ստեփանակերտ-Կարմիր շուկա տանող մայրուղին, ես սկզբում պատկերացրի, որ երևի ինչ-որ աշխատանքներ ա շինարարական՝ ճանապարհի, սարքում են մարդիք։ Բայց հետո լսեցի, որ չէ՛, էս աղմուկը, էդ ձայները մի տեղից չեն գալիս, տարբեր տեղերից են։

Հետո արագ, քանի որ կիրակի էր, մենք էլ քնել էինք, աշխատանքի չէինք, ամուսնուս արթնացնում եմ, ասում եմ՝ կռիվը սկսել ա։ Ինքը ասում ա՝ ինչ կռիվ, ինչ բան, չէ՛, ճանապարհն են սարքում, ընդեղ խանգարող լեռ կա, տրաքացնում են, որպեսզի չխանգարի, ճանապարհը լայնացնում են։ Հետո, մինչև մի 15 րոպե, իմանում ենք, որ իրոք պատերազմ ա սկսվել։

Ի՞նչ անենք։ Քույրիկս՝ ինձնից փոքրը, Ստեփանակերտում էր, ու անընդհատ ասում էին, որ Ստեփանակերտն ա ռմբակոծվում, Ստեփանակերտն ա թիրախի տակ։ Ես զանգում եմ, ինքը չի պատասխանում։ Զանգում եմ հարևանուհուն, մի կես ժամ հետո վերցնում ա հարևանուհին, ասում ա՝ ինքը զառուլյոմ ա, ղեկին ա, գալիս ենք գյուղ։

Մեր գյուղն էլ առաջին պատերազմի ժամանակ՝  92-ին․․․ խոր տեղ ա գտնվում գյուղը, սարի տակն ա։ Հնարավոր չի, որ թուրքն ընդեղ հասնի։ Էն ժամանակ չի հասել։ Մենք էլ էդ բանով, որ չի հասնի, գյուղ չի հասնի, ապաստարանը գյուղն ա, Ստեփանակերտում ով կար, գյուղից ովքեր գնում են աշխատանքի կամ բարեկամ-տատիկի տուն, էդ սաղ եկել լցվել էին գյուղ՝ մի օրվա մեջ, մի օրը ո՞րն ա, մի քանի ժամվա մեջ։ Նույնն էլ՝ քույրիկս։ 

Նայում եմ։ Քանի որ մեր տունը գտնվում էր գյուղի սկզբում, նայում եմ՝ մոստից մի քիչ վերև, կամուրջ կա, գյուղ մտնելուց կամուրջ ա, հետո բարձրանում են, գյուղ են մտնում, ես անընդհատ ճանապարհին եմ նայում, քանի որ ինքը էդպես վարորդ չի, ուղղակի սովորել ա, ամուսինը սովորացրել ա, ասել ա՝ պետք կլինի։ Եվ իրոք որ պետք եղավ։ Նայեմ տեսնեմ ինքը բերել ա հա՛մ իրա ընտանիքը, հա՛մ հարևանուհու ընտանիքը։ Իսկ տղամարդիկ․ իրա ամուսինը աշխատանքի էր, հարևանուհու ամուսինն էլ Ստեփանակերտ էլի իրա աշխատանքին էր։ Հետո լսում են, իրանք էլ են գալիս։ Բայց քույրիկիս հարևանուհին երկու օր մնաց գյուղում, իրա ամուսինը իրան տեղափոխեց Հայաստան։ Մենք չէինք մտածում Հայաստանի Հանրապետություն գալ, որովհետև ասում էինք, չէ՛, գյուղ չեն հասնի, թուրքերը գյուղ չեն հասնի հաստատ։ Բայց երկու օրում մեր գյուղը դատարկվեց։ Կանայք, երեխաները դուրս էին գալիս։ Սկզբից մենք նույնիսկ, որ ընտանիքով նստած զրուցում էինք, ասում էինք՝ խի՞ են դուրս գալիս, բա որ մենք գնանք, կողքի գյուղերից մարդիք բերեն՝ սահմանամերձ գյուղերից, որտեղ որ պատերազմը կար՝ Հադրութից, Մարտակերտից, մենք էդպես էինք մտածում՝ որ մարդ գա, ո՞վ ա իրանց մի բաժակ թեյ տալու, էդ մարդկանց հյուրասիրելու։ Ինչի՞ գնանք, գոնե մենք էդ մի բանով օգտակար կլինենք։ Հետո տեսնում ենք որ՝ չէ, մարդիք չեն գալիս գյուղերը, այլ լքում են հենց Արցախը, դուրս են գալիս Արցախից։ 

Հոկտեմբերի 3-ին դուրս ենք գալիս երեխեքի հետ, երեխեքից մեկը՝ չորս տարեկան, մեկը՝ երկու տարեկան, դուրս ենք գալիս, ինչպես միշտ, գյուղ, բայց գյուղում մարդ չկա։ Գյուղում կին արդեն մի քանի հատ ա մնացել, երեխա վաբշե չկա։ Վերջի երեխաները դուրս էին եկել մի ժամ առաջ։ Էդ վախտ ամուսնուս ասում եմ՝ էս որ սենց ա, երևի մենք էլ դուրս գանք, երևի մեզ էլ հանես։ Դե, էդպես ինքը ինձ լսեց, հանեց մեզ։ Ինձ, տալիս, իրա քրոջ աղջկան, մեր երկու փոքրիկներին։ Հանեց, բայց հետ գնալուց որոշեց, որ պիտի գնա իրա մայրիկին հանի։ Ստեփանակերտից ամուսնուս եղբոր կինն ու երեխան եկան գյուղ, Շուշիից ամուսնուս քույրը իրա երկու երեխաների հետ [եկան] գյուղ, իրենց ամուսինները պատերազմի դաշտում էին։ Իմ ամուսինն էլ մասնագիտությամբ բուժակ է, գնաց ներկայացավ զինկոմիսարիատ, հոսպիտալ և ասեց, որ Ղարաբաղում եմ, ես չեմ լքել Արցախը, եթե իմ կարիքը լինի ես գյուղում եմ։ 

Եվ էդպես հոկտեմբերի 3-ին հանեց մեզ, գնացինք Սյունիքի մարզի Քաջարան քաղաք, բարեկամի տուն, քեռու տուն։ Էնտեղ մեզ նորմալ վերաբերվեցին, լավ պահեցին, բայց անընդհատ մեր կապը գյուղի հետ էր։ 

Մենք, որ գյուղում էինք, էդ վախտ չէին ռմբակոծում մեր գյուղը, բայց կային անօդաչու սարքեր։ Տենց, երեխաներն անօդաչու սարքի ձայնից վախեցան, մեծը՝ իհարկե։ Մեծը արդեն դողում էր, որ անօդաչու սարքի ձենը գալիս էր։ Որպեսզի էդ վախի սթրեսը ավելի չխորանա, երեխեքի մեջ հետո հետք չթողի, ստիպված դուրս ենք գալիս։ Նշեցի, որ քույրիկս էլ էր եկել գյուղ, ինքն էլ ա դուրս գալիս երեխեքի հետ։ Մի հատ [էլ] չամուսնացած քույրիկ ունեի, ինքն էլ ա դուրս գալիս [գյուղից], բայց ինքը գնում ա Ստեփանակերտ, աշխատում, օգնում ա։ Հացով, ջրով, ինչով կարում ա։ Հետո Շուշի են տեղափոխվում իրանք։ Շուշին էլ ռմբակոծեցին, ստիպված Շուշիից էլ դուրս եկան։ 

Հետո, արդեն Հայաստանում, որ ապրում էինք, ամեն օր զանգում էի ամուսնուս, հայրիկիս, քանի որ իրանք գյուղում էին, տեսնեմ՝ ինչ դրություն ա, ինչ վիճակ ա, մենք հետ գնալո՞ւ ենք, թե՞՝ չէ։ Հա՛, գալու եք, բա ի՞նչ եք անելու։ Անընդհատ էդ են ասում, մինչև հոկտեմբերի 24-ը։ Քսանչորսին արդեն խփում էին գյուղի վրա, ռմբակոծվում էր գյուղը։ Ու էդպես երկու օր։ Երկու օրից, հոկտեմբերի 26-ին, գյուղը ընկնում ա, ընկնում ա ադրբեջանցիների ձեռի տակ։ Ու հենց իրանք առաջինը, որ մտնում են, սկսում են վառել գյուղը։ Հիմա տեսնում եմ՝ իրանց դրած վիդեոներով, թե ինչպես են վառել գյուղի տները, ինչպես են քարուքանդ արել ընդեղ ամեն ինչ, ինչ կա-չկա։ 

Էդպես, նոյեմբերի 11-ին Քաջարանից տեղափոխվում ենք Երևան, Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միության շենք, մինչ օրս էստեղ ենք։

Իրանք [քույրը] երեք ընկերուհիներով էին, իրանք ահագին օգնեցին։ Հացի փուռ մտան, հաց սկսեցին թխելը։ Հետո, որ Ստեփանակերտում լույսերն անջատեցին, քանի որ ռմբակոծվել էր հենց Ստեփանակերտի էլէկտրակայանը, իրանք ջրի գործարան մտան, շշերն էին լցնում ջրով, որ տեղափոխվի հասնի զինվորին։ Դրանից հետո իրանք բարձրանում են արդեն Շուշին։ Ստեփանակերտն արդեն շատ էր ռմբակոծվում, բարձրացան Շուշի, սկսեցին Շուշիում ինչով որ կարող են օգտակար լինեն։ Ասում էին՝ կար էինք անում, մայկաներ, բան էինք կարում տղերքի համար։ Բայց եկեղեցին էլ որ ընդեղ ռմբակոծվեց, իրանք ընդեղ էին, որ եկեղեցին ռմբակոծվեց։ Էդ օրն իրանց ընկերուհիներից մեկի մայրիկը ասում ա՝ դուք պիտի դուրս գաք, դուք երեքով չպիտի մնաք էլ Արցախում, պիտի դուրս գաք։ Որպեսզի, եթե մեզ ինչ-որ բան լինի, գոնե մեզ գտնող լինի։ Ինչով կարեցան օգնեցին, ես ինչքան հիշում եմ քույրիկս հոկտեմբերի 17-ին ա դուրս եկել Արցախից։ 

Գյուղ կա Ստեփանակերտի մոտ, Կրասնի կոչվող գյուղ ա, ընդեղ պլանավորվում ա ակնաղբյուրցիների համար տներ կառուցել, 100 տուն, որ հետ վերաբնակվեն էդ մարդիկ էդտեղ։ Չգիտեմ, ճիշտն ասած, Երևանում մնա՞նք, թե՞ հետ գնանք, կամ էլ Երևանից էլ դուրս գալ։ Դեռ ներկա պահին մնում ենք էստեղ, մի տարի էլ պիտի մնանք, քանի որ ամուսինս համալսարանի ուսանող ա, վերջի կուրսի։ Ինքը գոնե ավարտի, հետո տեսնենք, հետո կյանքը ցույց կտա։ Իհարկե, Արցախի հողը ձգում ա, ուզում ես գնալ Արցախում ապրել։ Բայց Արցախում գնաս քո տեղը, քո տունը ապրես։ Հիմա որ չկա էդ տարածքը, Ստեփանակերտում ապրած, Կրասնիում ապրած կամ Քաջարանում՝ ինչպես մենք ապրել ենք, նույնն ա, նույն օտարությունն ա, ուղղակի պիտի հարմարվես էդ միջավայրին, ընդունես ու ապրես։ Գոնե երեխաների համար, որովհետև կյանքը շարունակվում ա։ Իրանց մենք պիտի ճիշտ ուղի ցույց տանք ու լավ ապագա ապահովենք, ինչքան հնարավոր ա, որ իրանք գոնե չապրեն էն ամեն ինչը, ինչ մենք ենք ապրել։ Եթե հնարավոր ա էդ։

Մենք ապրում էինք տատիկի հետ, ամուսնուս մայրիկի հետ։ Տունն առանձին ունեինք, նորմալ, զբաղվում էինք հողագործությամբ։ Ես ու ամուսինս աշխատում էինք դպրոցում, դպրոցից հետո մի կտոր հողամաս էինք մշակում, որպեսզի չգնենք, և իհարկե երեխաներն ուտեն ավելի առողջ սնունդ, սնվեն առողջ։ Պահում էինք թռչուններ։ Դե, գյուղում անասնապահներ էլ կային, օրինակ, միսը միշտ թարմ էինք առնում, իսկ հիմա միսն ուտում ենք, բայց չգիտենք, էդ մի՞սն ենք ուտում, թե՞ ինչ ենք ուտում։ Վարունգ-լոլիկն ուտում ենք, հիմա ամառ ա, սեզոնն ա, բայց համերը, կարծես,տեղը չի, ինչ-որ մի բան էն չի, կամ սովորական կանաչին, ինքը հոտ չունի։ Լրիվ ա փոխվել, համ ընտանիքն ա [փոխվել], տատիկը մնացել ա Ղարաբաղում, Արցախում, մենք մնացել ենք Երևանում, այսինքն ընտանիքը բաժանվել ա։   

Մինչև պատերազմը սկսելը, 26-ին, մենք գյուղի կողքին այգի ունենք, մրգատու այգի ա, խնձորի ծառեր և պոպոք էլ կար, գնացինք պոպոքը հավաքեցինք, խնձորներից հավաքեցինք, բերեցինք տուն, հեսա ձմեռը գալու ա, դե, կամաց-կամաց բերքահավաքն ա սկսել, աշուն ա, աշնան առաջին ամիսն ա վերջանում։ Ո՞վ իմանար, որ  հաջորդ առավոտը կարթնանաս, ու քո գործդ դեռ չսկսած՝ կիսատ կմնա։ Էս գյուղացու աշխատանքը։ Էդպես, էն է՛լ երևի ադրբեջանցիները կերան, մեր հավաքած մրգերը ու պոպոքը։ Քանի որ տունը՝ ըստ իրանց նկարների, իրանց կազարման ա։ Իրանք ընդեղ հանգստանում են, հետո հաջորդ օրը գնում են պոստի։ Պերեսմենկա որ լինում ա, էդ տունը սարքել են իրանց հանգստանալու տեղը։ Ասեցի չէ՞ սկզբում, գյուղի առաջին տունն ա, ու հարմար տեղ ա։ Հա՛մ իրանց հիմիկվա դրած պոստերից ա մոտիկ, հա՛մ կողքի գյուղից։ Ընդեղ երկու ճանապարհ ա․մեկը գյուղ ա մտնում, մեկը կողքի գյուղ ա գնում։ Հարմար տեղ ա, տեղավորվել են հարմարվել են իրենց համար։

Ֆեյսբուքյան էջ կա, բացել են, խմբում գրում են մեկը մյուսին, տեսնում ենք։ Էն մեկի տանը պարում են, էն մյուսի տունը չկա, վառած ա, երրորդի տանը ապրում են, էսպես։  Էդ սաղ ֆեյսբուքյան էջերով։ Իրանք յութուբ են գցում, յութուբից էլ մերոնք, մեր համագյուղացիները քաշում են, դնում ֆեյսբուք։ 

Մենք տանն ունեինք հաստ վարագույրներ։ Կախեցինք, մենք մտածեցինք, որ լույս չլինի, հեռախոսներն անջատենք, իրանք մեզ չեն գտնի, չեն նկատի ու բան չեն անի։ Քանի որ մեր գյուղի մոտակայքում զորամաս չկար, տենց ինչ-որ զորապահեստ չկար, մտածում էինք, որ չեն կրակի։ Էդ դրոնը չի կարա ընկնի ու մի տան մարդկանց վերացնի, ինքն էլ եքա արժեք ունեցող սարք ա։ Ուղղակի անջատում էինք հեռախոսներն ու լույսերը, ասում էինք՝ չի կրակի, էս ինչի՞ են գալիս հետաքրքիր ա, ի՞նչ են ման գալիս էստեղ։ Չէինք մտածում, որ իրանք մեր ճանապարհներն են նկարում ու մեր անտառները, ոնց իրանք գան ու հասնեն Շուշի։ Հետո միգուցե ավելի ուշ, որ արդեն 17-ին 18-ին հասել են Հադրութ, Հադրութից էլ դեպի Շուշի են գալիս, դե, դեպի Շուշի Հադրութից ո՞նց պիտի գան էդ անտառներով, պիտի մեր գյուղով մտնեին, կողքի գյուղով գնային։ Չգիտեմ։

Արագի մեջ, համ դպրոցը ռմբակոծվեց, համ ակումբի շենքը ռմբակոծվեց, ու հենց էդ տեղը, որտեղ որ զինվորներն էին։ Ես ինքս անձամբ տեսել եմ։ Ասում եմ, չէ՞, ամուսինս 26-ին ա դուրս եկել։ Էդ վախտ ռմբակոծվում էր գյուղը, ու ինքը նկարել ա ակումբը՝ ոնց ա հենց երկրորդ հարկի պատուհանով մտնում, ու ըտեղ էին զինվորները, ոնց ա սնարյադը հենց էդ տեղը մտնում։ Ու հետո իրանք ոնց են դպրոցի կողքը, բայց ոչ դպրոցը, ռմբակոծում։ 

Չգիտեմ, չեմ կարա ասեմ էդ ինչ էր։ Անհասկանալի պատերազմ էր։ 

Ամբողջությամբ 860 հոգանոց գյուղը՝ էդքան հոգի մնաց դրսում։ Էդ մենակ մեր գյուղը, բա՝ ինչքա՜ ն տեղ ա մնացել։ 

Ես չգիտեմ, ես հենց գյուղով ասեմ, որ ընդեղ ընդհանրապես չի եղել ադրբեջանցի։ Իսկ հիմա, Արցախում էդ մի մասերում ադրբեջանցիներ են, մի մասերում էդ ռուս խաղաղապահները, մի մասում էլ էդ հայերը, որ ապրում են, պիտի ապրեն։ Ես մտածում եմ, որ իրանք ավելի ուժեղ են, որ հետ են գնացել, որովհետև անհնար ա, խառնված իրավիճակ ա ընդեղ։ Ճիշտ ա՝ հա՛, աշխատում ես, քո գործերով օրդ անցնում ա, բայց մեկ ա՝ երեկոյան գլուխդ որ դնում ես բարձին, մտածում ես՝ էս ինչ ա կատարվում իմ շուրջը, էս ինչ քաոս ա, ու անորոշ, անորոշ մինչև էսօր։    

Ճիշտ են ասում, եթե դու քո տունը չպահես, քո տան սահմաններն էնպես չսարքես, որ, հարևանը չեմ ասում, մի հատ անասուն չմտնի քո բանջարանոցը, խոզերը, օրինակ, բակի, որոնք դուրս են եկել արածում են, և չվնասի քո արած գործը։ Ռուսը, ուրիշը չի գա քեզ համար ցանկապատ դնի, որ քո վարած կարտոֆիլը, ցանած կարտոֆիլը չվնասեն։ Մենք պիտի մեր գլխի ճարը տեսնենք, եթե մենք չենք պահում մեր սահմանը, ռուսը ինչի՞ պիտի պահի, ինչի՞ համար, ի՞նչ նպատակով, ինչի՞ դիմաց։ Եթե Արցախը վերջնական տալու են ռուսին, դա լինելու ա ռուսի տարածություն, մտնելու ա ռուսի կազմի մեջ, էլի լրիվ խճճված ա, շատ։ Սթափ որ մտածում ես՝ անորոշություն անորոշության հետևից, ու մինչև ե՞րբ։ Հենց սաղ էդ իրանց նպատակն ա, որ հայաթափվի, իսկ մեր էսքան հայերի ներկայությունն ընդեղ, ասում ա, որ չի հայաթափվի։ Չի հայաթափվի, կդիմանանք, բայց ինչքա՞ն կդիմանանք։ 

Համակերպվել։ Եթե ասում եք՝ էն Սովետմիության ժամանակ, ախր, Սովետմիության ժամանակ էսքան արյուն չէր թափվել։ Մեկս մյուսի նկատմամբ էսքա՜ն թշնամանք, թշնամանքն ավելի խորն ա, ու վախն էլ ավելի մեծ ա, որ իրար հարևանությամբ չենք կարա ապրենք խաղաղ։ Դրա համար ա երևի էդ խաղաղապահները, որ համակերպվեն, բայց ո՞վ ա ասել, որ տարիներ հետո կհամակերպվեն, չեն համակերպվի։ Ո՞նց կարաս դու մոռանաս քո երեխուդ, ո՞նց կարա ախպերը մոռանա իրա ախպորը, որ իրա ախպերը զոհվել ա հենց ադրբեջանցու ձեռքով։ Հիմա իրանք ո՞նց են դատում մեր գերիներին, ասում են 90-ականներին դու սպանել ես էսինչ էսինչին, դրա համար ձեզ էսքան տարի դատում ենք։ Նույնն էլ մեր մոտ ա, ու էդ թշնամանքը ոչ թե վերացել ա, թեթևացել ա ինչ-որ բանով, այլ ավելի ա խորացել, որովհետև էդքան արյուն ա թափվել։ 

Ինչ-որ տեղից մեզ ուժ ա պետք, հենարան ա պետք։ Ընտրել ենք ռուսին, չգիտեմ՝ ինչքանով ենք ճիշտ արել, ընտրել ենք էլի ռուսին, որովհետև ռուսն էլ չի պահում։ Ինչ պատմությունը հիշենք, ռուսի հետ ենք, անընդհատ կորցնում ենք, անընդհատ կորցնում ենք․․․

Երեխաները կամաց-կամաց իրանց գտնում են։ Երեխաները ակտիվ են, սկսում են կամաց-կամաց, շատ վատ բան եմ ասում, բայց՝ մոռանալ։ Երևի մեր նպատակն էլ հենց էդ ա, որ մինչև հիմա մենք էստեղ ենք, որ երեխաները մոռանան։ Ոնց որ ստացվում ա իրանց մոտ մոռանալ։

Recorded in August 2021

In the morning of September 27, I woke up to loud sounds, louder than thunder. Our village is located next to an asphalt road, which was being repaired at that time, the highway leading to Stepanakert [capital of Artsakh (Nagorno-Karabakh)] - Red Market. So at first, I thought I was hearing construction noises. But then I realized that the sounds are not coming from one specific place, they are coming from different places.

I woke my husband up quickly... since it was Sunday, we were still sleeping. I said, “The war has started“, and he said, ''No, it's construction, they are widening the road.'' Then, in 15 minutes or so we learn that the war has really started.

So what should we do? My sister, younger than me, was in Stepanakert, and [in the news] they kept saying that Stepanakert was being bombed, Stepanakert was under attack. I started calling her, but she wasn't answering... I called her neighbor... half an hour later the neighbor picked up and said [my sister] is driving, they are coming to the village. The location of our village makes it hard for the Turks to reach. At least in 1992, they didn’t. Knowing that, everyone who moved to Stepanakert for work or study, all started coming back to the village to get away from bombings. All in one day... even in a few hours. And so did my sister.

Since our house was located at the very entrance of the village, I was constantly looking at the road, worried for my sister, because she’s not a very good driver... Her husband taught her, he said she might need it one day. And she did... She drove all the way back to the village and brought her family and her neighbor's family.

My sister's neighbor stayed in the village for 2 days only, then her husband sent her to Armenia. As for us... first, we weren’t thinking of leaving for the Republic of Armenia, because we were sure that the Turks would definitely not reach the village. But within 2 days our village became empty, all the women and children were leaving. Our family did not approve of this first. “Why are they leaving, if people come from other villages, from Hadrut, Martakert, who who would give them a cup of tea, and something to eat? At least we could be useful in that way'' we said. Then we saw that people are not leaving the villages, they are leaving Artsakh.

On October 3, we went out to breathe some air with the children, one of the children was four at that time, the other - two... and we saw there was no one left in the village. Only a few women and no children, the last group of children had left an hour ago. So I tell my husband, ''Maybe we should leave too, maybe you should send us away.'' So he listened to me. He drove me, his sister, his sister’s daughter, and our two small children. Then he went back to [try to persuade] his mother to leave too. My husband's brother's wife and child came to the village from Stepanakert, and my husband's sister from Shushi [city in Artsakh] came to the village with her two children, their husbands went to war. My husband is also a medic by profession, so he went to the military point and said “I am in Karabakh, I have not left Artsakh, if I am needed I am in the village“.

And so on October 3, my husband drove us to the city of Qajaran, Syunik region [Armenia], to a friend's house. They treated us well there, but we were always with the village in our thoughts.

When we were still in the village, they [Azerbaijani military] were not bombarding our village yet, but we noticed drones. So, the children, more the elder one, were scared of the sounds of drones. Each time he heard the sound he started shaking. We didn’t want all that stress and fear to have deep consequences on children's health, so we had to leave. I mentioned that my sister had also come to the village, she also left with us and brought her children. I also have another sister who isn't married, so she went to Stepanakert, and started helping with distributing food, water, baking bread, did whatever she could do to help in that situation. Then they moved to Shushi and started helping there. Shortly after that Shushi was bombarded as well, and they had to leave.
***
When we were already in Armenia, I called my husband and my father every day, they stayed behind in the village, to see what the situation was, and whether we were going to go back or not. We were hopeful until October 24. On October 24 they started bombing the village, and bombed for two days, on October 26, the village fell into the hands of the Azerbaijanis, and the first thing they did when they went in, had been to set everything on fire. Now, looking at the videos Azerbaijanis posted online, I see how they burned the houses of the village, and how they destroyed everything there.

So... On November 11, we moved from Qajaran to Yerevan, to the building of the Armenian General Benevolent Union, and we're still here.
***
My sister with her two girlfriends helped a lot. They baked bread in Stepanakert. When the power plant in Stepanakert was bombed and the electricity got cut off, they were helping to prepare water bottles for transportation to the front. After that, they went to Shushi... Stepanakert was already being heavily bombarded, so they started doing whatever they could to be useful in Shushi. When the church [St. Ghazanchetsots] was bombed they were there. That day, the mother of one of their friends said, “You must get out, the three of you should not stay in Artsakh any longer, you must get out. If something happens to us, at least there will be someone to find us.“ As far as I remember, my sister left Artsakh on October 17.
***
There is a village near Stepanakert, called Qrasni, the authorities are planning to build houses for Aknaghbyur village residents [whose houses were bombed and the village was seized by Azerbaijan], 100 houses, so that people can resettle there. I don't know to be honest, should we stay in Yerevan... should we go back... or leave Yerevan... We are staying here at the moment and will stay for another year, because my husband is a university student, in his final year. We’ll wait at least after he graduates, then we'll see. Of course, we do want to go back and live in Artsakh. But live in our own home. Now that it’s gone... living in Stepanakert, living in Qrasni, or in Qajaran, it's the same thing, it's the same foreign space, you just have to adapt to that environment, accept it, and live. At least for the children, because life goes on. We must bring them up and ensure a good future for them as much as possible. So that at least they don't live through the hardships that we did. If it is possible.
***
We lived with the grandmother, my husband's mother. We had a house, and a piece of land where we were growing vegetables. My husband and I worked at the school, after school we worked on our small land so that we wouldn't have to buy vegetables, and the children eat healthy. We kept birds. There were cattle herders in the village, so we always bought the meat fresh. And now we eat meat, but we aren’t sure what we are eating. The taste of vegetables, cucumbers, and tomatoes doesn't seem right either, something is missing, and even greens don't smell. Everything completely changed, including our family, the grandmother stayed in Karabakh, Artsakh, and we stayed in Yerevan, the family was separated.
***
On the 26th, a day before the war started... we have a garden next to the village, an orchard with apple and walnut trees... We went there and picked some apples, walnuts, brought them home... the harvest season was starting, and it was time to prepare for the winter. Who could have known, that we'd wake up the next morning and the work would be interrupted before it even started, I mean our farming work. So I guess the Azerbaijanis ate the fruits and walnuts that we picked. Because our house, according to their [Azerbaijanis'] pictures, is now a barracks for them. I mentioned that it's the first house when you enter the village, conveniently placed. It’s close to their current military positions and from the next village. There are 2 roads, one goes into our village, the other leads to the next close by village. It is a good position, so they have settled there.

There is a Facebook page, fellow villagers opened it, we write to each other in the group. So we see the Azerbaijanis are dancing in one's house, the other's house is not there, it is burnt down to the ground, etc... They [the Azerbaijani soldiers] put these videos public on YouTube, and we, our fellow villagers, download it from YouTube and put it in the Facebook group.
***
We had thick curtains in our house, we thought that if there was no light, and we turned off our cellphones, they [Azerbaijani military] wouldn't find us, and they wouldn't do anything. Because our village... there was no military unit near the village, there were no military reserves, and we thought that they wouldn't shoot. That drone cannot be used against civilians in a house, it's an expensive device after all. We were wondering, why are the drones here, what are they doing here? We couldn’t have thought that they were imaging the area, making the map of our roads and our forests, to come and reach Shushi. They seized Hadrut on October 17-18, so later we thought that they would’ve gone through our village, and the neighboring one to enter Shushi from Hadrut.

Our school was bombed, our club building was bombed, and at that time some of our soldiers were staying there. I mentioned that my husband left Artsakh on the 26th, the village was already being shelled, and he took a picture of how the bomb entered right through the window of the second floor when our soldiers were there... And then how they were bombing around the school.

I don't know... it was an incomprehensible war. More than 600... 860 people who lived in the village lost their houses, and everything else.
***
Now, in Artsakh, there are Azerbaijani military in some parts, Russian peacekeepers in other parts, and Armenians who continue living there... I think they are stronger [than me] that they went back... because it is an impossible situation there. During the day you might get busy going to work, and your day goes by, but when the evening comes and you lay your head on the pillow, you start thinking about what is happening around you, what chaos... and so much uncertainty, uncertainty until today...
***
If you don't take care of your house, if you don't arrange the borders of your house in such a way that an animal couldn’t enter and destroy your vegetables, damage the work you have done, the Russians, others, will not come and put up a fence for you so that the potatoes you grow don't get damaged. We have to defend ourselves, if we don't protect our borders, why would the Russians protect them. And at what cost to us, what they would ask in return. If Artsakh is given to Russia and becomes part of Russia, a Russian territory... It's all so unclear, and confusing. Uncertainty after uncertainty, and until when... Their goal is to drive Armenians out of Artsakh, but we will endure... but for how long?

During the Soviet Union, we [Armenians and Azerbaijanis] lived side by side but there hasn’t been so much bloodshed then. The enmity is deeper and the fear is even greater now that we won't be able to live peacefully next to each other. That's probably why the peacekeepers are there, but who said that after some years the situation will change, it won’t. How can you forget your child, how can your brother forget his brother, who was killed by an Azerbaijani? Now they [Azerbaijanis] judge our war prisoners in court, saying that in the 90s you killed so-and-so... It is the same with us, and that enmity has not disappeared, but has deepened, because so much blood has been shed.

We need strength from somewhere, we need support. We chose Russia... I don't know if this was the right decision... throughout history, we keep choosing Russia to support us, and we keep losing, we keep losing all the time...
***
The children are slowly finding themselves... they are active... starting slowly to… I feel guilty for saying this, but... to forget. Perhaps that is our goal, that’s why we are here till now, so that the children forget. Looks like they will.

⇧

1. ԶՐՈՒՅՑ ԱՌԱՋԻՆ / FIRST ENCOUNTER

Loader image

Ձայնագրվել է 2021թ․ օգոստոս ամսին

Պատերազմը շատ-շատ խորը, ցավալի հետքեր ա թողել, ոնց հասկանում եմ, մեր հասարակության մեծանասնության վրա։ Իսկ ինչ վերաբերվում է ինձ, իմ տղային․ տղաս ծառայում էր տարի երեք ամիս, 19 տարեկան էր։ Վերջին ամիսներին` հատկապես վերջին մի տարում, ինքն արդեն կայացած զինվոր էր, դիրքի ավագ։ Սեպտեմբերի 30-ին ա զոհվել։

Երջանիկ էր իրա ձևով, ինքը իրան զգացել էր էլի, արդեն կայացել էր, կարողանում էր իրան լավ զգար իր ծառայության մեջ, որովհետև իրականում տեսակով շատ բարի ու պատրաստակամ, անկեղծ, ինչ-որ մի տեղ՝ սաստող։ Իրան լսում էին, անգամ իրանից տարիքով զինվորականներ խորհրդի էին նստում։ Ես, իմանալով իրա տեսակը, գիտեի, որ այդպես էլ լինելու է, բայց գալիս պատմում են, թե ինչ տիպի հաջողություններ ա ունեցել էնտեղ։ Խրախուսվել ա ինչ-որ նվերով՝ հատուկ ՊՆ-ի կողմից ժամացույցով, որը այդպես էլ կորեց, մենք չտեսանք։ Ոչ մի բանը, այսինքն, իրա չտեսանք։ Երբ որ զոհվել էր, չգիտեմ ինչի, ես զգում էի, որ էդ ժամացույցը գոյություն ունի։ Գորիսի քննչական բաժնում էր, բերել հանձնել էին իրան հոսպիտալ, հիվանդանոցը, ավելի շուտ՝ անատոմիկում։ Որ դին բերել էին, էդ ժամանակ հանել էին վրայից ամեն ինչ, մի խոսքով, մենակ էդ ժամացույցը հասավ ինձ, էն էլ՝ մի կերպ։ Հետո փոքր հեռախոսը, որ տղաների մոտ էր մնացել, գխարկը՝ ձմեռային, որ էլի տղաների մոտ էր մնացել, սենց․ մասունքներ, որոնք հիմա զուտ բանակից մնացած հիշողություններ են։

Մի խոսքով, երկարուձիգ 25 օր փնտրում էինք։ Ինքը կորել էր, կորել էր, որովհետև անուն-ազգանունը նշված չէր։ Երբ որ զոհվել ա, տղաները իրան բերել հանձնել են Ջաբրայիլի հոսպիտալ։ Էնտեղ ինչ-ինչ պատճառներով, երևի թե քաոսի պատճառով, բժիշկներն անունը չեն նշել անունը։ Թե ինչքա՜ն այդպիսի երեխաններ կան, որ ամիսներ շարունակ անատոմիկներում են առայսօր, ու ծնողները չգիտեն դրա մասին։ Էդ ձևով Վահեին կորցրել էինք։

Եկել ա, եկել ա, եկել ա ժամանակը անցել, սկսել են ֆոտոներ անել։ Ճանաչելի դիակներին ֆոտոներ են արել, համարակալել են, դրել են ամբողջ անատոմիկի կարտոտեկայում, ու ծնողները՝ մենք, հանձինս, ընկած ամբողջ անատոմիկներում, անուն-ազգանունով ման ենք գալիս, չենք գտնում։ Վերջում, ամուսնուս եղբայրը պատահաբար, նկարով, ենթադրում ա, որ էդ Վահեն ա։ Վիտոգե Վահեն էր, բայց ոչ անուն-ազգանուն կա, ոչ մի բան, անատոմիկի աշխատողներն ասում են, որ «խաչով տղան», ինչ ա, որ վզի փայտի խաչը, գիտեք, զինվորները կրում են, Վահիկինս իրա վրա էր մնացել մինչև վերջի վայրկյան, ու չեն հանել վզից։ Այսպես, կիսանդրի, ես անձամբ եմ տեսել էդ նկարը։ Էդ նկարը համարակալված` էսինչ համարի դիակն ա։ Դե գնա ծնող դու հինգ ամիս էլ փնտրես, եթե չճանաչես, ու ասեմ, եթե ես ու իմ ամուսինը չգնայինք, տեգորս կինը չգնայինք, տեգրս էնքան շոկի տակ ա եղել, չի ճանաչել։ Աչքերի խամրելուց, դիակների մոտ աչքերի գույնը փոխվում ա, դառնում ա կապտա-մոխրագույն։ Իսկ Վահեինը կարիչնիվի, կարիյե գլազա, փոխված ա եղել, ինքը ասել ա՝ չէ, մեր տղեն կապուտաչյա չի։ Վաբշե դիմագծերը իրա ճանաչելի էր, ուղղակի էդ կեղտոտ, հողոտ, արյունաշաղախ, վերքոտ դեմքը, պահի տակ ինքը չի մտածել, որ էդ Վահեն ա, որովհետև աչքերը խամրած ա արդեն եղել։ Իսկ իրա նկարը, փաստորեն, արել են իրա զոհվելուց մոտ երկու շաբաթ հետո։ Երկու շաբաթ հետո հայտնվում ա անատոմիկի սիստեմայում։ Համարակալել են ու տվել են ի պահ։ Էնքա՜ն տենց երեխեք կան, որ ծնողը էդքան հոգով պատրաս չի, որ գնա, ոնց որ ասած, ընկնի էդ դիակները հերթով նայի։ Դուք ուղղակի չեք պատկերացնում դա ինչ ա։ Ես հինգ րոպե էլ սկի չեմ նստել էդ մոնիտորի դիմաց, բայց, իհարկե, էդ  ժամանակ, երբ որ ես նստած էի, ես զոմբիացած էի, իմ համար մեկ էր` էնտեղ կիսաքանդված գլուխներ, արնաշաղախ դեմքեր, մի ոտ ու մի ձեռ։ Էդ նկարները տեսնել ու դրա միջով անցնել սարսափելի է։ Ասածս էդ ա, որ ինքը մի քիչ ուրիշ ա էլի: Չգիտեմ, բառեր չունեմ։ Ճանապարհ ա, որը դեռ չի էլ ավարտվել։ 

Զոհվելուց հետո, երբ որ գտա, շատ ծանր շրջան էր, շատ։ Ես հիմա ավելի լավ եմ։ Էնքանով եմ լավ, որ հոգուս խորքում զգում եմ՝ չեմ գիտակցում, ուղղակի զգում եմ, որ Վահիկս կա, հեռու ինձնից, բայց կա՛, որովհետև էդ զգայարան ա, մայրական կապը տղայի հետ մի քիչ շատ ուժեղ ա, ու այդ զգայարանը հըլը աշխատում ա։ Չգիտեմ՝ ինչքան կաշխատի։

Վահիկին գտնելուց հետո ասում էի, որ ես ինքս մահացել եմ, իրոք ես չկայի։ Ես շատ-շատ վատ էի։ Բայց, երբ որ իրան գտա, էնքան հետաքրքիր էներգետիկ մի հատ սենց գունդ․․․ Փակ էր դագաղը, դե, 25 օր հետո խեղճ երեխես արդեն Վահեն չէր, ձևափոխված էր արդեն։ Հա։ Բայց էդ գունդը՝ էներգիայով լի, մտավ իմ ներսը, լուրջ եմ ասում հոգուս մինչև խորքը ոնց որ մեջս մտնի։ Ու դրանից հետո ես, անգամ էդ օրերին, հուղարկավորությանը, պանխիդային, ես բոլորին արգելում էի լացել։ Ասում էի՝ ժպտացեք, Վահես եկել ա։ Ինքը կենսուրախ էր, թույլ չի տալիս լացել։ Որ լացում էի պահի տակ, գալիս, ասում էր՝ մի լացի, հետս հավասար կարար լացեր։ Շատ զգայուն էր հոգով, սրտով։ Ասում էի՝ ուրախացեք, չլացեք, ձայնով հանկարծ մեկնումեկդ չլացեք, հակառակը՝ ժպտացեք։ Վերջապես գտանք Վահեին, եկավ Վահեն։ Ու ասեմ, շրջապատում ինչքան մարդ էդ օրը մեր կողքն ա եղել, տարօրինակ ձևի ասում էին՝ էդ տիպի խաղախ հոգեհանգի՞ստ։ Որովհետև շա՜տ վատ վիճակներ ա եղել,ես չգիտեմ, որովհետև ես ի վիճակի չեմ եղել ոչ մեկին այցելեմ։ Ասենք, դուք հասկանո՞ւմ եք, Վահեի օրը դիակի հերթ ա եղել անատոմիկումում, հե՜րթ․․․

Հետո, ամիսներ հետո, ինձ պատմում են, ասում են՝ մենք ապշած էինք քո ռեակցիայի վրա, թե դու ինչ հանգիստ էիր։ Ասեցի՝ ո՞նց, բա Վահեիս գտա։ Մինչև էդ ես գիժ էի, քայլող դիակ, մի հատ շիզոֆրենիկ գիժ։ ԴՆԹ-ի հանձնելու օրը մատիցս չկարողացան չորս կաթիլ արյուն հանեն։ Բժիշկը ապշած էր մնացել։ Ասի՝ հա՛, ցամաքել սառել եմ, երակներս իմ մեջ, արյունս սառել ա, այ տենց վատ էի, որովհետև հանձնել էի ԴՆԹ, որ Վահեին գտնենք, կաթիլ արյուն, ասում եմ, մի կերպ՝ չորս կաթիլ արյուն, մատս ցավում էր մի շաբաթ, ոնց էին սղմել, որ դուրս գա մեջիցս։ Էդ ապրումները, ես չեմ կարա, ասում եմ՝ Աստված չտա ինչ-որ մեկը դա ապրի, ես չեմ ցանկանա ոչ ոքի դա։ Սարսափը նրանում էր, որ ամբողջ քաղաքով մեկ էր։ Գիտե՞ք ինչի էր նման։ Էն սարսափ ֆիլմերի մեջ, որ ինչ-որ քաղաք ամբողջությամբ վարակվում ա ինչ-որ վատ վիրուսով: Ֆիլմերում ո՞նց եք պատկերացնում, ամբողջ քաղաքը էդ վիճակում։ Ամբողջ Հայաստանն էր էդ վիճակում։ Վահեին փնտրելու ժամանակ մենք հասել ենք մինչև Ղափան։ Ես՝ անձամբ։ Հիվանդանոցներն ու հոսպիտալները, Սիսիան, Գորիս, Ղափան, չկար ու չկար։ Անսաման վիրավորներ էր, ցուցակներ էր։ Մի օր զանգեցին ասեցին՝ Վահիկին վերտալյոտով վիրավոր բերում են Էրեբունի։ Ի՜նչ տիպի կվազենք։ Մի ժամ, երկու ժամ սպասեցինք, վիրավոր բերեցին երեք հատ, Վահիկս մեջը չկար։ Էն որ սենց ենթադրություններով․կարո՞ղ ա հայտնվի, կարո՞ղ ա ստեղ ա, կարո՞ղ ա ընդեղ ա։ Ամեն Աստծո օր ռեանիմացիաները, առավոտ-իրիկուն մտնում էինք, հատիկ-հատիկ առերես ստուգում էինք, լիքը վիրավոր կար, որ չէր կարում խոսեր, ապարատների տակ էր, որ տեսնենք Վահե՞ն ա, թե՞՝ ոչ։

Իրականում ես վաղուց էի գիտակցում, որ Վահեն չկա։ Ես տեսիլքով էի տեսել Վահիկի փակ դագաղը, պանիխիդան, ես՝ կողքը նստած։ Ինձ տեսիլք էր եկել իրա զոհվելուց մի օր հետո։ Ես գիտեի, որ Վահեն չկա։ Ուղղակի ես իրան փնտրում էի, որովհետև մինչև հիմա, եթե ես չգտնեի Վահեին, ես երևի թե ինքնասպան կլինեի։ Անտանելի ա դա։ Դա ինչ-որ մի տեղ հույս ա տալիս, որ ինքը դեռ ողջ ա, բայց քանի որ ես հաստատ գիտեի, որ ինքը չկա, ես բոլորին էի ասում, ինձ ասում էին՝ տենց մի ասա, բա ի՞նչ ասեմ, եթե ինքը չկա։ Գիտեք, ինչքան մարդ ա ինձ բառերի վրա բռնել, որ ես հստակ ասում եմ՝ Վահեն չկա, հասկացեք վերջապես։ Վահիկը գոյություն չունի։ Վահիկը, եթե գոյություն ունենար, ինքը վաղուց հիմա ասել էր՝ ինքը որտեղ ա։ Չե՞ք հասկանում։ Վահեն էդ տղեն չի։ Վահեն փախնող չի։ Մի անգամ վիրավորվել ա, իջել ա վիրակապվել ա, հետ ա բարձրացել դիրք, իրա զինվորներին չի թողել, չի դավաճանել։ Ժամ ու կես հետո զոհվել ա։ Հրամանատարն ինձ ասում ա՝ հա՜, փաստորեն չի փախալ։ Ասի՝ չէ, փաստորեն։

Դրա համար ինչ-որ մի տեղ մենք մեզ ապուշ հույս տալով, որ իրանք լավ տեղում են, ինչ-որ շարունակություն ենք քայլում դեպի իրանց, որ մի օր կհանդիպենք։ Չգիտեմ, ես ինքս, ճիշտ ա՝ քրիստոնյա եմ, հավատք, տենց որ ասեմ, հա․․․Ես հավատում եմ մի բանի՝ իմ զգացմունքներին, իմ տիեզերքին, իմ կապին իրա հետ, որի շնորհիվ ստեղծեցի «Հավերժ» հասարակական կազմակերպությունը, որը հավաքեց մամաներին։ Իրականում էդ էլ ա ինքը արել, որ ես չգժվեմ։ Ես էդ խնդրել եմ իրան։

Էնքան հետաքրքիր ա, մի անգամ աղջիկներից մեկը ինձ ասեց՝ Կառ, երևի էնքան ես ասել, դու արդեն հավատում ես ասածներիդ, հա, ծիպը էնքան կրկնել։ Ծիծաղալով ասեցի՝ գիտես ի՞նչ, երևի բան ու գործ չունեի։ Ասածս ինչն ա, որ մի հատ մեծ մինուս կա իմ մեջ, ես էդի մինուս եմ համարում, որ ես ուղիղ մարդ եմ, կարելի ա ասել, համարյա թե սուտ չեմ խոսում, չասեմ՝ ընդհանրապես, բայց, հա, ես ինչ զգում եմ, էդ արտահայտում եմ, ու ըտենց ծնվեց էդ խումբը։

Հիմա շփվում եմ երևի մի 160 մամայի հետ։ Ու ինչն ա ինձ ուրախացնում էս ամեն ինչի մեջ․ նախ, որ դա Վահիկիս շարունակությունն ա, Վահիկիս գործի շարունակությունն ա։ Երբ որ Վահիկի համար գալիս տղերքը ինչ-որ բաներ էին պատմում, ասում էին, որ Վահեն լիքը մարդ ա փրկել էդ ընթացքում, երեք օրում, ընդհամենը երեք օրում։ Երեք օրվա ընթացքում, ասում էին լիքը մարդկանց՝ թե՛ վիրավոր, թե՛ արդեն զոհվածի, մի խոսքով, ու ես ինքս ինձ խոստացա, որ ես պիտի փրկեմ մյուս մամաներին։ Որովհետև, իրականում, ոչ բոլորն են կարողանում հեշտ, արագ դուրս գալ էդ մղձավանջից, իրանց օգնել ա պետք։ Դրա համար քիչ-քիչ քայլերով, իմ հարազատների օգնությամբ, ես իրանց համարում եմ ինձ հարազատ, որովհետև իսկական հարազատներից զատ, իրանք հիմա կողքիս կանգնած են։ Այսինքն, իրանք իմ ընկերուհիներն են, իմ գործընկերուհիներն են, իմ նոր կյանքի մեջ ճանաչած լիքը մարդիկ են, որոնք ուզում են լավ բան արած լինեն, որ մարդկանց օգնեն։

Մենք հիմա անում ենք հոգեբանական աջակցության ծրագիր։ Մի խումբ մամաների սովորացնում ենք հոգեբանի խորհրդատուի ձիրքեր, ու գնալու ենք վարչական շրջաններ որպես հոգեբան-խորհրդատու։ Մենք վերապատրաստվում ենք, 10-12 հոգի ենք։ Մենք վերապատրաստվում ենք ու մենք՝ սոցաշխատողների հետ, պրոֆեսիոնալ հոգեբանների հետ, որոնք հիմա ծրագիր են անում քաղաքի տարբեր վարչական շրջաններում, իրանց հետ զուգահեռ գնալու ենք հանդիպումների մայրերի հետ, որովհետև մեր գիտակից մասսան շատ դժվար ա անցնում էդ անցումը մեր նման մամաների հետ։ Ու իրանց համար շատ տարօրինակ էր, որ ես կարամ ըտենց ադեկվատ նստեմ, դաժե իրանց առաջարկեմ, թե իրանք ոնց վարվեն իմ հետ, իմ հետ ոնց խոսեն։ Իհարկե ես էդ միանգամից ասում էի իրանց, ցույց էի տալիս, ես չունեմ էդ խնդիրը։ Առայսօր մարդիկ կան, որոնք նեղվում են ինձ հանդիպելուց։ Ու ես հասկանում եմ դա՝ դժվար ա, գտնել բառերը, իրոք դժվար ա։ Ու հենց հոգեբաններն էին դժվարանում, ու իրանք զարմացած են, որ գտնվեցին մի խումբ մայրեր։ Դե, ես որ շփվել էի, արդեն պրակտիկորեն գիտեի՝ ոնց ա էդ ամեն ինչը, ես կարողացա էդ շփումը ստեղծեմ մամաների հետ, զոհվածների կանանց, քույրերի։ Խմբում կան սպաերի կանայք, որ երիտասարդ-երիտասարդ այրիացան ու երեք երեխաներով մնացին մենակ։

Ու էդպես, ու հիմա սենց էլ ապրում ենք։

Ի՞նչ ասեմ, պատմությունները տարբեր են, մեկը մեկից դաժան։

Ու դե հիմա, անկեղծ, եթե ես սենց համեմատում եմ, ես էլ եմ զոհվածի մայր, բայց փառք Աստծո գոնե ես ինքս իմ գործն ունեմ, ես գտել եմ իմ ճանապարհը, ես անում եմ մի բան, որը ինձ ինչ-որ լույս ա տվել, որ կարողանամ ապրեմ, հետո արարեմ, ինչ-որ մի բան անեմ, հըն։ Կարող ա դաժե անիմաստ։ Անկեղծ, չգիտեմ։ Իմաստավորվում եմ մի բանով, որ դա իմն ա։ Որ դա իմ տղայի անունն ա, որ դա իմ տղայի ճանապարհն ա, որը ես շարունակում եմ։ Էդ ա։

Recorded in August, 2021

The majority of our society has been deeply affected by the war, as far as I know. As for me and my son... At that time my son had already been in military service for a year and three months, he was 19 years old. In the last months, especially in the last year, he was already an accomplished soldier, a position lead. He died on September 30.

He was happy. In his own way, he felt accomplished. A person very kind and willing, sincere, somewhat strict... People listened to him, even soldiers older than him took his opinion into account. Knowing his character, I knew that it would be like that. They [the boys he was serving with] come and tell me how successful he was. He was awarded with a gift from the ministry, a watch... When he died... I don't know why I felt that this watch still exists somewhere. The watch was in the investigation department of Goris [a town in Syunik, Armenia]. When the body was brought in, the employees took everything off at that time. In short, that watch was one of the few things from him we were left with. Also, the small phone, which he left with the boys, the winter coat, which was also left with the boys... Relics, mementos from the army.

We were searching for him for 25 long days... He was lost, lost because his name and surname were not recorded. When he died, the boys took his body to Jabrayil hospital, where for some reason, probably because of chaotic times, the doctors did not record his name. To this day there are many such children [young boys] in morgues, and their parents are still searching... That's how we lost Vahe.

After a while, the authorities started taking records. The recognizable corpses were numbered, and photographed, the files compiled and placed in filing systems of morgues... One day my husband's brother saw a photograph and assumed it might be Vahe. Finally was him, but there was no name or a surname, nothing... the morgue employees called him "the boy with the cross", because the wooden pendant cross that the soldiers usually wear remained on him until the last second, and the employees did not remove it either. The photo had been numbered, matching with corpse number XX... Good luck searching for another five months, if you don't recognize your son... Me and my husband were able to recognize him, thank God we went too because my husband's brother was in such as shock that he was unable to identify him from the photo. The eye color of a corpse fades, changes, and becomes bluish-gray, so my husband's brother said that our boy doesn't have blue eyes. His features were recognizable, but the face was wounded, covered in dirt, and blood, so he didn't realize that it was Vahe, because his eyes had already faded at the time the photo had been taken. His picture was taken about two weeks after his death, and recorded in the filing system under a number. There were so many parents who weren't mentally ready to go look at the photographs of all the corpses one by one. You simply have no idea how it feels. I was feeling like a zombie, but even then I couldn't sit in front of that screen for more than five minutes. Half-destroyed heads, faces covered in blood, one leg and one arm... Seeing those pictures and going through them... you know, it's terrible... I don't know, I have no words. It's a road that hasn't even ended yet…

When I found him after his death... it was a very difficult period. I'm better now, sometimes I feel, not think, just feel, that Vahik is there, somewhere far from me, but he exists... the mother's bond with the boy is a little too strong, and that sense still works. I don't know how long it will work.

After finding Vahik, I was saying I died too... But when I found him, I felt as if there was such a wave of energy... a ball… The coffin was closed. Well after 25 days, my poor kid... it was no longer Vahe. But that "ball of energy", entered into me. After that, even during the funeral, I forbade everyone to cry. I was saying, smile, Vahe is back. He was a cheerful person. He had a very sensitive heart. We finally found Vahe, Vahe is back. Many people told me afterwards they had never seen such a peaceful funeral... because there were many difficult situations at that time... To help you understand: there was a queue for picking up corpses from the morgue on that day, a queue!

Then, months later, people told me they were amazed with my reaction, how calm I was that day. That's because I finally found him. Until then I was crazy, a walking corpse, a schizophrenic crazy. On the day of the DNA test, they could hardly squeeze four drops of blood from my finger. The doctor was stunned. All these feelings... I wouldn't wish it on anyone to go through this.

The whole city [Yerevan] resembled a scene from a horror movie, like the ones where everyone is infected with a virus... The whole city was in that state, all of Armenia was in that state! While searching for Vahe, we have reached Ghapan, Sisyan, Goris, all in vain. Long lists of wounded…

One day, I received a call saying that Vahik was being brought to Erebuni by helicopter. Oh, how we ran... We waited for an hour, two hours, they finally brought three people, but Vahik was not among them... Every God's Day, we entered the resuscitative care units in the morning, and we checked each person one by one to see if it was Vahe. Many were completely wounded and could not speak.

***

I had a feeling for a long time that Vahe is gone. I had a vision of Vahik's closed casket, the memorial service, and me sitting next to it. I had a vision the day before he died. I continued searching for him because if I hadn't found Vahe by now, I would probably have committed suicide. It is unbearable. Somehow one can feel a false hope that he is still alive, but since I knew for sure that he is gone... You know how many people have caught me saying clearly, "Vahe is gone, understand that! If Vahik were still alive, he would have communicated with us where he was a long time ago. Don't you understand?" Vahe is not that boy, Vahe is not a runaway... On that day he was wounded once, went down to the medical point, got bandaged, and got back up to his unit's position. He didn't leave his soldiers, didn't betray them. He was shot within an hour and a half after that... The commander later told me: "Oh, so actually he did not run away" I said, "Yeah, actually he didn't."

***

Giving ourselves a foolish hope that they are in a good place, we somehow continue "walking" towards them. Hoping that one day we will meet. I believe in one thing, my feelings, my universe, my connection with him. Thanks to this I created "Haverj" a non-governmental organization, which is helping mothers. Actually, this was his doing too… so that I wouldn't go mad. I asked him for that.

***

Now I communicate with probably about 160 mothers. And what makes me happy in all this... First, that it is the continuation of Vahe, the continuation of Vahik's work. Whenever the boys serving with Vahe were telling me about him, they all said that he had saved a lot of people during that time, during three days... Just three days. So I promised myself that I would save other mothers. Because not everyone is able to quickly get out of this nightmare, they need help. That's why, little by little, with the help of my relatives, friends, colleagues - people I have met in my changed life, who want to do something good, to help others... we are now doing a psychological support program. We are teaching a group of mothers the skills of a psychologist-consultant, and they will go to administrative regions as psychologist-consultants. We are being trained, there are 10-12 of us. Together with social workers, and professional psychologists, who are currently working on a program in different administrative districts of the city, we will accompany them to meetings with mothers. Unfortunately, our society has a very hard time communicating with mothers like us. And it was very surprising for people that I could speak to them, and even suggest to them how they should communicate with me and behave around me. To this day, some people feel uneasy when meeting me. And I understand, it's hard... finding words is very hard... Even psychologists have a hard time, and they are surprised that there was a group of mothers, ready to help them. Since I already had a personal experience, I was able to establish contact with mothers, wives of the victims, and sisters... In the group, there are officers' wives who became young widows, left to raise their children alone...

***

This is how we live now... What can I say, there are different stories, all of them very sad, and very cruel. Honestly, if I compare myself to others... I am also the mother of the soldier but thank God at least I have my own job, I found my own way. I am doing something that gave me some power to live... create... do something... Even if it's useless. Honestly, I don't know. I try to rationalize it with something that I built, that is connected to my son's path that I continue. That's it...

Նախագծում ներառված տեքստը և ձայնագրությունները չեն կարող օգտագործվել երրորդ անձանց կողմից առանց ծրագրի հեղինակի հստակ գրավոր թույլտվության: Արգելվում է ներկայացված տեքստի և ձայնագրությունների ամբողջությամբ կամ մասնակի օգտագործումը՝ մասնակիցներին որևէ վնաս պատճառելու, պատմությունը շահարկելու կամ խեղաթյուրելու նպատակով:

Use of information: The text and audio materials included in this project cannot be used by a third party without the artists’ explicit written authorization. The use of the presented text and audio in it’s entirety or partially by a third party with the intent to cause any harm to the participants, manipulate the story they tell, or distort the discourse is prohibited.

ԴԱՇՏԻՑ ԴՈՒՐՍ | OFFSTAGE branched out from a larger project started during the artist residency with Art and Cultural Studies Laboratory in 2023. Participation in the residency has been made possible thanks to the funding from the Canada Council for the Arts.

Supported by Art and Cultural Studies Laboratory – ACSL (Armenia).

Author: annagrigorian
Anna Grigorian is an artist and filmmaker from Armenia, whose art practice is currently based between Armenia and Canada. Her films revolve around socio political and economic problems, and examination of power relations, through mixing elements of theater, early cinema, and constructed surreal environments.